ۇلتتىڭ بويىنداعى سان عاسىرلار جيناقتالعان رۋح پەن مۇراتتىڭ ۇلى بۇلقىنىسى بولعان الاش قوزعالىسى ەل تاعدىرىنا قاتىستى بارشا يدەيانى وزىنە وزەك ەتكەنى بۇگىندە كوبىمىزگە بەلگىلى. قۇدايعا ءتاۋبا، الاش قايراتكەرلەرى كۇرەسىنىڭ تاعىلىمى دا، الاش قالامگەرلەرىنىڭ مۇراسى دا جىلدان جىلعا قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنە ەنىپ، «الاش» ءسوزى اياۋلى ۇعىم، قاسيەتتى تۇسىنىك رەتىندە قوعامىمىزدا اسقاقتاتىلا ايتىلىپ كەلەدى. كۇندەلىكتى تەلەديداردان، راديودان، گازەتتەردەن «الاش» ءسوزىنىڭ ايرىقشا ءمان بەرىلىپ ايتىلعانىنا، جازىلعانىنا كۋا بولۋدامىز. ياعني، اللانىڭ قالاۋىمەن قازاق بالاسىنىڭ جانى مەن جۇرەگىنە، ويى مەن پىكىرىنە، ساناسى مەن سەزىمىنە «الاش» ۇعىمى ۋاقىت وتكەن سايىن بويلاي تۇسۋدە. «پارتيا ۇرانى دەسەك، بابامىزدىڭ «الاش» ۇرانىنان ارتىق ۇراندى ىزدەسەك تە تابا المايمىز. ءسۇيتىپ قازاق ساياسي پارتياسىنىڭ اتىن «الاش» قويۋ ويلاپ اۋرە بولماستان اۋىزعا ءتۇسىپ وتىر» - دەلىنىپتى «الاش» پارتياسى قۇرىلعان ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزى جونىندە جازىلعان «قازاق» گازەتىندەگى ءسۇيىنشى ماقالادا /1، 414/. سوناۋ XX عاسىردىڭ باسىندا ەلدىڭ ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەر قالاعان وسى قاسيەتتى ءسوز تاۋەلسىزدىگىنە جەتكەن قازاق بالاسىنا دا سونشالىقتى قىمبات، اياۋلى ۇعىمعا اينالۋدا. بۇل – سانامىزدىڭ جاڭعىرۋى، تاريحي تامىرلارىمىزدى قاستەرلەۋىمىز، ەلدىكتىڭ بەلگىسى، وسەر جۇرتتىڭ ونەگەسى.

الاش زيالىلارىنىڭ ساياسي جانە رۋحاني كۇرەسىندەگى نەگىزگى ماقسات، وراسان مىندەت، ول ۇلتىمىزدى ۇيىستىرۋ، سول ارقىلى ەلدىگىمىزدى ايقىنداۋ دەسەك، وندا وسىنداي ۇلانعايىر ساۋاپتى ءىستىڭ اياسىندا انا ءتىلىمىزدى ساقتاۋ ماسەلەسى تۇردى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاي-قايسى دا ءتىلدىڭ ساياسي، قوعامدىق ءھام رۋحاني ۇلكەن كۇش، ۇلتتى بىرىكتىرۋشى قۋاتتى قۇبىلىس ەكەندىگىن جاقسى سەزىندى. سوندىقتان دا الاش سياقتى اسا ءىرى قوزعالىستىڭ رۋحاني تىنىندە قازاق ءتىلى ماسەلەسى ەرەكشە ورىنعا يە بولدى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەس زامانى قالىپتاستىرعان زيالىلاردىڭ انا تىلىمىزگە ارنالعان ەڭبەكتەرى، ءتىل جولىنداعى الۋان كۇرەستەرى – بۇگىنگى ءوزى دە ازات، ءتىلى دە ازات كۇنگە جەتكەن قازاق بالاسىنا تاعىلىمدى مۇرا، ومىرشەڭ وسيەت. الاش زيالىلارىنىڭ ءتىل توڭىرەگىندەگى ەڭبەكتەرىنىڭ الۋاندىعى – ولاردىڭ ۇلت تاعدىرىنداعى ءتىلدىڭ توتەنشە ماڭىزىن ءارى تەرەڭ، ءارى جان-جاقتى تۇسىنگەندىگىن اڭعارتادى. سوعان وراي، الاشتىڭ تىلدىك مۇراسىن سان تاراپتى قۇبىلىس دەپ باعالاي كەلە، ونى بىرنەشە اسپەكتىدە سيپاتتاۋدىڭ ءبىرقاتار مۇمكىندىكتەرىن اڭعارتپاقپىز.

بىرىنشىدەن، الاش ازاماتتارى قازاق عىلىمىنىڭ ءتولباسى ءارى ارنالى سالاسى رەتىندە ەڭ العاش بولىپ ءتىلتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ونىڭ سەبەبىنە ۇڭىلسەك، وندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىق ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ ىشىنەن حالىقتىڭ بولمىسىن، وتكەنى مەن بۇگىنىن تانىتارلىق ءتىل سياقتى ەڭ كورنەكتى قۇبىلىستى تاڭداۋى اسا قيسىندى ەدى. قانداي عىلىم بولسا دا، البەتتە، بەلگىلى ءبىر قولدانبالى، جۇزەلىك سيپاتتان ورىستەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، احاڭنىڭ ءتىل سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى، كەيىنىرەك جازىلعان حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ، تەلجان شونان ۇلىنىڭ، ەلدەس ومار ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى الدىمەن وقىتۋعا، ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان دۇنيەلەر بولاتىن. ايتالىق، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «وقۋ قۇرالى»، «ءتىل قۇرالى»، تەلجان شونان ۇلىنىڭ، ەلدەس ومار ۇلىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك ماقالالارى وسىنى اڭعارتادى. اسىرەسە، ءتىلىمىزدىڭ جازۋ ۇلگىسىنىڭ، ەملەسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ ورنى الابوتەن. الاش وقىمىستىلارىنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى تاريحىنداعى ورنىن 1924 جىلى ورىنبور قالاسىندا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزى دە بايقاتتى. وسى القالى، تاريحي جاعىنان ماڭىزدى عىلىمي جيىنداعى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ، ە.ومار ۇلىنىڭ، ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ باياندامالارى، ت.شونان ۇلىنىڭ، م.دۋلاتوۆتىڭ، ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ، م.تۇرعانباي ۇلىنىڭ، م.سامات ۇلىنىڭ سويلەگەن سوزدەرى، وي-پىكىرلەرى ءتىلتانۋ عىلىمىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋدە الاشتىقتاردىڭ قانشالىقتى ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندىكتەرىن قانشالىقتى ەرۋديسياسى مەن ينستۋيسياسى باي تۇلعالار ەكەندىكتەرىن ايعاقتادى. وسى سيەزدە، نەگىزىنەن، ءالىپبي، جازۋ ەرەجەلەرى تاقىرىپتارى باسا كوتەرىلگەنىمەن، ولار ءتىلدىڭ سان الۋان ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاۋعا ءورىستى وي تۋدىردى. وسىنداي ءبىلىمپازدار سيەزى، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، بۇگىن دە قاجەت سياقتى. سەبەبى ەملەدە بولسىن، تەرمينولوگيادا بولسىن، ونوماستيكا سالاسىندا بولسىن ءتىلشى عالىمدارمەن بىرگە باسقا عىلىم سالاسى وكىلدەرىمەن بىرگە اقىلداسىپ ورتاق ۋاجگە كەلەرلىك ماسەلەلەر بارشىلىق. الاش وقىمىستىلارى قالىپتاستىرعان قازاق ءتىل ءبىلىمى احاڭنىڭ، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي-تىلدىك مەكتەبىن قالىپتاستىردى. بۇل مەكتەپ ىلگەرىدە ەسىمدەرى اتالعان ءتىلتانۋشىلاردى ءوسىردى، بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە احاڭنىڭ كوزىن كورگەن ونەگەسىن العان قانشاما عالىمدار قالىپتاسسا، سوۆەت زامانىنداعى قازاق ءتىل ءبىلىمى دە احاڭنىڭ ىزىمەن ءجۇردى، ونىڭ اتىن اتاي الماسا دا، ەڭبەكتەرىن پايدالاندى. ەندى تاۋەلسىزدىك العان زاماندا تاعى دا احاڭ ءوزىنىڭ ۇستازدىق مىنبەرىنە بارشا تۇلعاسىمەن كوتەرىلدى.

ەكىنشىدەن، الاش قالامگەرلەرى XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا العاشقى بەلگىلەرى بايقالعان ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىمىزدى جانرلىق جاعىنان دا، ستيلدىك تۇرعىدان دا قالىپتاستىردى، اناعۇرلىم بايىتتى. باستاپقىدا شورتانباي قاناي ۇلى، مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى، ابۋباكىر كەردەرى جانە تاعى دا باسقا يسلامدىق اعارتۋشىلىق اعىمنىڭ وكىلدەرى شىعارماشىلىعىندا، ءسال كەيىنىرەك تۇتاستاي تۇردە ىبىراي التىنسارين، اباي ونەرناماسىندا قالىپتاسا باستاعان جازبا ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك، ستيلدىك، جالپى تىلدىك بەلگىلەرىن ىرگەلەندىردى. ا.بايتۇرسىن ۇلى، ع.قاراش، م.دۋلاتوۆ، س.تورايعىروۆ، ب.سەركەبايەۆ شىعارمالارىنداعى جازبا رەاليستىك ءداستۇر، م.جۇمابايەۆ، ب.كۇلەيەۆ پوەزياسىنداعى رومانتيكالىق جازبا ءداستۇر مادەنيەتتى جازبا ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسقاندىعىن بايقاتسا، ج.ايماۋىتوۆ، م.اۋەزوۆتەردىڭ كوركەم پروزاسى كلاسسيكالىق جازبا ادەبيەتىنىڭ زور ۇلگىلەرى بولدى. اڭگىمە، پوۆەست، رومان، پوەما، باللادا، دراما سياقتى جانرلاردىڭ تۇگەندەنۋى دە ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن دامۋ بيىگىنە قارىشتى قادام جاساعاندىعىن ايگىلەدى. قازىرگى كەزدە عالىمدار تاراپىنان «الاش ادەبيەتى»، «الاش ۇراندى ادەبيەت» دەلىنىپ جۇرگەن ادەبيەت يدەيالىق جاعىنان دا،تاقىرىپتىق جاعىنان دا، تىلدىك-ستيلدىك جاعىنان دا، جانرلىق جاعىنان دا، بەينەلىلىك جاعىنان دا اۋىزشا دامىعان ءسوز ونەرىمىزدىڭ جازبا ادەبيەتكە ءتان دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ بويىنداعى مۇمكىندىكتەردى بارىنشا كورسەتۋگە، كوركەم ادەبيەت ءستيلىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى. الاش ادەبيەتى ارقىلى ۇلتتىق ءسوز ونەرىمىز جاڭا دەڭگەيگە جەتىپ، ءتىلىمىزدىڭ بايلىعى مەن ورالىمدىلىعىنىڭ، ماعىنالىلىعىنىڭ، الەۋەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مول ەكەندىگىن پاش ەتتى. سايىپ كەلگەندە، الاش قوزعالىسىنىڭ ءوزى سول قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق جولىن ايقىندادى. م.جۇمابايەۆ، ج.ايماۋىتوۆ، م.اۋەزوۆ سياقتى ۇلى قالامگەرلەردىڭ قالىپتاسۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى. بۇعان قوسا ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى ماقالالارىنان باستالىپ، «ادەبيەت تانىتقىشقا»، «ادەبيەت تاريحىنا» ۇلاسقان ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى دا الاش قالامگەرلەرىنىڭ جازبا ادەبيەتىمىزدى دامىتقانىن، عىلىمي-ەستەتيكالىق ءتىلدىڭ دە نەگىزىن قالاعاندىعىن دالەلدەدى. قالام ۇستاعان الاش ازاماتتارىنىڭ ادەبي تىلىمىزگە جاساعان وسى تاريحي ەڭبەگى قازاق ءتىلىنىڭ كەيىنگى ورىستەۋ جولدارىن ايقىنداعان ونەگەلى، ومىرشەڭ ءداستۇر بولدى. جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى الاشتىق كەزەڭدى زەرتتەۋدە قازاق لەكسيكاسىنىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن ايقىندايتىن مىسالدار جەتكىلىكتى. ءسوز قولدانۋ، ۇعىمدى بەرۋ، تىڭ ءسوز تىركەستەرىن جاساۋ، بەينەلىلىك تۋدىرۋ، ءتىلدىڭ ستيلدىك مۇمكىندىكتەرىن اشۋ، قۇبىلىستى سۋرەتتەۋ – ولاردىڭ ۇلتتىق ويلاۋدىڭ بيىگىنە جەتكەندىگىن، سونداي-اق شىعىس پەن باتىستىڭ رۋحاني يگىلىكتەرىن ىزدەنگىشتىكپەن زەردەلەگەنىن بايقاتادى. الاش قايراتكەرلەرى مەن قالامگەرلەرىنىڭ بۇل جورالى جولى ءىز-تۇسسىز كەتكەن جوق. ونىڭ تاماشا داستۇرلەرى وزىنەن سوڭعى سوۆەتشىل ادەبيەتتەن كورىنىس تاۋىپ جاتتى. الاش ادەبيەتىنىڭ رۋحى مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى دانىشپان جازۋشىنىڭ قالامىنا قانات ءبىتىردى، وسى رۋح باۋىرجان مومىشۇلىن، ءىلياس ەسەنبەرليندى، مۇحتار ماعاۋيندى تاعى دا قانشاما قازاقتىڭ ۇلىلارىن، ۇلتتى ءسۇيۋ مەن ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جورالى داستۇرىنە باۋلىدى.

ۇشىنشىدەن، الاش زيالىلارى XX عاسىردىڭ باسىندا ۇلت تاۋەلسىزدىگى ماسەلەسىن كوتەرە وتىرىپ، ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني ورلەۋىندەگى، ساياسي ۇيىسۋىنداعى اسىل قازىنانىڭ بىرەگەيى ءتىل ەكەندىگىن بايىپتادى. ءسويتىپ، ولار ءتىلدى ساقتاۋ، دامىتۋ، قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مىندەتتەرىن كوتەرە كەلە، قازاق ءتىلىنىڭ ساياسي، قوعامدىق، الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل الاشتىقتار تاراپىنان ءتىلدىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ماڭىزىن، ۇلتتىڭ تۇتاسۋى مەن وركەندەۋىندەگى ورنىن سەزىنىپ، وعان تۇڭعىش رەت بەرىلگەن تولىمدى باعا بولاتىن. بۇل دا ءتالىمى تاريحي دەۋگە تاتيتىن الاشتىڭ وراسان ونەگەسى بولاتىن. رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ ساياسي، اسكەري قىسىمىن عانا ەمەس، رۋحاني وكتەمدىگىن سەزگەن، كورگەن الاش زيالىلارى ءتىلدى، ۇلتتى ساقتاپ قالارلىق قۋاتتى قۇرال دەپ قارادى، باعالادى، سوعان رياسىز قىزمەت ەتتى. حاندىق مەملەكەت تۇسىندا ءتىل بيلىك پەن شەشەندىكتىڭ، كوسەمدىكتىڭ، ونەبويى وتارشىلدىقتا وتكەن XIX عاسىردا قارسىلىق پەن سىننىڭ قۇرالى بولسا، الاش قوزعالىسى تۇسىندا تىلگە ەڭ العاش رەت ۇلتتى تۇتاستىرۋشىلىق ءىرى قىزمەت جۇكتەلدى. ياعني، قازاق ءتىلى قالىڭ ەل، وردالى جۇرتتىڭ ءتىلى رەتىندە ساقتالۋ كەرەك، ساقتالا تۇرىپ ۇلتتىڭ ۇلتتىعىن دا ساقتاۋى ءتيىستى دەپ باعالاندى. ا.بايتۇرسىن ۇلى «ءوز تىلىمەن سويلەسكەن، ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا، جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل»-دەپ ۇلتتىق رۋحتىڭ، بولمىستىڭ نەگىزى دە، ارقاۋى دا، ءتىل ەكەندىگىن العاش اڭعارتتى. احاڭنىڭ وسى سوزىنە ورايلاس پىكىرلەردى الاش زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى ءبىلدىردى. ايتالىق، عۇمار قاراشتىڭ: «ءتىل ساقتاۋعا مۇمكىن بولعاندا، ءتىل ساقتالۋعا ءتيىس. ءبىز ءتىلىمىزدى قانشا ساقتاساق، ۇلتىمىزدى دا سونشا ساقتاعان بولامىز»، مۇستافا شوقايدىڭ: «ۇلتتىق رۋحتىڭ نەگىزى – ۇلتتىق ءتىل. كەشەگى رەسەي ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا جول بەرمەدى. ول كەزدە ءبىزدىڭ ۇلتتىق باسىلىمدار شىعارۋ قۇقىعىمىز جوق بولاتىن»، حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ، بۇل – ءسۇيىنىش؛ انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ بوتەنشە سويلەسەڭ، بۇل – كۇيىنىش. ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋى زور قاتە. بۇل وقىعانداردىڭ ءھام وقۋشىلاردىڭ ەسىنەن شىقپاۋى كەرەك،ماعجان جۇمابايەۆتىڭ: «ۇلتتىڭ ۇلت بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى شارت – ءتىلى بولۋ»دەگەندەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ۇندەس، وزەكتى پىكىرلەر. ەگەر ءبىزدىڭ ءتىلىمىز ەگەمەن ەلدىڭ، دەربەس مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى ەكەندىگىن، وسى مارتەبەلى ءتىلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ تۇعىرىنا تولىق قونباي جاتقانىن ەسكەرسەك، الاش زيالىلارى وسيەتىنىڭ باعاسى دا، ماڭىزى دا ەسەلەپ ارتاتىندىعىنا دەپ قويامىز. بۇل باعىتتاعى ءورىستى ويلاردىڭ سىلەمى قالىن وقىرمان قاۋىمعا ءالى دە ءمالىم بولا قويماعان ع.قاراشتىڭ «ۇلت ءھام تۋعان ەل»، م.تۇرعىنبايەۆتىڭ «قازاق ءتىلىن ىسكە اسىرۋ» ماقالالارىنان ايرىقشا اڭعارىلادى. ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ وزەگى انا ءتىل ەكەندىگىن ءرۋحاني-ماديني تاريحىمىزدا العاش بىلدىرگەندەر الاشتىقتار بولدى. ولار انا ءتىلىن ۇلت بولمىسىنىڭ باستى بولشەگى رەتىندە قاراستىرىپ، اسىرەسە، جاس ۇرپاق تاربيەسىندە ونىڭ الاتىن ورنىنا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. سوندىقتان دا ءوز انا تىلىندە سويلەۋ، ءتىلىن ءبىلۋ – ۇلتتىق ىرگەلى ماسەلە ەكەندىگىن الاش زيالىلارى سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق جاقسى ۇعىنعانى ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن بەدەرلەنە بايقالىپ ءجۇردى. بۇل ورايدا تاعى دا ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. قازىرگى كەزدە انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى تۋرالى ادەبي شىگارمالار ءورىستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرسا، ولاردىڭ العاشقى ۇلگىلەرىن دۇنيەگە كەلتىرگەن دە الاش قالامگەرلەرى بولاتىن. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «تۋعان ءتىلىم»، م.جۇمابايەۆتىڭ «قازاق ءتىلى»، س.تورايعىروۆتىڭ «تۋعان تىلىمە» ولەڭدەرى – جالپى قازاق ادەبيەتىندەگى ءتىل تاقىرىبىندا جازىلعان تۇنعىش كوركەم تۋىندىلار ەدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءتىل تۋراسىنداعى وسى كوكەيكەستى ويلارى، رۋحاني كۇرەسى ازاتتىق العان بۇگىنگى قازاققا دا جولباسشىلىق ەتۋدە.

تورتىنشىدەن، الاش قوزعالىسى تۇسىندا شىن مانىندەگى ۇلتتىق مازمۇنداعى قازاق ءباسپاسوزى قالىپتاستى. بۇل قۇبىلىس تيىسىنشە ادەبي ءتىلىمىزدىڭ كوسەمسوز جانرىن دۇنيەگە اكەلدى. ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، عۇمار قاراش، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جانە تاعى دا باسقا الاش قالامگەرلەرىنىڭ XX عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنداعى پۋبليسيستيكالىق ەڭبەكتەرىن تىزبەلەمەگەننىڭ وزىندە، «قازاق» گازەتى سياقتى ۇلتتىڭ ۇلى باسىلىمىنىڭ ءوزى پۋبليسيستيكالىق ءستيلدىڭ، جالپى ادەبي ءتىلدىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز مول ۇلەس قوستى. «قازاق» گازەتى بەتىندە جاريالانعان الۋان ماتەريالدار سول كەزەڭنىڭ تىنىسىن، قوزعالىستىڭ بارىسىن عانا كۋالاندىرىپ قويماي، سونىمەن بىرگە ادەبي ءتىلىمىزدىڭ دە ءوسۋ، تارماقتانۋ قارقىنىن اڭعارتتى. بۇل گازەت ۇلت كوسەمسوزىنىڭ عانا ەمەس، ءتىلىمىزدىڭ مارجان قورىنىڭ قويناۋىندا ونگەن ادەبيەتىمىزدىڭ دە، سونىسىمەن ءتىلىمىزدىڭ دە ايشىقتىكوركەمدىگىن، باي بەينەلىلىگىن اشتى. سوندىقتان دا زاڭعار اۋەزوۆ: «جازبا ادەبيەتتە ابايدان سوڭ اتى اتالاتىن – «قازاق» گازەتى. «قازاق» گازەتىنىڭ مەزگىلى ادەبيەتكە ۇلتشىلدىق تۋىن كوتەرگەن مەزگىلىمەن تۇستاس. ول ۋاقىت قازاق جۇرتى 1905ء-شى جىلدىڭ وزگەرىسىن وتكىزىپ، ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ، ەمىن ءبىلىپ، ەندى قازاقتى وياتىپ، كۇشىن ءبىر جەرگە جيىپ، پاتشا ساياساتىنا قارسىلىق ويلاپ، قۇرعاق ۋايىمنان دا، بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز دەپ، تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتىنا كەلەدى» دەگەن ەدى /2،350/.ۇلتتىڭ مۇددەسىن ۇندەگەن «قازاق» گازەتىنىڭ ءوزى دە، اڭعارار بولساق، ادەبي تىلدىك جاعىنان جىلدان جىلعا وسكەنى بايقالادى. اسىرەسە، گازەت بەتىندەگى ادەبي ءتىل تارماقتارىنىڭ سارالانا كورىنۋى، قازاق ءتىلىنىڭ باي مۇمكىندىكتەرىنىڭ تاراۋلانا بايقالۋى گازەتتىڭ 1917 جىلعى ساندارىنان ايرىقشا كورىنىس بەرەدى. م.دۋلاتوۆتىڭ «تاريحي جىل» ماقالاسى، ءا.بوكەيحاننىڭ «قازاق سيەزى»، «الاشتىڭ تالاپتى ازاماتىنا»، رەداكسيانىڭ «الاش پارتياسى» جانە تاعى دا باسقا پۋبليسيستيكالىق تۋىندىلاردا ۇلت ءباسپاسوزى دەڭگەيىنىڭ ارتقاندىعى، پۋبليسيستيكالىق ءستيلدىڭ شيراعاندىعى كەڭىنەن سەزىلەدى. الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى احاڭنىڭ ەڭبەگىمەن، جىگەرىمەن دۇنيەگە كەلگەن «قازاق» گازەتىمەن بىرگە، تۇركىستان كوسەمى مۇستافا شوقاي شىعارعان «بىرلىك تۋى» جانە الاشتىڭ استاناسى سەمەي قالاسىندا رايىمجان مارسەكيەۆ، حالەل عابباسوۆتار شىعارۋشىلارى بولعان «سارىارقا» گازەتتەرى پۋبليسيستيكالىق ءتىلىمىزدىڭ ايرىقشا دامۋىنا ىرگەلى ۇلەستەرىن قوستى. ءسويتىپ، قازاق پۋبليسيستيكالىق ءتىلى مەن ءستيلى الاش قوزعالىسى تۇسىندا اياقتاندى دەپ ايتا الامىز.

بەسىنشىدەن، الاش وقىمىستىلارىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەرى، ءار سالالارعا ارنالعان وقۋلىقتارى ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ستيلدەرىن قالىپتاستىردى. ايتالىق، ءا.بوكەيحاننىڭ تاريح، فولكلورتانۋ، الەۋمەتتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي شىعارمالارى، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1912 جىلدان باستاپ 1928-1929 جىلدارعا دەيىن جازىلىپ جاريالانعان وقۋلىقتارى، وقۋ قۇرالدارى، عىلىمي ماقالالارى، ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ مەديسينا، بيولوگيا، ءتىلتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرى، م.تىنىشپايەۆتىڭ تاريحي زەرتتەۋلەرى، م.دۋلاتوۆتىڭ ءتىلتانۋ، ادەبيەتتانۋ، ماتەماتيكا سالاسىنداعى عىلىمي شىعارماشىلىعى، ج.ايماۋىتوۆتىڭ پسيحولوگيا، ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەرى، م.جۇمابايەۆتىڭ پەداگوگيكا، ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى، ت.شونان ۇلىنىڭ ءتىلتانۋ، ادىستەمەگە ارنالعان وقۋ قۇرالدارى مەن زەرتتەۋلەرى، سونداي-اق ءا.ەرمەكوۆتىڭ، م.تۇرعانبايەۆتىڭ، ە.ومار ۇلىنىڭ، س.اسفەندياروۆتىڭ، م.بۇرالقييەۆتىڭ، ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ، س.ءسادۋاقاسوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى عىلىم ءتىلىنىڭ، قازاقتىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ايرىقشا بەلەس بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن، ەملەسىن جاساۋمەن، ىشكى زاڭدىلىقتارىن عىلىمي دايەكتەۋمەن بىرگە الاش زيالىلارى ءتىلىمىزدىڭ تازالىعى، مادەنيەتى ءۇشىن دە كۇرەستى. ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى»، م.دۋلاتوۆتىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭى»، ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ «اۋروپا سوزدەرى» ت.ب. ەڭبەكتەردە ءتىلىمىزدىڭ ورفوەپيالىق، ورفوگرافيالىق نورمالارىنىڭ ساقتالۋى، باسقا تىلدەردىڭ اسەرى، ءتىل تابيعاتىنىڭ بۇزىلماۋى، ءسوزجاسام ت.س.س. ماسەلەلەر ايتىلىپ، قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋ، ءتىل تازالىعى، ءسوز مادەنيەتى تاقىرىبىندا بۇگىندە وزەكتىلىگىن جويماعان ويلار ورىستەتىلدى. الاش وقىمىستىلارى باستاعان وسى عىلىمي ءداستۇر سوۆەت تۇسىندا قانشا ماسۇقتالعانىمەن، ءبارىبىر قازاقتىڭ عىلىمي القابىنا سەبىلگەن ءدان بولىپ كوكتەپ شىقتى، ءوز جەمىسىن بەردى، بۇگىنگى بىزگە دە قۋاتتى قۇنار بولۋدا. اسىرەسە، الاش اسىلدارى قالىپتاستىرعان عىلىمي تەرمينولوگيا الدەنەشە عىلىم سالاسىندا ورنىقتى. ولاردىڭ تەرمين جاساۋداعى قاعيداتتارى، قازاق ءتىلىنىڭ باي مۇمكىندىكتەرىن قولدانۋ ادىستەرى مەن داعدىلارى قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ مەكتەبى ىسپەتتى. الاش ساناتكەرلەرى قالىپتاستىرعان وسى تەرمينولوگيالىق قور، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، عىلىمي تۇرعىدان قورىتىلۋ قاجەت، سوعان وراي ونىڭ قاعيداتتارى مەن تۇجىرىمدارى وسى سالاداعى بارلىق ماماندارعا جەتكىزىلۋى ءتيىستى. سوندا ءبىز قازىرگى تەرمين سالاسىنداعى كوپتەگەن، ءجيى ايتىلىپ قالىپ جۇرگەن الا-قۇلالىقتاردان ارىلماقپىز. سونداي-اق الاش عالىمدارىنىڭ سان سالالى عىلىمي تاجىريبەلەرىنە جالپى تازا عىلىمي دەڭگەيدە لايىقتى باعا بەرەتىن دە ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىز. ارينە، عىلىمي مۇرانى زەرتتەۋ، زەردەلەۋ جۇمىستارى سوناۋ 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا، 90 جىلداردىڭ باسىنان بەرى قولعا الىنۋدا. سانداعان ماقالالار جازىلدى، عىلىمي دەڭگەيى ءارتۇرلى ديسسەرتاسيالار قورعالدى، ەندى ولاردى قورىتۋ، سونىڭ نەگىزىندە جاڭا عىلىمي باعىتتاردى ايقىنداۋ، ماڭىزدى مەن ماردىمسىزدىڭ جىگىن اجىراتۋ ءساتى تۋعان سياقتى. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى – عىلىم سالاسىندا ءداستۇرلى رەتتەن باس تارتىپ، جاڭا جۇيەنى قالىپتاستىرۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىمەن ساباقتاس.

التىنشىدان، الاش قالامگەرلەرىنىڭ اۋدارما سالاسىنداعى الۋان ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق اۋدارماسىنىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل ارادا ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلاتوۆ، م.جۇمابايەۆ، ق.كەمەڭگەر ۇلى جانە تاعى باسقالار جاساعان كوركەم اۋدارمالار، ح.دوسمۇحامەد ۇلى، ج.ايماۋىتوۆ، ت.شونان ۇلى جانە تاعى باسقا قالامگەرلەر جاساعان عىلىمي اۋدارمالار، سونداي-اق الەۋمەتتانۋ، ساياساتتانۋ، فيلوسوفيا سالالارىندا ورىندالعان اۋدارمالار، البەتتە، سانى جاعىنان دا، ءتۇرى جاعىنان دا وزىنە دەيىنگى كەزەڭدەرگە قاراعاندا اجەپتەۋىر ءوسۋ بولاتىن.

جەتىنشىدەن، الاش قايراتكەرلەرى جالپىلاي كەلگەندە، الاش قوزعالىسىنىڭ بارىسىندا، نەگىزىنەن العاندا، وبلىستىق قازاق كوميتەتتەرىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى تۇسىندا، ءبىرىنشى، ەكىنشى جالپىقازاق سيەزدەرى كەزىندە، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەت ەتۋى كەزەڭىندە تىلىمىزدەگى رەسمي-ىسكەري ءستيلدى قالىپتاستىرا باستادى. الاش اۆتونومياسى قۇرىلىپ، الاشوردا ۇكىمەتى ونىڭ وبلىستارداعى، ۋەزدەردەگى كوميتەتتەرىنىڭ جۇمىس اتقارۋ شاعىندا اتالعان ءستيلدىڭ سانداعان ۇلگىلەرى پايدا بولعانى بەلگىلى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىڭ ءتىلى بولۋىنىڭ العاشقى ۇلگىسى ەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بولۋىنا بولشيەۆيكتىك بيلىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا دا احاڭ باستاعان الاش قايراتكەرلەرى زور ىقپال ەتكەنى تاريحتان بەلگىلى.

مىنە، ءبىز نەگىزگى جەتى سەبەبىن جىكتەگەن قازاق ءتىلىنىڭ الاش قوزعالىسى تۇسىنداعى ورىستەۋ باعىتتارى ءوز كەزەڭىنىڭ عانا ەمەس، بۇدان سوڭعى جىلداردا دا ءداستۇر جايعان، ونەگەلى ءورىس بولعان قۇبىلىس، جاندى ۇدەرىس بولاتىن. الاش زيالىلارىنىڭ قازاق تىلىنە جاساعان زور، ءتىپتى ۇلى ەڭبەكتەرى قاي جاعىنان الساڭىز دا تاريحي ميسسيا. ونىڭ سەرپىنى بۇگىنگى كۇندەلىكتى ەڭبەكتەرىمىزدىڭ ەكپىنىنە ۇلاسۋى قاجەت ءھام مىندەتتى دەپ ويلايمىز. بىزگە الاش زيالىلارىنىڭ تىلدىك مۇراسى وسىنى ۇندەيدى. ول ۇلانعايىر مۇرامەن تانىسۋ، ءبىلۋ، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، باستاپقى قادام عانا. الاشتىڭ اياۋلى ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى باعا بەرىپ قانا قويماي، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن دا ويلاستىرىپ، ارەكەت جاساعانىمىز ابزال. كورنەكتى الاشتانۋشى مامبەت قويگەلدييەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «حالىقتىڭ وتكەن ءومىرى جالپىقوعامدىق ءمانى بار تاجىريبە رەتىندە قورىتىلىپ، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلت يگىلىگىنە اسقاندا عانا قۇندىلىققا اينالادى. ونسىز وتكەن تاريح قىسىر اڭگىمە عانا. ەگەر ءبىز الاش قوزعالىسىن ۇلت تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار قۇبىلىس رەتىندە عانا باعالاۋمەن شەكتەلسەك، وندا ءبىز ونى تۇسىنە الماعان ۇرپاق بولىپ شىعار ەدىك. بىزگە بۇگىن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە قورىتىلىپ، جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە يگەرىلگەن، ياعني، ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن ۇستانىمنىڭ ىرگەتاسى مىندەتىن اتقارا الاتىن تاريح قاجەت.ال الاش قوزعالىسى سول دۇنيەتانىمدىق تاريحتىڭ وزەگى. ويتكەنى، الاش حالقىمىزدى بەسىگىندە تەربەتىپ، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنگەندە بويىنا كۇش-قۋات جانە سەنىم بەرگەن ۇلتتىق يدەيا. الاش – ۇلتتىڭ ءوزىن بولىنبەس تۇتاس جەر، ياعني تەرريتوريا رەتىندە سەزىنۋى. الاش – ۇلتتىڭ اسپان استى، جەر ۇستىندە ءوز ورنى بار ەل رەتىندە ءوز ەنشىسى مەن ۇلەسىن انىقتاۋ حارەكەتى» /3،29/. بۇل الاش مۇراسى مەن مۇراتىن تانۋدىڭ تەرەڭ تولعامى. الاشتىڭ قۇندىلىعى حاقىنداعى وسى تولعامى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تىلدىك مۇراسىنا دا ابدەن قاتىستى دەۋگە بولادى.

ءبىز بابالارىمىزدىڭ كۇرەسىمەن وسەتىن بويىمىزعا سىڭىرۋدە، ولاردىڭ بۇگىنگى كۇنىمىزبەن تىكەلەي ساباقتاس قۇندىلىق ەكەندىگىن ءارقاشان سەزىنۋىمىز قاجەت. وسى تامىرلاستىق دەگدار سەزىم بۇگىنگى قازاقتىڭ ازاتتىعىنا، ەل بولۋىنا، ەل بولۋ ءۇشىن، باسقا دا مەملەكەتتىك اتريبۋتتارمەن، ىستەرمەن بىرگە ۇلت ءتىلىنىڭ مەرەيىن اسىراتىن، وتارشىلدىق قالدىقتارمەن كۇرەسەتىن باياندى شارۋالارعا جۇمىلدىرۋ شارت ءھام مىندەتتى. باعزى بابالاردان دا، ابىز ابايدىڭ دا، الاش زيالىلارىنىڭ دا اماناتى وسىندا.