امانحان ءالىم. ولجاس سۇلەيمەنوۆ كىم؟

باسىن اشىپ الايىق، الدەبىرەۋلەر ايتىپ-جازعانداي ءبىز ەشقانداي باتىسقا، ورىسقا، ەۆرەيگە قارسى ەمەسپىز. ءبىز قارسى بولساق كوزسىز، سانا-سارابىنا سالماي، ەلىتىپ-ەلىككىش باتىسشىلدىققا، ورىسشىلدىققا، ەۆرەيشىلدىككە قارسىمىز. باياعىدان ايتىپ-جازىپ تا كەلە جاتقانىمىز سو پىكىر، سو ىس-ارەكەت. سونداي-اق، ءبىزدىڭ ەشكىمنىڭ جاعاسىنان الىپ، ەتەگىنەن باسقىمىز دا، كەز كەلگەن «ۇلى تۇلعاعا ورىنسىز سىن ايتىپ، ونى «ۇلتتىڭ جاۋىنا» اينالدىرعىمىز دا جوق، بار بولعانى ليەۆ تولستويدىڭ: «ۆەرا ۆ اۆتوريتەتى دەلاەت تو، چتو وشيبكي اۆتوريتەتوۆ بەرۋتسيا زا وبرازسى» (يسپوۆەد، تاينىي دنيەۆنيك، 1998 گ.) دەپ كۇندەءلىگىندە جازعانىنداي پرينسيپتە وي-پىكىر قوزداتامىز.

(2001 جىل. «قازاق ادەبيەتى»، «تاعى دا سول باتىسشىلدىق، تۋرالى» ماقالامنان)

كوزسىز باتىسشىلدار مەن ورىسشىلدار تۋىن كوتەرگەن ولجاس ءوزىنىڭ 1978 جىلعى تاشكەنتتە وتكەن ازيا جانە افريكا ەلدەرى اسسوسياسياسىنىڭ سيمپوزيۋمىندا جاساعان «ك ۆزايموزاۆيسيموستي» دەگەن بايانداماسىندا: «امەريكانسكيە سوسيولوگي، پوجالۋي، پەرۆىمي زامەتيلي ي وپيسالي… مارگينالنىي چەلوۆەك لەگكو ستانوۆيتسيا نەۋستويچيۆوي ليچنوستيۋ س كوسموپوليتيچەسكيم ميروۆوززرەنيەم، ۋ كوتوروگو نەت چۋۆستۆا پودليننوي سۆيازي سو سۆويم نارودوم، سو سۆوەي رودنوي كۋلتۋروي ي يستوريچەسكوي تراديسيەي. ي پوتومۋ نيكاكوي پوزيتيۆنوي رولي ۆ رازۆيتيي ەتنوسا ي ەگو كۋلتۋرى مارگينالنايا ليچنوست يگرات نە موجەت» دەيدى دە، ول ءالى ءبىز تاراپىنان تولىق زەرتتەلىپ-زەردەلەنبەگەن قۇبىلىس دەگەن وي ءتۇيەءدى. ءسويتەءدى دە «… ۆسە مى ۆ توي يلي ينوي ستەپەني ليۋدي مارگينالنوي فورماسيي» دەپ وعان: «وپىت پوكازىۆاەت، چتو يز مارگينالنوگو سوسلوۆيا ۆىحوديات ي كوسموپوليتى،.. ي اسسيميليانتى» دەگەندى قوسادى. ولجاستىڭ وسى جەردەگى مىقتىلىعى سول، ءوزىنىڭ ەڭ وسال تۇسىن ءبىلۋى. ءسويتە تۇرا، ونىڭ «ۆسە مى» دەگەندە كىمدەرءدى ايتىپ وتىرعانىن قايدام، ال، مەن ءوز باسىم قازاق ادەبيەتى، قازاق عىلىمى، قازاق تاريحى، قازاق ماتەماتيكاسىن الەمگە تاراتقان م.اۋەزوۆ، ق.ءساتبايەۆ، ءا.مارعۇلان، و.جاۋتىكوۆ، سونداي-اق، ا.جۇماءدىلدايەۆ سەكىلدى باتىس پەن ورىستى، سونىمەن بىرگە شىعىستى تولىق مەڭگەرگەن ازاماتتاردى ەشقانداي دا مارگينالدىق توپقا قوسپاس ەدىم. بۇلار مارگينال بولماي-اق، ۇلت تىلىندە جازىپ، ءداستۇرلى ۇلت مەنتاليتەتىن بۇزىپ-جارماي-اق، ونى بار بولمىسىمەن الەمگە پاش ەتكەن، سوڭعىسى پاش ەتىپ ءجۇر. ياكي، الەمدىك مادەنيەت پەن ءوركەنيەتكە ۇلتتىق بولمىسپەن ەنىپ، ونى ودان ءارى تولىققاندى ءدارەجەگە كوتەرۋگە بولادى ەكەن. ەندەشە، ولجەكەڭءنىڭ «ۆسە مى» دەۋى ءوزىن-وزى اقتاۋى. وسى جەردە الدىن الا ايتارىمىز، ونىڭ ءبۇكىل شىعارماشىلىعىندا كەڭەس وداعى ۇستانىمىنداعى ينتەرناسيونالدىق، ارىسى نيگيليستىك-كوسموپوليتتىك باعىت-باعدار «قىزىل ءجىپ» بولىپ تارتىلىپ وتىرادى.

ولجاس – قاراما-قايشىلىققا تولى تۇلعا. ول ەرتەرەكتە «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» دەسە، بۇگىندە «ادام، تابيعاتقا تابىن، سەن ەندى» دەيدى دە، سوسىن جەر «قازاقستان حالقىنىكى»، «ەۋرازيالىق ۇلت» جانە «قازاقستاندىق ۇلت» دەگەندى قوعامدىق-ساياسي ومىردە اينالىمعا تۇسىرۋگە تىرىساتىنداردىڭ الدىندا تۇرعانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى بولىپ جانە ونى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءا دەگەن كەزىنەن-اق «31-كانالدان» جاريالاپ قويعان. «از ي يا» مەن «مىڭ ءبىر ءسوزدى» جازىپ تۇرىكشىلدىك جانە قىپشاقشىلدىق تانىتادى دا، ارتىنان سو باعىت-باعداردا اتالعان تاقىرىپتى ودان دا ءارى تەرەڭدەتە، زەرتتەپ-زەردەلەپ جازعان، سوسىن، كەڭەيتە دامىتقان مۇرات ءادجيدىڭ «پولىن پولوۆەسكوگو پوليا» جانە «تاينا گەورگييەۆسكوگو كرەستا» دەگەن ەڭبەگىن جوققا شىعارىپ، ونىڭ بولجامدارى تازا دا ناقتى عىلىمي دالەلگە قاراعاندا، ەت پەن تەءرىءنىڭ اراسىنداعى ۇشپا سەزىمگە قۇرىلعان، جالعان پاتريوتيزمگە نەگىزدەلگەن تۇجىرىم-پىكىرلەر دەگەنگە ساياتىن وي ايتادى. ەندى ءبىردە، حالقىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق ومىرلىك تاجىريبەسىنەن جيناقتالا قورىتىندىلانعان ماقالى «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇردى» ءوزىمە ۇلگى تۇتامىن دەپ وتىرىپ، ول ويىنان اراعا جىلدار سالىپ قايتادى دا «تاسپەن ۇرعاندى تاسپەن ۇر» دەيدى. مۇنىسىمەن ول ءوزىءنىڭ مۇسىلماندىققا دا، حريستياندىققا دا جات «گلاز زا گلاز، زۋب زا زۋب، رۋكۋ زا رۋكۋ، نوگۋ زا نوگۋ» دەگەن يۋدايستىك ۇستانىمدى قالاي ناسيحاتتاعانىن ءوزى بىلمەي قالادى. ولجاس تاراپىنان ايتىلعان مۇنداي وزىنە-وزى قارسى ءارى قايشى پىكىرلەرءدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. مىنە، وسىدان-اق ولجاستىڭ ءالى دە بولسا ءوزىءنىڭ كىم ەكەنىن تولىق ءبىلىپ بولماي، باتىس پەن شىعىس اتتى ۇلى ەكى جاعانىڭ قاي جاعىنا شىعۋدى بىلمەي جۇرگەنىن اڭعارۋعا بولادى. ونى ونىڭ ءبىر شەكتەن شىعىپ، ەكىنشى شەككە باراتىن جوعارىداعى كەلتىرىلگەن اۋمالى-توكپەلى وي تۇجىرىمدارىنان كورەءمىز. ەندەشە، ولجاس باتىسشىلدىعى مەن شىعىسشىلدىعى، ولجاس ۇلتشىلدىعى مەن ينتەرناسيوناليستىگى تارازى باسىندا تۇرعان قۇبىلىس. ءبىزدىڭ باتىس پەن شىعىستىڭ بىر-بىرىمەن كۇننىڭ شىعىپ-باتقانىنداي قوسىلمايتىنىن، ولاردىڭ مادەنيەتى مەن ءوركەنيەءتىءنىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدە دامىپ، ءارقايسىسىنىڭ ءوزىنىڭ ءداستۇرلى قارىم-قاتىناسىنىڭ بولاتىنىن سالىستىرا جازۋ ارقىلى اقيقاتقا كوز جەتكىزگىمىز كەلسە، ولجاس «نەت ۆوستوكا، ي زاپادا نەت» دەيءدى. بىزدىڭشە، قازىرگى الەمدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالعا قاراعاندا قانداسىمىزدان كوپ جىلدار بۇرىن جازعان نوۆەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «ماۋگليدىڭ» اكەسى، اقىن ر.كيپلينگتىڭ: «و، زاپاد ەست زاپاد. ۆوستوك ەست ۆوستوك، ي س مەست وني نە سويدۋت» دەءۋىءنىڭ قۇنى ءالى دە تۇسە قويماعان-اۋ، ءسىرا. شىنىندا دا، ولاردى ەشكىم زورلاپ قوسا المايدى. قازىرگى الەمدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ شىم-شىتىرىق قايشىلىققا تولىلىعى سونى كورسەتەدى. ونى كوءرىپ-بىلىپ وتىرىپ باتىس پەن شىعىس ماسەلەسىنىڭ ءماڭگىءلىگىن ءتۇءسىنبەيءتىندەرگە ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. عالامداستىرۋ يدەياسىنىڭ پايدا بولۋى سول باتىس پەن شىعىستى جاساندى تۇتاستىرۋ نيەءتىنەن تۋىپ وتىرعان جاعداي ەمەس پە؟ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ: «حالىقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن، اشىق-جارقىندىعىن قازىرگى زامان ەتنوسىنىڭ تولىققاندى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ بىردەن-بىر شارتى دەپ ەسەپتەمەيمىن» دەۋىنەن باستاپ، عالامداستىرۋعا الەم بولىپ قارسى تۇرىپ، ولاردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ جاتقاندا «انتيگلوباليزمنىڭ اقيقات كەيپى – ىدىراۋ» دەگەنگە دەيىنگى ۇشقارى پىكىردى ايتا كەلە، يسلام دىنىنە بايلانىستى، ونىڭ امبەباپتىعىنا كۇدىك كەلءتىءرىپ «… ول ءدال سونداي ءدىن بولا المادى، ويتكەنى ءوز ساياساتىندا باياعى «نە ءبىز – نە ولار» ءپرينسيپىن ۋاعىزدادى» دەسە، ىلە «بارلىق مەملەكەتتەر شىن مانىندە فەدەرالدى (وداقتاسۋ، ءبىرلەسۋ)، ۇستىمىزدەگى ءجۇزجىلدىقتىڭ ورتا كەزىندە تەك اقىندار عانا ەمەس، عالىمدار دا: «كۇللى الەم – ءبىر ەل»، ءبىرىڭعاي كونستيتۋسياسى، جالپىعا ورتاق زاڭدار جيناعى جانە الۋان ءتۇرءلى بىرەگەي مادەنيەتى بار، ءبىر فەدەرالدى مەملەكەت» – دەپ اتايتىن بولادى. جانە سول مەملەكەت الديار پاتشاسىز، ءناءسىلءشىلدىكءتى، ۇلتشىلدىقتى، رۋشىلدىقتى جانە الەۋمەتتىك كۇيزەلىستى جەڭۋگە قابىلەتتى ۇجىمدىق اقىل-ويمەن باسقارىلاتىن بولادى. بۇل قيال ەمەس. وسىنداي كاءمىل جەتىلگەن الەمدى جاساۋعا ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز جەتەدى. ەگەر قولدان قۇرىلعان تاۋەلسىزدىككە ساندالىپ كەتىپ قالىپ ءجۇرمەسەك (نە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكسىز ايتىلعان ءسوز – ا.ءا.)» دەيدى. ءدال وسى «قولدان قۇرىلعان تاۋەلسىزدىك» تۋرالى ويىن ول 1978 جىلعى «ك ۆزايموزاۆيسيموستي» اتتى بايانداماسىندا: «…نەزاۆيسيموست ۆ سۆوەم پرەدەلنوم ۆىراجەنيي موجەت پوۆەستي ك سامويزولياسيي. ينىمي سلوۆامي – ك وبششەستۆەننوي دەگراداسيي» دەپ ءبىلدىرىپتى. ولجەكەڭنىڭ بۇل سوزىنە قاراعاندا ءتاۋەلءسىزدىك العان مەملەكەتتەر ەشبىر ەل-جۇرتپەن ارالاسپاستاي بولىپ قالاتىن كورىنەدى. جوق، بىزدىڭشە كەرىسىنشە، تاۋەلسىزدىكتە ەشقانداي دا «پرەدەلنوم ۆىراجەنيي» دەگەن ۇعىم بولمايدى. ءويتكەءنى، سوناۋ عاسىرلاردا بۇدان دا «جامان» كەزىندە دە باتىس پەن شىعىس اراسىنا تارتىلعان «جىبەك جولى» ارقىلى الەممەن بايلانىسقان ەل-جۇرت، بۇگىندە تاۋەلسىزدىك قولىنا تيگەندە ءوزگەمەن بايلانىسپاي «سامويزولياسيا» جانە «دەگراداسيا» بولىپ قالادى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ جانە وعان ۋاقىت تالابى، زامان لەبى دە جىبەرە قويماس-اۋ. سوسىن، تاۋەلسىزدىك نازىك، شىكامشىل، كىرپياز قۇبىلىس، ياعني، وعان وپپوزيسيا بولۋ ءاربىر ينتەلليگەنتكە جاراسپايدى. ودان شىعۋدىڭ جولى سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي، «ەدينستۆەننىي ۆىحود – سوزداۆات ۋنيۆەرسالنوە ميروۆوززرەنيە، وبششەە دليا كۋلتۋر ۆسەح ەتنوسوۆ» پەن بۇكىل حالىقتى «پلانەتارنىي سوزنانيا» ۇعىم-تۇسىنىگىنە دەيىن كوتەرۋ بولسا، ونى كىتابي-فاريسەيلىك نەگىزدە دامىعان ينتەلليگەنتتىك-ۋتوپيالىق سانا-سەزىم مەن اتەيزم مەكتەبىنەن وتكەندەردىڭ وي-تۇجىرىمدارى دەمەگەندە نە دەيمىز؟ ەندى، ول بۇدان كەيىنگى شىعارماشىلىقتارىندا دا، ومىرلىك باعىت-باعدارلارىندا دا، ۇستانعان پرينسيپتەرىندە دە جوعارىداعى كەلتىرىلگەن سوزدەردەن ارتىق ەشتەڭە ايتىپ، جازا المايدى. ويتكەنى، عۇمىرلىق جيىپ-تەرگەن رۋحاني ازىعى سول دەرەجەدە عانا. ال، ۋاقىتقا بەيىمدەلىپ (اداپتاسيا) سان قۇبىلىپ جاتسا، وعان مەن تاڭقالمايمىن. ياعني، ول توپىراقتان قول ءۇزىپ، وزدەرىنىڭ قايدان شىققانىن ءھام قايدا باراتىنىن بىلمەيتىندەردىڭ توبىنا جاتاتىن ينتەلليگەنسيا وكىلى. ونىڭ پىكىر-ويى ءارى تۇجىرىمىنا وراي، ءبىز ۇلت مادەنيەتى، ۇلت دەنساۋلىعى، ۇلت ءبىلىمى، ۇلت بىلىم-بىلىكتىلىگى سەكىلدى قاسيەتءتى ۇعىمداردى دامىتىپ، ۇلتتى قورعاۋدى قولعا الۋعا ءتيىسپىز. و.سۇلەيمەنوۆ مەن ءبىلىپ، شىعارماسىن وقىعاننان بەرگى ارالىقتا ەكى الاڭدا ويناپ، ەكى جاققا سۇيكىمدى بولعىسى كەلىپ ءجۇرگەن جان. ونىڭ ايعاعى، ول سوناۋ جىلدارى «نتك» ارناسىندا ءسويلەگەن ءبىر سوزىندە «ۆ بۋدۋششەم كازاحستانە بۋدەت جيت تولكو ودنا ناسيا – كازاحستانەس» دەسە، «حالىق كونگرەسى» پارتياسىنىڭ سەركەسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە «ورىس ءماسەلەءسىن» «كوءزىر» ەتىپ ويناپ، جاپون گازەتىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «پرەزيدەنت – زاڭ مەن كونستيتۋسيا بەرىكتىگىنىڭ كەپىلى. الايدا، پرەزيدەنت اپپاراتى دايىنداپ، 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋسيا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ەلۋ سەگىز پايىزىن رازى ەتپەي وتىر، (بۇل قازاقستانداعى قازاقتان باسقا حالىقتىڭ سانى). مۇنىڭ ءوزى قازاق ۇلتىنىڭ جايباراقات ءوسىپ-ونۋىنە كەسىرىن تيگىءزۋى مۇمكىن. «ءبىرىڭعاي قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ءوزىن-وزى بيلەيتىن قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەتتىك فورماسى». نەگىزگى زاڭنىڭ وسى قۇجاتىمەن قازاقستان حالقىنىڭ قالعان جۇرتى كەلىسە الا ما؟ (بۇل ارانداتۋ ەمەس پە؟ – ا.ءا.) بۇل قىرىق ەكى پايىزىنىڭ عانا كونستيتۋسياسى (نە دەگەن شەگەلەپ ايتۋ – ا.ءا.). ال، باسقاسىنىڭ بولاشاعى نە بولماق؟ كوشە مە، الدە سىڭە مە؟ (مۇنداي جاناشىرلىق بولماس، ءسىرا. – ا.ءا.)» دەپ ايتپاس ەدى. مۇنداي ۇپاي جيناۋ ءادىءسى ەشكىمءدى، ەش ۋاقىتتا ۇشپاققا شىعارماعان. ادامدا پرينسيپ بولۋى كەرەك، اسىرەسە، ول تۆورچەستۆو ادامىندا ناقتى ءارى جاقسى جولعا قويىلماسا، ءتىپتى بولمايدى. بولماسا، ولجەكەڭءنىڭ عالامداستىرۋعا قارسىلىقتى ىدىراۋ دەي وتىرىپ: «مەن ءوزىمدى عالامداستىرۋدى قورعاۋشىلارعا دا، ونىڭ جاۋلارىنا دا قوسا المايمىن» دەۋىنە نە جورىق؟ سوسىن، ول: «يتاليانداردا ەجەلگى ريمنەن ميراس بولىپ قالعان: «ءبۇكىل الەم – ءبىر ەل!» – «Tutto il mondo e paesa!» دەگەن ءماتەل بار (مەن ونى قايتالاعاندى ۇناتامىن)» دەپ كەلەدى دە، «XXI عاسىردىڭ جۇرتى حاق ادامزات – Homo Sapiens» (ويلى ادام) حالقى بولىپ ءبىرلەءسۋى شارت» دەيدى دە، الگى يتاليان ماقالىن «جاھانداندىرۋدىڭ فورمۋلاسى» دەيدى. سوسىن، «XXI عاسىرداعى ادامزات دامۋىنىڭ انىقتاۋشىسى بولاتىن ءبۇكىل-ادامزاتتىق پلانەتارلىق سانا وسى ۇقساستىقتاردى نەگىزگە الادى» دەگەندى العا تارتۋىنىڭ ءوزى كىتابي، ينتەلليگەنتتىك-ۋتوپيالىق سانا-سەءزىمءنىڭ كوءرىءنىءسى ەمەس پە؟ بولماسا، ول كەزدە بۇل ماتەل قاءزىرگى عالامداستىرۋ ۇعىمىنا جابايى، وتارلاۋ ساياساتىنداعى جاۋگەرءشىلىككە ءتان تۇسىنىك بولاتىن. ايتپەسە، وندا ەشقانداي ءىزگىلىك جوق. بولماس ەدى دە. جالپى، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، «ءبۇكىل الەم – ءبىر ەل!» بولۋى كەرەك تۇسىنىگىندە الەمدە سوسياليزم مەن كوممۋنيزمدى ورناتتىرماق بولعان كسرو-نىڭ سالقىنى بارىن بىلە مە ەكەن؟ جانە ول ەشۋاقىتتا دا بۇرىنعى كسرو-نى كوكسەيءتىءنىن ەشكىمنەن جاسىرىپ، نە بۇككەن ەمەس. ول وسىناۋ ويىن سوناۋ 1972 جىلى-اق: «نا زەملە زا پولۆەكا پوياۆيلاس نوۆايا وبششنوست ليۋدەي، نوۆايا ناسيا – سوۆەتسكيي نارود…» دەپ تاسقا باستىرا نىقتاپ قويعان. ول سونىسىمەن-اق كسرو اتتى ۇلى يمپەريانىڭ ەڭ سوڭعى رىسارلارىنىڭ ءبىرى ەكەءنىن ايقىنداعان. سوندىقتان، ءبىزدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ورعا جىعاتىندار ءوزدەءرىءنىڭ قايدان شىعىپ، قايدا باراتىنىن بىلمەيتىندەر. ياعني، بۇلار «ءبۇكىلالەمدىك – قالىپتى مودەلدى» قالىپتاستىرىپ، ابستراكءتىءلى «ابسوليۋتتىك اقيقاتتى» ىزدەيمىن دەپ، قازىرگى ءسوز بوستاندىعى مەن وي-ەركىندىگىن ۇلتجاندىلارعا قاراعاندا اسىرا پايدالانىپ ءجۇرگەندەر. سوڭعى جىلدارى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە جازعانداي، «ۇلى رەسەي – ەۋرازيالىق وداق» پارتيالار بلوگىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ، وندا «رەسەي مەن قازاقستان – ەۋرازيا وداعىنىڭ نەگىزى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بىر-بىرىمىزدەن الشاقتاي المايتىنىمىزدى كۇن وتكەن سايىن جاقسى سەزىنىپ كەلەمىز. رەسەي قانشالىقتى قۋاتتى جانە تىنىش بولعان سايىن، قازاقستان دا سونشالىقتى تىنىش بولىپ گۇلدەنە تۇسپەك. ءبىز ءوزىءمىزءدىڭ ەلىمىزدىڭ دە پاتريوتتارى بولۋعا ءتيىسپىز» دەدىم دەيدى. كورءدىءڭىزدەر مە، بۇل دا ماقتانىش. ال، ءبىز سول وداقتىڭ ءتوراعاسى ا.دۋگينءنىڭ پراۆوسلاۆيەگە نەگىزدەلىپ، ورىس ءشوۆينيزمى قۇلىق-نيەتىندەگى ەۋرازيا يدەياسىنا بايلانىستى «ەۆرازييستۆو ناسلەدۋەت دۋح ي ستيل موسكوۆسكوي رۋسي. ەتو پرودولجەنيە توي رۋسي، توگو رۋسسكوگو گوسۋدارستۆا، گدە ەليتا ي ماسسى گوۆوريات نا ودنوم يازىكە ي گدە ەتوت يازىك ناسيونالنىي» دەگەنىن جاقسى بىلەمىز. جالپى، ەۋرازيا يدەياسى ورىس ءمۇددەءسىندەگى شوۆينيستەرءدىڭ ويلاپ تاپقان ەۋرازيا ايماعىنداعى شاعىن جاھانداندىرۋى عوي. ەندەشە، سول ولجاس ءسۇلەيمەنوۆءتىڭ سوناۋ پاتشالىق رەسەي كەزىنىڭ وزىندە-اق كنياز ترۋبەسكييءدىڭ ەۋرازياداعى حالىق تۋرالى «ەتۋ ناسيۋ مى نازىۆاەم ەۆرازييسكوي، ەە تەرريتوريۋ – ەۆرازيەي، ەە ناسيوناليزم – ەۆرازييستۆوم» دەگەنى مەن ونىڭ يدەياسىن جالعاستىرۋشى ل.گۋميليەۆءتىڭ «نا كونتينەنتە ەۆرازيا، مى ۆسە ەۆرازييسى – س وبششەي مەنتالنوستيۋ، س وبششيم ميرووششۋششەنيەم» دەۋى ارالىعىنداعى نيەت-پيعىلدى تۇسىنبەدى دەگەنگە سەنبەيمىز. ول ءباءرىن بىلەدى. بىلە تۇرىپ سولاردىڭ يدەياسى مەن يدەولوگياسىن ناسيحاتتايدى. ءويتكەءنى، ونىڭ بويىندا ۇلتتىق نامىسى ءولىپ، گەنەتيكالىق كودى بۇزىلعان. ونىڭ «قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەن ەۋرازيالىق وداق يدەياسى رەسەيدە دە جەڭىسكە جەتەتىندىگىنە سەنىمدىمىن» دەيتىنى سوندىقتان. وسى تۇستا ەسكەرتەتىنىمىز، ولجاس مىرزا رەسەيلىك دۋگين (يدەيا – يدەيا) مەن قازاقستاندىق نازاربايەۆتىڭ (وداق – فاكتى) ۇستانعان ەۋرازيا جايلى ءپىكىر-تۇءسىنىكتەءرىءنىڭ ءارتۇرلى كەءڭىستىكتە بولىپ وتىرعانىن سەزبەيتىندىگى-اۋ، ءسىرا. بۇل جەردە ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ يدەيا مەن فاكتىنى اجىراتا المايدى نەمەسە اجىراتقىسى كەلمەيدى. بۇل ونىڭ عانا ەمەس ەۋرازيا يدەياسى مەن وداعى تۋرالى جازىپ ءجۇرگەندەرءدىڭ كوبىنە ءتان قاسيەتتەر. بۇ سەكىلدىلەر قوعامىمىزدا شاشەتەكتەن. ولاردىڭ كىتاپتارى مەن مىنبەلەردە ايتقان سوزدەرى توم-توم بولىپ شىعىپ جاتادى. سوعان قاراماي، كىتاپ پەن ءسوز باستى نارسە ەمەس. ول تىلمەن ايتىلىپ، قالاممەن جازىلسا دا – ءدىل (جۇرەك) مەن ىس-اركەت ارقىلى بەكىءتىءلۋى ءتيىس. مىنە، ول باستى نارسە. ونى تۇلعا عانا ءبىر-بىءرىمەن ۇشتاستىرىپ، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام مەملەكەت، ۇلت ءمۇددەءسىنە پايدالانادى. ۇجىم وعان كومەكتەسەدى، قولدايدى، قورعايدى. ءسويءتىپ، الگى جەكە تۇلعانى الەمدىك دەڭگەيدەگى ازاماتتىققا كوتەرەءدى. مۇنى بىلمەگەندەر نە بىلسە دە قۇلاققا ىلمەگەندەر الەم اۋزىنداعى اندرەي ساحاروۆتىڭ «مەموراندۋمىنداعى» (1968): «چەلوۆەچەستۆو موجەت بەزبولەزنەننو رازۆيۆاتسيا تولكو كاك ودنا سەميا، بەز رازدەلەنيا نا ناسيي» دەپ جازعانىنداي ءومىرگە بەيىمدەلىپ ءارى سۇرانىپ تۇرادى. بۇلاردى ءبىز باتىسشىلدىقتىڭ بالالىق اۋرۋىمەن اۋىرعاندار دەيمىز. ونىڭ كورنەكءتى وكىلدەءرىءنىڭ ءبىرى – ولجاس سۇلەيمەنوۆ. وسى ءبىر ءىرى تۇلعا بولۋعا بارلىق مۇمكىندىگى بار ادامنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز پوزيسياسىن ازامات رەتىندە قالىپتاستىرا الماي جۇرگەنىنە تاڭعالامىن. ول ۋاقىت تامىرىن باسىپ، ونىڭ ءلۇپىلىن اڭدىعان دارىگەر سەكىلدى. سو «ءلۇپىلدى» سەزىنگەن ساتتە سوعان بەيىمدەلىپ شىعا كەلەءدى. ياعني، وندا قانداي ءبىر قوعامدا بولماسىن اينىماي تۇراتىن پرينسيپ جوق. ونىڭ كەمشىلىگى، ءتىپتى دراماسى دەۋگە دە كەلەتىن جاي، ءوزىنىڭ ازاماتتىق-شىعارماشىلىق تۇلعاسىنىڭ قۇدايسىزدىعى نەمەسە ناقتى ايتقاندا، اتەيستىگى، ال گۋمانيسءتىگى – ساياساتتانعاندىعى. ارينە، ولجەكەڭ، سۇلەيمەنوۆ ەل-جەرءدى، قوعامدى، ۇلتتى، ادامداردى سۇيەدى، ءبىراق ونىڭ ءسۇءيىسپەنءشىءلىگى كوممۋنيزم قۇرىلىسشىسىنىڭ پراگماتيۆتىك ءسۇءيىسپەنءشىءلىگى سياقتى. ياعني، ول ءسۇءيىسپەنءشىلىك مۇسىلماندىق، نە حريستياندىققا دا جاتپايدى. سوسىن، ول سۇيىسپەنشىلىك شىنى نە مۇز قالانى جوبالاۋشى ارحيتەكتوردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى دەسە دە بولادى. جانە بۇل قاسيەتتەردىڭ جۇقپالىلىعى سونشا، ءقازىر ونىڭ سوڭىنان ءبىر توپ سو سەكىلدى ازاماتتار تاربيەلەنىپ، ۇلت مەنتاليتەءتىءنىڭ قايتا قالىپتاسىپ، مەيءلىنشە ءوزىن-وزى ساقتاپ قالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ويتكەنى، ۇلتشىلدىق – پسيحو-انتروپولوگيالىق تەكتەن ورەتىن قادىر-قاسيەت بولسا، ال، پاتريوتيزم تاريحي-گەوگرافيالىق ويعا دا، بويعا دا جۇرە كەلدى ءسىڭەءتىن ۇعىم-تۇسىنىك. مىنە، وسىنى ءوزىن باتىسشىل دا، رەسەيشىل دە سانايتىندار تۇسىنبەيدى، تۇسىنسە دە مويىنداعىسى كەلمەيدى. بۇل – ۇلى تراگەديا. ولجاستىڭ ازاماتتىق-شىعارماشىلىق تۇلعاسىنىڭ قۇدايسىزدىعى، نە اتەيستىگى دەمەكشى، ول بىزدىڭشە ەشبىر دىنگە دەن قويماستان، تەك كەڭەستىك قۇرىلىمنىڭ مورالدىق كودەكسىنە عانا بوي ۇسىنا قالىپتاسقان، شىن مانىندەگى سوۆەت ازاماتى بولسا كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز، ونى كومسومول سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندىرعان «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» پوەماسىنان باستاپ، اقيقاتىن ايتۋ كەرەك ەڭ ارىسى اتى شۋلى، سلاۆيان جانە ءتۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي بايلانىستارى جونىندەگى قاساڭ دا ءسىرەءسىپ قالعان دوگماتتارعا باتىل قارسىلىق تانىتقان «ازيا» كىتابى سول كەزدەگى ورتالىق (ياعني، ورىس عالىمدارى جاعىنان – ا.ءا.) تارابىنان «پانتيۋركيزم»، «سيونيزم»، اۆتوردىڭ جازۋىنشا، ءتىپتى، «پانسلاۆيزم» ايدارىمەن ايىپ تاعىلعانىنا قاراماي، اتالعان شىعارمالارىندا سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ اتەيستىگى مەن كەڭەس وداعىنا ادالدىعىنان ءبىر تانبايدى. شىن مانىندە، ولجاستىڭ «ازيا» جيناعىنداعى وي-پىكىرلەر سول كەزدەگى كسرو عالىمدارى اراسىندا اندا-ساندا دا بولسا بوي كوتەرىپ، ارا-اراسىندا اۋىزشا ايتىلىپ جۇرەتىن. ال، ولجەكەڭنىڭ سونىڭ بارلىعىن ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالدىرا وتىرىپ، بارلىق جەتىستىك كەمشىلىگىنە قاراماي، وزىندىك كوزقاراستار ارقىلى قالىپتاسقان ءداستۇردى كۇيرەتەرلىكتەي عىلىمي ەڭبەك جازىپ شىققانى، سول كەزدەگى تالاپ-تىلەككە قاراعاندا ۇلكەن باتىلدىق بولاتىن. ءبىراق، وسى شىعارمالارىنىڭ وزىندە دە اقىن كەڭەس وداعى تالابى، ءارى لەنيندىك يدەيا پرينسيپىنە بەرىك، ادال. مىسالى، «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» پوەماسىندا:

ەسلي نادو – يمەنەم لەنينا ەتوت پودۆيگ مى پوۆتوريم!.. –

دەگەن جولدارمەن كۇن كوسەم سالعان سارا جولعا بۇكىل جان ءدۇنيەسىمەن بەرىلگەندىگىن كورسەتسە:

ۆوزنوسيل ي سنوسيل بوگوۆ، يا سوزدال ەتي رەكي ي ۆەتەر شۆىرنۋل ۆ موريا، تى، زەمليا، پوكلونيس چەلوۆەكۋ، تۆوي بوگ – يا، –

دەپ اللاعا استامدىق تانىتادى. ارينە، بۇنى اقىندىق الىمدىلىققا سالىپ اقتاۋعا بولار، ءبىراق، ونى ادام مەن تابيعات اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا كەلگەندە كۇشتىنىڭ السىزگە كورسەتكەن (تابيعاتقا – ا.ءا.) زورلىعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. ەندىگى ءبىر ولجەكەڭءنىڭ ازاماتتىق شىعارماشىلىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە تانىلاتىن كەمشىلىگى، ونىڭ الەم مويىنداعان ءدىني ءۇعىم-تۇءسىنىكءتى جوققا شىعارىپ، كەڭەس وداعىنىڭ جاڭا ادام تاربيەلەۋدەگى ىسىنە سەنىممەن قاراۋى. ءسويتىپ، «ازيا» (1990 جىل) كىتابىندا: «موجەت بىت، سرەدي دەسياتكوۆ يۋنىح چيتاتەلەي مويح نايدۋتسيا بۋدۋششيە سوزداتەلي گۋمانيتارنىح، نو توچنىح ناۋك؛ ليۋدي نوۆوي فورماسيي، يزباۆيۆشيەسيا وت پرەدراسسۋدكوۆ (بۇرىنعى 1975 جىلعى باسىلىمىندا «حريستيانسكيح، مۋسۋلمانسكيح ي بۋددييسكيح» دەپ كورسەتىلگەن – ا.ءا.) رەليگيوزنىح زنانيي، سۆوبودنىە وت دوگم فيلوسوفيي راسوۆىح ي ناسيونالنىح. پوستوياننايا رەليگيا، نەپودۆيجنىي بىت سوزدايۋت توت يسكۋسستۆەننىي رەجيم، ۆ كوتوروم نە ۋۆياداەت سلوۆو، وبلادايۋششەە زولوتوي سترۋكتۋروي» – دەپ بولاشاققا ءۇمىت ارتادى. وسىندايدا ەسىڭە ك.ماركس، ف.ەنگەلستىڭ: «كريتيكا رەليگيي وسۆوبوجداەت چەلوۆەكا وت يلليۋزيي، چتوبى ون مىسليل، دەيستۆوۆال، سترويل سۆويۋ دەيستۆيتەلنوست كاك وسۆوبوديۆشييسيا وت يلليۋزيي، كاك ستاۆشيي رازۋمنىم چەلوۆەك؛ چتوبى ون ۆراششالسيا ۆوكرۋگ سەبيا ساموگو ي سۆوەگو دەيستۆيتەلنوگو سولنسا. رەليگيا ەست ليش يلليۋزورنوە سولنسە، دۆيجۋششەەسيا ۆوكرۋگ چەلوۆەكا دو تەح پور، پوكا ون نە ناچيناەت دۆيگاتسيا ۆوكرۋگ سەبيا ساموگو» دەپ ايتقاندارى مەن ا.ياكوۆليەۆتىڭ: «پرەودولەت رەليگيۋ وزناچالو پرەودولەت دوگماتيزم…» دەگەنى تۇسەدى ەكەن. سوندا، ولجاستىڭ كۇيرەتۋشى كۇشكە يە ريەۆوليۋسيالىق ۇستانىمداعى ماركس پەن ەنگەلستەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ ياكوۆليەۆتەن شە؟ ەندەشە، سۇلەيمەنوۆتىڭ بويىنا دا، ويىنا دا ماركس يدەياسى قالتقىسىز سىڭگەندىگى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ ەگەر، ولجەكەڭە سەنسەك، و كىسىشە پايىم-پاراساتقا سالساق، تۇتاستاي پالەن عاسىرلىق تاريحى بار ءدىني ۇعىم-نانىمنىڭ، ۇستانىمنىڭ، ءتىپتى، كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتىڭ قاي-قايسىسى دا ۋاقىت، كەڭەستىك تاراپىنان «پرەدراسسۋدكي» كورىنىسى بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ وكىنىشكە وراي، ولاي بولىپ شىقپاعانى اقىن ءارى عالىمعا شىنىندا دا قيىن-اق. ايتپەسە، سول كەزدە ن.رۋبسوۆ، قازاقتىڭ، ق.شاڭعىتبايەۆ سەكىلدى اقىندارى اتاق-داڭقتىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسپەي-اق، بۇگىندە ءوز ۇلتتارىنىڭ ۇلى اقىندارى اتانىپ، ءوزدەءرى جوق بولسا دا سوزدەرى XXI عاسىردىڭ قاقپاسىن قاعىپ تۇر. سوندىقتان دا، اقىرى دوستويەۆسكيي ايتقانداي «سوسياليزم نەپراۆ، پوتومۋ چتو ەست بوگ» بولىپ شىقتى ەمەس پە. شىنىندا دا، قۇداي جوق بولىپ، ولجاس سەكىلدى اتەيستەردىڭ ايتقانى كەلگەندە، ءسوسياليزمنىڭ ومىرشەڭدىگىندە ەش شەك بولماي، ولاردىڭ جەلى ءالى دە بولسا وڭىنان ەسىپ تۇرار ەدى. وسى تۇستا بىرەۋلەر ءازىر ولاي ەمەس پە دەر؟ ارينە، ولاي ەمەس. بۇگىندە ءسۇلەيمەنوۆتەر زامانى وتكەن، ولار ءقازىر سول باياعى ينەرسيامەن (ەكپىنمەن) ۋاقىت كوشىنەن قالماي كەلەدى. ونىڭ سول كەزدەگى تىلگە، دىنگە كوزقاراسى نيگيليستىك-اتەيستىك، كوسموپوليتتىك تانىم-نانىمدا قالىپتاسسا، ءوز ۇلتىنا دەگەن سانا-سەزىمى دە سونشالىقتى دارەجەدە قالىپتاسقانىنا شەك بولماسا كەرەك. مۇنداي بويعا دا، ويعا دا شىم-شىمداپ سىڭگەن قاسيەتتەر قانشاما جاسىرىن ۇستاعانمەن بىردە بولماسا بىردە سىر بەرىپ، قىلاڭ ۇراتىنى انىق پروسەسس. ونىڭ ايعاعى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ءسوز» گازەتى ءجۋرناليسىنىڭ (ءتۇپ-نۇسقانى بۇزباي سول قالپىندا بەرىپ وتىرمىز – ا.ءا.): – مى نە افگانيستان. مى دوستوينى دەموكراتيي؟ – دەگەن ساۋالىنا: – مى دوستوينى، بەزۋسلوۆنو، نو كوگدا مى ۆ پروسەسسە ۋسكورەننوي ەۆوليۋسيي ستانەم ەدينوي ناسيەي. ا كتو مى سەيچاس – ناسيا يلي ناسيونالنوستي؟ ۆ افگانيستانە پوكا نەت ناسيونالنوگو ساموسوزنانيا، ۋ نيح ەست پلەمەننوە سوزنانيە. وني – سويۋز پلەمەن دو سيح پور. ۆ ەتوم سمىسلە مى بليجە ك افگانيستانۋ ي يراكۋ، چەم ك فرانسيي. سەيچاس مى وبەدينياەمسيا، كاك كازاحي، تولكو كوگدا ريادوم ەست درۋگيە ناسيونالنوستي. وني، كاك وبرۋچي، كوتورىە بوچكۋ وبەدينيايۋت، – ەتو ناشە وكرۋجەنيە، سرەدا. ۋبەري ەتي وبرۋچي ي، بويۋس، راسسىپلەتسيا بوچكا» – دەپ جاۋاپ بەرگەنى. «تاۋدى الاسارتپاي، دالانى اسقاقتاتاتىن» ولجاس وسىلاي ءوز حالقىنىڭ ەڭسەسىن باسىپ، ساعىن سىندىرادى. وسىنىڭ ءوزى ونىڭ ەل-جۇرتتان شەتتەپ قالعان، شەتتەپ قالعاندى بىلاي قويعاندا ءبىرتە-بىرتە تۋعان ۇلتىنان قول ءۇزىپ بارا جاتىپ، ونىمەن ءسىءڭىءسىپ، ءتىل تابىسا وتىرىپ، ءدىل تابىسۋىنا جول تابا المايتىن بولعاسىن كورسەتكەن اقىرعى قىرى بولسا كەرەك. ايتپەسە، قان تازالىعىن رەتتەيتىن جاقسى ماعىنا-ماندەگى رۋ، ءجۇز تۇسىنىكتەرى تەكتى ۇلت نەگىزىن قالاعان. وسى تۇستا، ءبىز تۇتاستىقتى بۇزاتىن جامان ماعانداعى رۋشىل، جۇزشىلدەرگە جاۋاپ بەرە المايمىز. بولماسا، رەسەي وتكەنىندەگى ۆلاديمير، نوۆگورود، ريازان كنيازدىكتەرىنىڭ قىم-قيعاش بىر-بىرىمەن سوعىستارى تاريحتان بەلگىلى بولسا، ال، ورىس وتارلاۋىنىڭ الۋان شارعىلى ايلا ارەكەتىنە دەيىنگى قازاقتان رۋلىق، جۇزدىك سوعىستاردى وقىپ بىلدىڭىزدەر مە؟ ءارينە، ونداي بولعان ەمەس. ەندەشە، ولجاس مىرزا «ءوبرۋچيدى» قانشاما الىپ تاستاساڭىز دا («وبرۋچيلار» وعان كونە قويسا، جانە ونىڭ بولا قويۋى مۇمكىن ەمەس تە. سۇلەيمەنوۆ ونىمەن ءبىزدى قورقىتپاسىن – ا.ءا.) قازاق حالقى قازاقستاندا وزگە ۇلتتاردىڭ باسىن ءبىرىكتىرۋءشى كۇش كىندىك ۇلت بولىپ قالا بەرەدى. ال، ولاردى رۋ، ءجۇزگە بولۋشىلەر سوناۋ I پەتردەن قازىرگى پەتر سۆويككە دەيىن بولعان، ءالى دە بولا بەرەدى. ءتىپتى، سۇلەيمەنوۆ سەكىلدىلەرگە ليەۆ گۋميليەۆتەگى «روسسيا – ەتو حرياشش (نە ەت، نە سۇيەك ەمەس، شەمىرشەك دەۋگە كەلەرلىك مۇشە بولشەگىن سولاي دەيدى – ا.ءا.) ناروسشيي وت ترەنيە ەۆروپى وب ازيۋ، زاپاد وب ۆوستوك» دەگەندەي ورىس پەن قازاقتان پايدا بولعان اسسيمليانتتار، ياعني «حرياشتار» قانشالىقتى كەرەك بولسا، بىزگە ي.ءيليننىڭ: «ۆسياكوە گوسۋدارستۆو جيۆوە ي دەيستۆۋيۋششەە دولجنو بىت يسپولنەنو ناسيوناليزما. ەتو ەگو دۋشا. ەتو ەگو سۋششنوست. ەتو ەگو بىتيە. كوسموپوليتيچەسكيە گوسۋدارستۆو امورفنايا، بەزفورمەننايا ماسسا. توجە ي س چەلوۆەكوم. چتو تاكوە چەلوۆەك بەز ناسيي؟ بىت موجەت ەتو يدەال. نو يدەال ۆ رەالنوي جيزني نە چتو وتۆلەچەننوە، بەزسيلنوە ي وبرەچەن نا گيبەل. چەلوۆەك بەز ناسيي، – تو جە، چتو دەريەۆو بەز رودا، دەريەۆو – ني گرۋشا، ني سليۆا، ني يابلونيا ۆ پريرودە نە نۋجنو»، – دەپ كورسەتكەنىندەي وڭ ءتالاپ-تىلەكتەگى نىق تا تۇراقتى مەملەكەت پەن ۇلت كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز، ول «قالىپتاسپاعان» قازاققا «وزىق» ورتالىقتىڭ (باتىس پەن رەسەي – ا.ءا.) كوزقاراسىمەن قارايتىن «اۋرۋعا» شالدىققان مارگينال. جالپى، قازاقستان، ونىڭ ءىشىندە قازاق تاۋەلسىزدىگى نىعايعان سايىن ءوز ءتىلىن، ءدىلىن، ەل-جۇرتىنىڭ ادەت-عۇرىپ، ءسالت-داستۇر، سانا-سەزىمىن ۇمىتقاندارعا رۋحاني ءومىر ءسۇرىپ، كۇن كەشۋ اۋىر بولادى. ويتكەنى، ولارعا سوناۋ كەڭەس وداعى كەزەڭىندەي قاناتىن ەركىن قاعاتىن اسپان، ەركىن ۇشقاننىڭ ءوزىندە دە قالتقىسىز قوناتىن جەر جوق. ولاردىڭ ءوز ءتىلدەءرىمەن ايتقاندا، وزىندىك ۇلتتىق رەڭ-كەسكىنىن تاپقان ءاربىر مەملەكەت ولار ءۇشىن «تۇيىقتالعان".ولارعا حالىقتىڭ عارىشتىق سانا-سەزىمگە (پلانەتارنىە سوزنانيە) جەتكەنى كەرەك. و ءشىركىندەرءدىڭ عارىشتىق سانا-سەزىم توپ-توبىر نەمەسە كوپتە ەمەس، جەكە تۇلعا گەنيلەردە بولاتىنىمەن شارۋاسى بار ما ەكەن؟ اسىرەسە، ولجاسقا اۋىر بولاتىنى، ونىڭ ەس ءبىلىپ ەتەك جيناعانىنان ارقا ءسۇيەگەن «ءوبرۋچيى» بۇگىندە باسقا كەسكىن-كەيىپتەگى ەل-جۇرتتىڭ ۇستانىمىندا. ال، اقىننىڭ وسىناۋ تاپقان تەڭەۋى، ۇقساتقان وبرازى سان جىلداردان بەرى باۋىر باسىپ، قان-جىنى ارالاسىپ كەتكەن ەلدەن كەتە قويماس-اۋ، ءسىرا. ەندەشە، بۇنى قاشاندا ءىرى ءسويلەپ، ۋىسىنا بايتاق قازاقستان سيمايتىن الىپ ولجاستىڭ توپىراقتان قول ءۇزىپ شەتەلدە پەپسي ءىشىپ، اپەلسين جەيتىن كوءڭىءلىنە قونبايتىن قازاققا كورسەتكەن قىرى دەمەگەندە نە دەيمىز. ول ءوزىن «تاۋدى الاسارتپاي، دالانى اسقاقتاتاتىن» قانشا گۋمانيست ەتىپ كورسەتكىءسى كەلسە دە، ءدال وسى تۇستا ەڭ سوڭعى يمپەريانىڭ ەڭ سوڭعى رىسارى ەكەنىن قالاي بايقاتىپ قالعانىن ءوزى دە سەزىنبەيدى. پايعامبار جاسىنان اسقان ولجەكەڭ وسىنداي. ءارينە، ول كىسىنى ءتۇءسىنەءتىن ءبىز، ءبىزدى تۇسىنەتىن ول كىسى جوق. وعان بىزگە قاراعاندا ماسانوۆ، اۋەزوۆ جانە تولماچيەۆ جاقىن. ءويتكەءنى، ول بولسا ءدۇنيەءجۇءزىلىك دەڭگەيدەگى قۇشاعىنا اسپان مەن جەرءدى سىيعىزۋعا تىرىساتىن الەمدىك الىپ. سوعان قاراعاندا، ول ءوزىءنىڭ ءتۇبى قوناتىن جەرى تۋعان توپىراق ەكەنىن ۇمىتقان سەكىلدى.