ءقازىر قازاق پروزاسىندا جالعىزدىق يدەياسىمەن جازىلعان بىرنەشە شىعارمالاردى ىرىكتەپ، قولعا الىپ كوردىك. نۇرعالي ورازدىڭ «تۇنگى جالعىزدىق» اتتى شاعىن اڭگىمەسى كوزىمە ءتۇستى. شىعارمانى وقىعاننان كەيىنگى وقىرماندىق ويدى تارقاتىپ كورسەك...

بۇل اڭگىمەنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى ادام ەمەس. جانۋار دا ەمەس: جالعىزدىق. باسقا شىعارمالارداعى كەيىپكەرلەر سىقىلدى جۇرەدى، جۇگىرەدى، كۇلەدى، قامىعادى، باستىسى سەزىنە الادى.  نۇرعالي ورازدىڭ اتالعان اڭگىمەسىنەن ادام كەيىپىندەگى جالعىزدىقتىڭ بۇگىنگى قوعامعا، قالا تۇرعىندارىنا دەگەن كوزقاراسىن بايقادىق. ءالقيسسا...

«تۇنمەن بىرگە ەرە كەلگەن تىنىشتىقتىڭ جەتەگىندە جالعىزدىق بار ەدى». تىنىشتىق پەن جالعىزدىققا جان ءبىتىرىپ، ادامزاتتىڭ سەزىمدىك قۇبىلىسىنا ارنالعان اڭگىمە وسىلاي باستالادى. ا.چەحوۆتىڭ قىسقالىق كونسەپسياسىنا كەلەتىن شىعارمادان ۇزىن-سونار بايانداۋ مەن تۇسىنىكسىز وقيعالاردى كەزدەستىرمەدىك. اڭگىمە مازمۇنى كەيىپتەۋ ارقىلى جاسالعان  ەكەۋ (تىنىشتىق پەن جالعىزدىق) مەن ءتىرى كەيىپكەرلەر: ءانشى كەلىنشەك، ماس ادام جانە قارت كىسى اراسىندا ءوربيدى.  جازۋشىنىڭ «بالا-جالعىزدىعى» پورترەتسىز ەمەس: «ول ءوزى ءبىر قول-اياعى شيدەي، باسى قازانداي، بادىراق كوز، ارىق بالاعا ۇقسايتىن-دى». وسى تەكتەس ءتۇس ءموتيۆى مەن اڭگىمە ىشىندەگى اڭگىمە تاسىلدەرى ماڭىزدى ءرول ويناماسا دا تۇرلى-تۇستىلىك ءوڭ بەرىپ تۇرعانداي.

اۆتوردىڭ ءوز ءستيلى بار: وقيعانىڭ قاشان بىتەرىن نەمەسە قالاي جالعاسىن تابارىن بولجاپ بىلە المايسىز. كەز كەلگەن تۇستان بۇرىلىپ كەتىپ، ياكي توقتاي قالادى دا قايتا سول وقيعاعا ىڭ-شىڭسىز ورالماق. وسىدان كەيىن قۇرىلىسى كۇردەلى جانردىڭ ءادىس-تاسىلىن ەركىن مەڭگەرگەنىمەن قوسا قىسقالىققا، دالدىككە اپارار جولدى جاقسى بىلەدى-اۋ دەپ ويلادىق.

اسىرەلەۋ، ساركازم، گيپەربولا سەكىلدى كوركەمدىك كومپونەنتتەردى كوپ قولدانباسا دا كەيىپتەۋ مەن ديالوگتى ءساتتى ويناتقان. ءانشى كەلىنشەكتىڭ تەرەزەدەن كوز سالىپ تۇرعان جالعىزدىققا ايتقان سوزدەرى جالعىز جاننىڭ ىشكى مۇڭ مەن زارىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي:

         –مۇمكىن، سەن سول كەزدىڭ وزىندە-اق  مەنى تورۋىلداپ جۇرگەن بولارسىڭ؟!

اۆتور جالعىزدىقتى ادام قىلىپ جۇرگىزگەنىمەن، سويلەتپەيدى: ىم-يشارامەن عانا شەكتەگەن. («جالعىزدىق بولسا، قايتا-قايتا باسىن شايقادى»). جالعىزدىققا تيەسىلى سوزدەردى ءوز اتىنان بايانداپ، شىعارمانىڭ باستى تەتىگىن ءوزى ۇستاپ وتىر. بالكىم، بۇل اۆتورلىق ۇستانىمعا ساياتىن شىعار. ءبىراق، وقىرمانعا اسەرلى بولۋى ءۇشىن ديالوگ ۇستىندە جالعىزدىققا ادامزاتتىڭ ايىبىن ايتقىزۋعا بولار ەدى... ايتپەسە جالعىزدىق شىعارماعا ءۇنسىز كىرىپ، ءۇنسىز كەتكەندەي كۇي كەشىپ تۇر.  كەيىپكەرلەرگە ەسىم قويۋدا دا ايتارلىقتاي فيلوسوفيالىق استار تابا المادىق.

اۆتوردىڭ ءسوز قولدانىسىندا كەيىپتەۋدىڭ جۇرناقتارى ءجيى بايقالادى. قيمىلسىز تەرەككە ادامدىق بەينە سالىپ تۇرۋى سوزىمىزگە دالەل. («تروتۋاردىڭ جيەگىندەگى قارا اعاشتاردىڭ بىردە-بىر جاپىراعى جوق، سيديعان-سيديعان بۇتاقتارىن كوككە قاراپ جايىپ، اللا تاعالادان مەدەت تىلەپ، جالبارىنىپ تۇرعان سياقتى...»). وقيعالار تىزبەگىن باياۋ بەرە وتىرىپ، اڭگىمەنىڭ يدەياسى مەن اۆتور ءسوزىن مازمۇننان تىس قالدىرمايدى. ماسەلەن، «ءبىراق ولار جالعىزدىقتىڭ نە ەكەنىن بىلە مە ەكەن...» دەگەن ساۋالدىڭ كۇللى الەم جۇرتشىلىعىنا باعىتتالعان اۆتوردىڭ جان ايقايى ەكەنىن ءسىز سەزدىڭىز بە، وقىرمان؟... ال شىعارمانىڭ نۇكتەسىن قويعان «كوشە كەزىپ، اركىمنىڭ جۇزىنە ءبىر جاۋتاڭداپ قاراپ جۇرگەن جالعىزدىقتى ول دا تانىمادى...» سويلەمىنەن جالعىزدىقتىڭ قازىرگى ادام تانىمىنداعى ماڭىزى ءھام ءرولىن نازىك يىرىممەن استارلاپ جەتكىزىپ تۇرعانىن شە؟...

الەمدىك دەڭگەيدەگى رۋحاني ماسەلەنى قاۋزاعان تۋىندى مازمۇنىنداعى اۆتور جۇمباعىن شەشۋگە ۇمتىلۋىمىز قالىپتى ادەبي ۇدەرىس سەكىلدى. ياعني اڭگىمە پسيحولوگيالىق پارالەليزمنىڭ ەرەكشە كورىنىسىنە يە. ءبىز مۇنى ۇشتىك تۇلعاسىندا بىلاي تارقاتتىق: ورتا جاستار شاماسىنداعى ءان ايتقان كەلىنشەكتىڭ جالعىزدىعى – الەۋمەتتىك جالعىزدىق، كوشە بويىنداعى ماس ادامنىڭ جالعىزدىعى – رۋحاني جالعىزدىق، ال قارت كىسىنىڭ جالعىزدىعى – سانالى تۇردە بولاتىن جالعىزدىق.

P.S.: جالپىلىق ماندەگى جالعىزدىقتىڭ عۇمىرى تىم ۇزاق. ول – قىلقالام ۇستاعان سۋرەتشىنىڭ سالىنباعان سۋرەتى، اقىننىڭ ايتار ماڭگىلىك جىرى مەن جازۋشىنىڭ جازار ماڭگىلىك ءسوزى. جالعىزدىق كونسەپسياسىن تانۋعا جانە ونى حالىققا ناسيحاتتاۋدا پسيحولوگتار مەن فيلوسوفتاردىڭ عانا ەمەس، «اردىڭ ىسىمەن» اينالىسىپ جۇرگەن قالامگەرلەردىڭ دە ۇلەسى بار. ءتىپتى، ءسىز ويلاماعان دارەجەدەگى ادامزات رۋحانياتىنا ارنالعان ولشەۋسىز ەڭبەك بولۋى دا مۇمكىن. شىعارماشىلىقتا ۇلتقا بولىنبەيتىن جانە ادامزاتتىق ماسەلەگە قوزعاۋ سالار ادەبيەتىمىز بولسا، جەر بەتىندەگى ەڭ باقىتتى حالىق ءبىز بولار ەدىك...

مارجان ءابىش