مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز نە، ونىڭ ساياسي جاڭعىرۋ مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ وزگە مەملەكەتتەردەگى جاڭعىرۋدان ارتىقشىلىعى نەدە؟ وسى سۇراقتارعا ەۋرازيالىق ينتەگراسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى عاني نىعىمەتوۆ «حابار» ارناسىندعى «بەتپە-بەت» باعدارلاماسىندا جاۋاپ بەردى. عاني نىعىمەتوۆ باستاعان ينستيتۋتتىڭ بۇگىنگى ماقساتى – حالىق اراسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماسەلەسى بويىنشا ساۋالناما جۇرگىزىپ، ماڭىزىن جەتكىزە ءبىلۋ. ەلباسى جولداۋىنداعى ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ماسەلەسىن ايقىنداپ، ونىڭ ىشىندە رۋحاني جاڭعىرۋعا ەرەكشە توقتالىپ وتكەن ەل ازاماتىنىڭ وزەكتى ويى مەن تۇشىمدى پىكىرىن Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.

جاڭعىرۋ دەگەن نە؟

جىلدىڭ باسىندا ەلباسىمىز حالىققا جولداۋىندا ءۇشىنشى مودەرنيزاسيا ستراتەگياسىن جاريالادى. ءبىرىنشى مودەرنيزاسيا ەگەنمەندىك العان كەزدە، 1990 جىلدىڭ باسىندا بولدى. كەڭەس وداعى ىدىراپ، جاڭا مەملەكەت، قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. الايدا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى مۇشكىل بولدى. سول كەزدە جوسپارلىق ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشتىك. ەكىنشى مودەرنيزاسيا ستراتەگياسى – 1997 جىلى 2030 ستراتەگياسىن قابىلداعان كەز. ول ۋاقىتتا الدىمىزعا ناقتى جوسپارلار مەن ماقساتتار قويدىق. ول ماقساتتارعا جەتتىك تە. باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىردىك. ءسويتىپ ەلدە داعدارىس باستالدى. مۇنايدىڭ باعاسى ءتۇستى. سول كەزدە پرەزيدەنت «ۇلت جوسپارى»، «ءجۇز ناقتى قادام»، «نۇرلى جول» ت.ب. باعدارلامالاردى قابىلدادى. ال جىلدىڭ باسىندا ەلباسىمىز ءۇشىنشى جاڭعىرۋدى، ءۇشىنشى مودەرنيزاسيانى جاريالادى. مۇنى – العا قويعان 2050 ماقساتىنا ۇلكەن كوپىر جاساۋ، مودەرنيزاسيا ارقىلى سول ماقساتقا جەتۋ دەپ تۇسىنەمىز.

ساياسي جاڭعىرۋ

ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ءۇش باعىتتى ۇستانادى. ءبىرىنشى ساياسي جاڭعىرۋ – كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەردىڭ بولۋى. كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەردىڭ باستى ماقساتى – پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن پارلامەنتكە، ۇكىمەتكە بەرۋ. ياعني، ۇكىمەتتىڭ، پارلامەنتتىڭ دەربەستىگىن، جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، بەدەلىن كوتەرۋ. پارلامەنتتە حالىقتىڭ قالاۋلارى جۇمىس ىستەيدى. ينستيتۋتتىڭ نەگىزىندە پارلامەنتتىڭ كۇشەيۋى – وتە دۇرىس ءۇردىس. ءبىزدىڭ قوعامدا ءارى قاراي دەموكراتيزاسيانىڭ جالعاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءۇردىس.

ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ

حالىقتىق ماسەلەلەر – سۋ، جول، جۇمىسسىزدىق سىندى ماسەلەلەر وسى مودەرنيزاسيا ارقىلى شەشىلەدى. ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكامىزدىڭ جاڭا ءوسۋ مودەلىن قۇرۋ. مۇنايدىڭ باعاسى وسە مە، وسپەي مە، وسى قالپىندا قالا بەرە مە، بىزگە بەلگىسىز. مۇنداي جاعدايدا تابيعي بايلىقتارعا سەنىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ءوزىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى، ادامي كاپيتالىمىزعا سۇيەنىپ، جاڭا، ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكا جاساۋىمىز كەرەك. بۇل – جاستارعا ارنالعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. قازاق حالقى، قازاقستان نارىقتىق، جاھاندىق ەكونوميكاعا تابيعي بايلىقتان باسقا نە ۇسىنا الادى؟ وسى ماسەلەنى شەشۋ – ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ مودەرنيزاسياسىندا ايقىندالادى.

رۋحاني جاڭعىرۋ

ءۇشىنشى مودەرنيزاسياداعى ەڭ قيىنى ءارى ەڭ ماڭىزدىسى – رۋحاني جاڭعىرۋ. بۇل – ءبىزدىڭ سانا-سەزىمىمىزدىڭ، مىنەز-قۇلقىمىزدىڭ، ءجۇرىس-تۇرىسىمىزدىڭ وزگەرۋى. ماسەلەن، ءجاسوسپىرىم سپورتپەن شۇعىلدانعىسى كەلسە، ول ءبىرىنشى ءوزىنىڭ كۇشىنە سەنىپ، وزىنەن باستاۋى كەرەك. وزگەرىس – ءوز-وزىن جەتىلدىرۋ دەگەن ءسوز. ءبىلىم جاعىنان بولسىن، سپورت جاعىنان بولسىن، جاڭا زامانعا ساي ءوزىمىزدى وزگەرتىپ تۇرۋ. ەڭ اۋەلى سانانى وزگەرتۋ كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋ – بۇقارالىق سانانى وزگەرتۋ جانە بۇل وتە قيىن جوبا. ونىڭ ۇستىنە جاقىن ارادا بىتە سالمايدى. كەلەشەككە، بولاشاققا ارنالعان جوبا. پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر ۇلگىسى. جاستار وسىنى تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك. جاڭا زامانعا ساي ءوزىمىزدى قالاي جەتىلدىرەمىز، ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلامىز؟ وسى سۇراقتاردى ويلانىپ، شەشىمىن تابۋعا اتسالىسۋ كەرەك.

نەنى جانە نەگە وزگەرتۋىمىز كەرەك؟

پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسىندا كورسەتىلگەندەي، ءبىزدىڭ ۇلتتىق تۇرمىسىمىزدا، سانا-سەزىمىمىزدە جاقسى دا، جامان دا قاسيەتتەر بار، بۇل – شىندىق. سول قاسيەتتەردى ءتۇسىنىپ، كەرى تارتاتىن مىنەزدەرىمىزدى انىقتاپ، سارالاپ، سونى وزگەرتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن ىسىراپشىلدىق، ماقتانشاقتىق، ۇستەمشىلدىك، ت.ب. قىلىقتارىمىزدان ارىلۋ جايىن ويلانۋىمىز كەرەك. قازىرگى زاماندا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان تابىلعىمىز كەلسە، ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن، ەڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىمىزعا ءسىڭىرۋ ارقىلى ءوزىمىزدى دامىتۋىمىز كەرەك. كەرى تارتاتىن اتالمىش قاسيەتتەرگە پراگماتيزمدى قاراما-قايشى قويساق، ءاربىر زاتتى ۇنەمدى قولدانۋ، ۇنەمشىلدىك، قاراپايىمدىلىق ت.ب. قاسيەتتەردى دامىتا الامىز. ويتكەنى، رەسۋرستار شەكتەۋلى.

قازاق حالقى نە سەبەپتى شاشىلىپ توي جاسايدى؟ ارينە، بار بولسا، نەگە جاساماسقا؟ الايدا قاراجاتىمىز جەتپەي، توي جاساۋ ءۇشىن نەسيە الامىز دا، ونى 5-10 جىل تولەپ جۇرەمىز. ونىڭ نە قاجەتى بار؟ بۇل – دۇرىس ەمەس ءارى پراگماتيزمگە جاتپايدى. ءبىزدى كەرى تارتاتىن ءۇردىس.

ءبىز قولىمىزدا بار رەسۋرستاردى ۇنەمدى قولدانىپ، بار كۇشتى ءوزىمىزدىڭ دامۋىمىزعا سالۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بىلىمگە قاراي ۇمتىلۋىمىز ماڭىزدى. ءبىلىمدى بولۋ، كوزىمىزدىڭ، سانامىزدىڭ اشىق بولۋى، وعان قوسا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتپاۋ – قازاقستاندىقتاردىڭ باستى ماقساتى. سونى ەلباسىمىزدا جاقسى مۇنى جاقسى ايتىپ كەتكەن.

ءبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز – ءۇش جاڭعىرۋدى بىردەن باستاپ كەتتىك. رۋحاني جاڭعىرۋ – ەڭ قيىن جاڭعىرۋ. ءارى رۋحاني جاڭعىرۋ بولماي، باسقالارىنا جەتە المايمىز. وزگەرۋدى وزىمىزدەن باستايىق، ءوز دارەجەمىزگە كوڭىل بولەيىك، بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرايىق. ءبىلىم جوعارى بولماسا، كاسىبي دەڭگەي دە ارتپايدى. سونى ويلانۋىمىز كەرەك.