سوڭعى ۋاقىتتا حالىقارالىق جاعدايدا شيەلەنىستى ماسەلەگە اينالعان سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسى اياسىنداعى اڭگىمە، داۋ، جانجال، بولجامدار تولاستار ەمەس. ساراپشىلاردىڭ ءبىر سىپىراسى ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءدال وسى سولتۇستىك كورەيانىڭ قاتىسۋى مەن امەريكا الپاۋىتى اراسىندا بولادى دەپ  بولجايدى..

كحدر يادرولىق باعدارلاماعا بايلانىستى شيەلەنىستىڭ وتىندا قايناپ، قازانىندا ءپىسىپ جاتقانىنا ءبىراز ۋاقىت، ون جىلدىڭ كولەمى بولىپ قالعان ەكەن.  ال، ەكى كورەيا مەن جۇڭگو، جاپونيا، رەسەي، اقش اراسىنداعى التى جاقتى كەلىسىمشارت 2009 جىلى-اق بۇزىلعان.

 پحەنياننىڭ يادرولىق باعدارلامانى قىسقارتىپ نەمەسە ودان باس تارتاتىنىنا كۇننەن-كۇنگە  ءۇمىت ازايىپ كەلەدى.   بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ناقتى نارسە ايتۋ قيىن بولسا دا، Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى قازىرگى ۋاقىتتاعى حالىقارالىق ارەنادا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى ەسەپكە الا وتىرىپ، ساياسي ساراپتاما جاساپ كوردى.

«قحدر ءشوپ جەسە دە، وزدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىكتە ەكەندەرىن سەزىنبەيىنشە يادرولىق  باعدارلامادان  باس تارتپايدى» دەيدى ۆلاديمير پۋتين  وسى ماسەلە توڭىرەگىندە. ول پحەنياندى يادرولىق قارۋ شىعارۋدان باس تارتقىزۋ – اسا قيىن، ءتىپتى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى.

ساياساتكەر الەكسەي پۋشكوۆ كحدر  مەن اقش «قۇزدىڭ شەتىندە بيلەپ ءجۇر» دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. «وسى ۋاقىتقا دەيىن ولاردىڭ قۇزدان قۇلاپ كەتپەۋىنىڭ سەبەبى ءبيدى ەرەجە مەن تالاپتارعا  ساي بيلەۋىنەن، ال ءقازىر ەكى جاق تا ەرەجەلەردى بۇزىپ جاتىر» دەيدى ول. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋى قۇزدان قۇلايتىنى انىق...

اقش پوزيسياسى - ايقىن

اقش كحدر-عا قاتىستى ناقتى پوزيسيا ۇسىنادى، ۇستانادى. ول – سولتۇستىك كورەيانىڭ  تولىقتاي يادرولىق قارۋ-جاراق شىعارۋدان باس تارتۋى. ارينە، بۇعان سولتۇستىك كورەيا كەلىسىمىن بەرمەسى انىق.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە،  اقش-تىڭ سولتۇستىك كورەياعا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدى ۋلتيماتۋم ەتىپ قويۋى كۇلكىلى دۇنيە.  سەبەبى وسىدان ەكى جىل بۇرىن يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى ماسەلەدە اقش ونى تولىقتاي يادرولىق قارۋدان باس  تارتۋعا مىندەتتەگەن جوق. تەك بەلگىلى-بىر شەكتەۋ عانا قويدى دا، يراننان يادرولىق باعدارلاماسىن تارتىپ العان جوق.

ال ەندى سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى ماسەلەدە اقش ناقتى پوزيسياسىنان باس تارتار ەمەس. ول كحدر-دى يادرولىق باعدارلاماسىنان باس تارتقىزۋعا ماجبۇرلەگىسى كەلەدى.

الەمدىك ب ا ق نە دەيدى؟

The New York Times، اقش

«دونالد ترامپ باراك وبامانىڭ جوق دەگەندە ءبىر كەڭەسىنە قۇلاق اسىپتى... سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسى- تەز ارادا شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە ەكەنىن ءتۇسىنىپتى.

الايدا، ترامپ ءالى دە قىتايدىڭ كحدر-دىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن جويعىزۋعا قاۋقارلى ەمەس ەكەنىن تۇسىنبەي جاتقان سىعايلى. اقىر سوڭىندا پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولى - سولتۇستىك كورەيامەن تىكەلەي ديالوگقا كەلۋگە تىرەلەدى.

قىتايدى كحدر-گە قارسى قىسىم كورسەتۋگە يتەرمەلەۋ- جامان ەمەس. الايدا جۇڭگو مەن اقش اراسىنىڭ بۇزىلۋى كەرىسىنشە، سولتۇستىك كورەيانىڭ باسىمدىعىنا جول بەرەدى».

«نيحون كەيدزاي»، جاپونيا

«ۆاشينگتوننىڭ پروبلەمانى اراعا رەسەي مەن قىتايدى سالىپ شەشۋ مۇمكىندىگى باسىم بولىپ تۇر. الايدا، امەريكانىڭ باستى ماقساتى - كحدر-دى قارۋسىزداندىرۋ. سولتۇستىك كورەيامەن كەلىسسوزگە كەلۋ مۇمكىن بولعان كۇننىڭ وزىندە، ول قۇر بوس ۋاقىت جوعالتۋ بولۋى دا مۇمكىن.

سەبەبى، كەلىسىمگە كەلۋ 100 پايىز قاۋىپسىزدىكتى كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان ەگەر، كەلىسىم دە، قىسىم دا كومەكتەسپەسە، اقش قارۋ قولدانادى».

The Washington Post، اقش

«رەسەي ءوزىن ۇلى دەرجاۆا رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى. تەك ءوز ازاماتتارى عانا ەمەس، حالىقارالىق ساحنادا دا رەسەي ءوزىن مويىنداتقىسى كەلەدى.

وسى ورايدا جۇڭگو كحدر-گە ەكسپورت جاساۋدى توقتاتقاندا رەسەي بىردەن وعان كومەككە كەلدى. بۇۇ پوزيسياسىنا قول سىلتەي وتىرىپ، سولتۇستىك كورەياعا جاقتاس بولا وتىرىپ، رەسەي باتىسقا قارسى شىققان مەملەكەتتەردى باسقارعىسى كەلەدى».

Sabah، تۇركيا

«نەگىزگى سۇراق، سوعىس يادرولىق بولا ما الدە شارتتى تۇردەگى سوعىس بولا ما، سوندا. اقش 1950 جىلى دا كحدر مەن سوعىسقان.

جەر شارىنداعى يادرولىق سوعىستى جۇرگىزۋدەگى تاجىريبەسى بار ەل بار بولسا ول - امەريكا. امەريكا بومبالاعان ناگاساكي مەن حيروسيما جەرلەرى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز زاردابىن جويعان جوق».

شيەلەنىستى جاعدايدى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟

ساراپشى نيكولاي بەلەسكوۆ اراداعى كيكىلجىڭدى شەشۋدىڭ باستى جولى- اقش-تىڭ وڭتۇستىك كورەيامەن قازىرگى ۋاقىتتا ءجۇرىپ جاتقان  بىرىككەن  جاتتىعۋ جۇمىستارىن توقتاتۋ بولىپ تابىلادى دەيدى.

سەبەبى پحەنيان بۇل جۇرگىزىلىپ جاتقان جاتتىعۋلاردى ءوز رەجيمىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءقاۋىپ رەتىندە قاراستىرادى.

شىندىعىنا كەلگەندە كحدر دە، اقش تا يادرولىق سوققى تۋراسىنداعى سۇستى مالىمدەمەلەرىنىڭ كەسىرىنەن شيەلەنىستىڭ شەكتەن شىعىپ كەتەتىنىنەن قورقادى.

ەسكە سالساق، 2017 جىلدىڭ شىلدەسىندە سولتۇستىك كورەيا ەكى بىردەي بالليستيكالىق زىمىران ۇشىرىپ، ارتىنشا زىمىرانداردىڭ جەر شارىنىڭ كەز-كەلگەن نۇكتەسىنە ۇشىرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن مالىمدەپ، اقش-تى قورقىتقان بولاتىن.

اقش پەن وڭتۇستىك كورەيادا كحدر-دىڭ ماڭىزدى اسكەري، يادرولىق ينفراقۇرىلىستارى مەن وبەكتىلەرىن جويۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىن رەسۋرستارى بار.

الايدا بولجامدارعا سايكەس، اقش ول مۇمكىندىكتەرىن قولداناتىن بولسا، زارداپ شەگۋشىلەر مەن قۇرباندار سانى ميلليوننان اسىپ جىعىلۋى مۇمكىن بولىپ وتىر.

جاعداي وتە شيەلەنىستى. ءبىرىنشى بولىپ قادام جاساعان مەملەكەت تاۋەكەلگە بارادى. ەكى جاقتىڭ ءبىرى  اياق استى ارەكەت ەتەتىن بولسا، قۇرباندار سانىنىڭ دا شەكتەن اسىپ جىعىلاتىنى بولجالماسا دا، انىق.

جۇڭگو  امەريكالىقتارمەن تىكەلەي جاقىنداسۋعا قورقادى. سوندىقتان جۇڭگو  ەگەر كحدر سوعىستى ءبىرىنشى باستايتىن بولسا، ونى قولداماق ەمەس. سونىمەن بىرگە، پەكين سولتۇستىك كورەيادان كەلەتىن بوسقىندار لەگىنەن دە ۇرەيلەنەدى.

اقش "سوعىستى كوكسەمەيدى"

اقش-تىڭ بۇۇ تۇسىنداعى وكىلى نيككي حەيلي دۇيسەنبى كۇنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توتەنشە وتىرىسىندا ۆاشينگتوننىڭ پحەنيانمەن  اسكەري قاقتىعىستى كوكسەمەيتىنىن جەتكىزدى.

«اقش-تىڭ ماقساتى- سوعىس ەمەس. الايدا، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ دە شىدامى بار. ءبىز ءوز وتانداستارىمىز بەن تەرريتوريامىزدى قورعايمىز»-دەدى ول.

سوڭعى مالىمەتتەرگە سايكەس، بۇۇ  دۇيسەنبى كۇنى كحدر-گە قاتىستى جاڭا سانكسيالار رەزوليۋسياسىن قابىلدادى.

سانكسيالار بويىنشا، پحەنيانعا ەكسپورت پەن يمپورتقا شەكتەۋ قويىلادى.  كحدر-عا مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋگە تىيىم سالىندى. سونىمەن بىرگە، شيكى مۇنايدى جەتكىزۋگە شەكتەۋ قويىلاتىن بولادى.

قالاي بولعاندا دا، اقش ءوزى قادام جاساعانعا قاراعاندا رەسەي مەن قىتايدى كحدر-عا قارسى سانكسيا ەنگىزۋ ارقىلى قىسىم كورسەتۋگە نيەتتى. الايدا مۇنداي  جاعدايدا ەكى جاقتىڭ كەلىسىمگە كەلۋى تىم  ۇزاق ۋاقىتقا، ءتىپتى ۇزاق جىلدارعا سوزىلۋى مۇمكىن.

 نازەركە مۇسا