قازاق حالقى مەن قازاقستان ءۇشىن اسا كۇردەلى، تاريحي تاعدىرشەشتى الاش وقيعاسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتويلىق ءىس-شارالاردىڭ قورىتىندى كەزەڭىنىڭ جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وتكىزىلىپ جاتقانى قۋانتادى.
«الاشوردالىقتار» وتكەن عاسىردىڭ باس كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە قايتا ورلەۋ ءداۋىرىن جاسادى. ولار، بىرىنشىدەن: وزدەرىنىڭ بەلسەندى عىلىمي-پۋبليسيستيكالىق قىزمەتىمەن حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتتى، اياعىنا تۇرعىزدى، ۇلتتىق ەركىندىك پەن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قايتا وركەندەتۋگە دەگەن رۋح پەن ءۇمىتتى كۇشەيتتى. ەكىنشىدەن: ولار ۇلتتىق باعدارلاماسىن ازىرلەپ، حالىققا جانە بۇكىل الەمگە جاريا ەتىپ، ەڭ باستىسى بۇكىل قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ىسكە اسىرا باستادى.
ناق سول، 100 جىل بۇرىن، 1917 جىلعى 12 جەلتوقساندا ورىنبوردا، 2ء-شى جالپىقازاق سەزىندە (قۇرىلتايىندا) قۇرىلعان «الاشوردا» ۇكىمەتى قازاق مەملەكەتتىگىن قايتا دامىتتى.
سول كەزدە دە، بۇگىنگى تاڭدا دا قۇقىق، ساياساتتانۋ جانە ادىلدىك تۇرعىسىنان العاندا، بۇل ساياسي شەشىم قازاق حالقىنىڭ ەركى مەن ارمانىنا ساي جانە تولىعىمەن زاڭدى بولدى. الاش پارتياسى قوزعالىسىنىڭ جانە اسا كورنەكتى كوشباسشىلارىنىڭ ۇلكەن تاريحي ەڭبەگى وسىندا.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن قايتا دامىتۋداعى وسىنداي ۇجىمدىق ەرىك-جىگەر (پرەسەدەنت) الدىن الا انىقتاي وتىرىپ، بولشيەۆيكتەردىڭ 1920 جىلعى 26 تامىزدا قازاق (قىرعىز) اۆتونومدىق رەسپۋبليكاسىن (1936 جىلدان باستاپ - قازاق كسسر) قۇرۋعا ءماجبۇر ەتتى جانە بۇل اقىرىندا 1991 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە الىپ كەلدى. لەنين باسقارعان كەڭەستىك بيلىك باسشىلىعىنىڭ كوزىن جەتكىزىپ، پاتشالىق رەسەي الىپ قويعان، تاريحي تۇرعىدان قازاقتارعا تيەسىلى جەرلەردىڭ قازاق حالقىنا (ونىڭ اۆتونومدىق رەسپۋبليكاسىنا) قايتارىلۋىنا قول جەتكىزگەن.
الاشتىڭ ايرىقشا ەڭبەگى سول – ونىڭ كوشباسشىلارى
20-شى عاسىردىڭ باس كەزىندەگى تىڭ ۇردىستەر تۇرعىسىنان العاندا قازاقستاننىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن، جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اتا-بابالارىمىز جۇرگىزگەن كۇرەستى جالعاستىرا وتىرىپ، بۇل كۇرەستى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزدى، وسى كۇرەستىڭ جاڭا وركەنيەتتى نىساندارى مەن تەتىكتەرىن، اتاپ ايتقاندا: جالپىۇلتتىق پارتيانى قۇرۋدى، ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قايتا وركەندەتۋدى، مەملەكەتتىك بيلىكتى ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى، پرەزيدەنتىن لاۋازىمىن قۇرۋدى جانە تاعى باسقالاردى ۇسىندى.
اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا الماتىدا، الاشتىڭ 100 جىلدىعى مەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ اسىندا سويلەگەن سوزىمدە مەن باستاپقىدا الاشتىڭ جەتى كورنەكتى كوشباسشىسىنا «حالىق قاhارمانى» اتاعىن بەرۋدى ۇسىندىم. ارينە، ولار: ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مۇستافا شوقاي، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، جاقانشا دوسمۇحامەت ۇلى، مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى، حالەل دوسمۇحامەد ۇلى. ونداعان جىلدار وتكەننەن كەيىن «حالىق قاhارمانى» اتاعى بەرىلگەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ، راحىمجان قوشقاربايەۆتىڭ رۋحتارى بۇل ءۇشىن بىزگە ريزا بولار ەدى.
وعان داۋ تۋدىرمايتىن نەگىزدەر رەتىندە ولاردىڭ قازاق حالقى الدىنداعى جوعارى رۋحاني جانە ازاماتتىق ەرلىكتەرىن، تۋعان حالقى مەن تۋعان ەلىنە دەگەن رياسىز ءارى ادال سۇيىسپەنشىلىكتەرى مەن جانقيارلىقتارىن، وسى اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىلىكتىڭ دەموكراتيالىق، ەۋروپالىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا قايتا ورلەۋىنە قوسقان ناقتى ۇلەستەرىن، بۇكىل سانالى ومىرلەرىن وتانى مەن حالقىنىڭ ەركىندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە ارناپ، سول ءۇشىن ەش ويلانباستان ءوز ومىرلەرىن قيعاندارىن اتاپ كورسەتكەن ەدىم. ولاردىڭ ەرلىگى حالقىمىزدىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالادى جانە ءوز حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ، ەركىندىك پەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ ۇلگىسى، ەتالونى بولىپ قالا بەرمەك.
كورنەكتى قايراتكەرلەرىمىز سول كەزدەگى الدىڭعى قاتارلى ەۋروپالىق جانە حالىقارالىق، وزىق جەتىستىكتەر مەن ستاندارتتار دەڭگەيىندە ءوز وتانىنىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مەملەكەتتىك دامۋىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن قالاپ، پراكتيكالىق ۇلگىلەرىن ۇسىندى.
ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن ولاردىڭ تەوريالىق جانە ساياسي تۇجىرىمدامالارىنىڭ سول كەزدەگى رەسەيلىك تانىمال ساياسي قايراتكەرلەردىڭ
سولشىل-ريەۆوليۋسيالىق، مونارحيالىق جانە باسقا دا باعدارلامالارىنا قاراعاندا، وبەكتيۆتى تۇرعىدان العاندا جانە ءومىر ءۇشىن ماڭىزدى، كورەگەن ءارى حالقىمىز ءۇشىن پايدالى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ولاردىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارى، تاكتيكالىق ىس-ارەكەتتەرى قازاق حالقىنىڭ مۇددەلەرىن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى تالداي وتىرىپ، ەسكەرە وتىرىپ تۋىنداعان نەگىزدە، سول كەزدەگى دامۋ ۇستىندەگى ساياسي احۋالعا ساي بولدى.
«الاش» ۇلتتىق-ازاتتىق قوزعالىسى ءىس جۇزىندە بۇكىل وڭىرلەردى، بارشا قازاق قوعامىن قامتىدى. ەگەر عالىمداردىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە جانە رەسمي ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك، 20-عاسىردىڭ باسىندا، ياعني 1917 جىلعا قاراي قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليوننان اساتىن، سوندىقتان: «الاش» قوزعالىسىن قولداپ، ونىڭ ءىس-شارالارىنا ميلليونداعان قازاقتار جانە باسقا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى دەپ سانايمىز.
بارلىق دەرلىك وڭىرلەردە قۇرىلعان قازاق كوميتەتتەرى «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اتقارۋشى ورگاندارى (قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى) بولىپ تابىلدى. ولاردىڭ بارلىعى ءارتۇرلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ولاردى «اقتاردا»، «قىزىلداردا» قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى، سەبەبى، ولاردىڭ جوسپارىندا قازاق حالقىنا تاۋەلسىزدىك سىيلاۋ بولعان ەمەس.
الاشتىڭ كوشباسشىلارى «قازاقستانداعى شاعىن قازان» ساياساتىنا جانە گولوششوكين باسقارعان قازاق وڭىرلىك كوميتەتىنىڭ پراكتيكالىق قىزمەتىنە مۇقيات تالداۋ جاساپ، قازاقستان باسشىلىعىنداعى ورەسكەل قاتەلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق حالىق قاسىرەتىنىڭ – جاساندى تۇردەگى جاپپاي اشارشىلىقتىڭ تۋىندايتىنىن بولجاي وتىرىپ (قازاق حالقىنىڭ جارتىسى قازا بولعان)، بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەپ، قۇقىعىنان ايىرۋعا جانە جاپپاي ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىقتى. گولوششوكيندى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتىنەن الۋدى اشىق تۇردە تالاپ ەتتى. كەڭەستىك يمپەريادا بۇل وتە اۋىر مەملەكەتتىك قىلمىس بولىپ ەسەپتەلگەن.
الايدا، توڭىرەگىندەگى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنەن قول ۇزگەن، كۇش-قۋات العان ستاليندىك-كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن ماشيناسى ءوزىنىڭ يمپەريالىق مۇددەسىندە «ءبولىپ الىپ، بيلىك ەت» ساياساتىن پايدالانا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ساياسي ەليتاسى مەن زيالىلارىن ىدىراتىپ،
الاش كوشباسشىلارى مەن بەلسەندىلەرىن جاپپاي قۋدالاي باستادى. گولوششوكين رەسپۋبليكا باسشىلىعىنداعى ءوز جاقتاستارىنىڭ-قازاقتاردىڭ قولداۋىمەن حالقىمىز ءالى دە زاردابىن سەزىنىپ وتىرعان عالامات قاسىرەتكە الىپ كەلگەن «قازاقستانداعى شاعىن قازان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىردى.
«الاش» پارتياسى جانە «الاش وردا» ۇكىمەتى قوزعالىستارىنا بىرىككەن الدىڭعى قاتارلى، جوعارى ءبىلىمدى قازاق ەليتاسىن كۇشتەپ قىرىپ-جويۋعا ۇلاسقان قۋعىن-سۇرگىن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جۇرگىزىلگەنىن تاعى دا اتاپ كورسەتۋ قاجەت. پارتيانىڭ قاتارداعى مۇشەلەرى، وبلىستار مەن ۇيەزدەردەگى فيليالداردىڭ قىزمەتكەرلەرى، «الاش وردا» اسكەري بولىمدەرىنىڭ ساربازدارى نەگىزىنەن ءالى دە اقتالماعان. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلىن تويلاساقتا بۇل جۇمىستى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن العان باسقا ەلدەر سياقتى جۇيەلى نەگىزگە قويا الماي وتىرمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدانعانىن ايتۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا، نەگىزىنەن تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە، قازاق ءتىلىن قايتا دامىتۋعا، ساۋلەت قۇرىلىستارىن قايتا وركەندەتۋگە باعىتتالعان «تاريحي سانانى قالپىنا كەلتىرۋ تۇجىرىمداماسى»، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداندى.
جەكەلەگەن تاريحي وقيعالار مەن ماداققا يە بولعان تاريحي تۇلعالارعا (نەگىزىنەن جوڭعارلارمەن سوعىس كەزىندە) ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيالار وتكىزىلدى، ولاردىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىشتەر قويىلىپ، ولارعا كوشە اتاۋلارى بەرىلدى، ولار جايلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باياندامالارىندا ءسوز ەتىلدى، كىتاپتار شىعارىلىپ، ماقالالار جازىلدى، ءبىرقاتار كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.
ءبىراق ولار كوبىنە اكادەميالىق جانە ءبىر رەتتىك سيپاتقا يە بولدى، جالپى تاسىلدەر مەن ۇسىنىمدارعا، سونداي-اق مەرەيتويلىق داتالارعا ارنالدى، سالتاناتتى شارا - توي تۇرىندە وتكىزىلەدى.
ءبىز قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن باسقا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن اقتاپ شىعاردىق. ونىمىز دۇرىس-اق. ال باسقا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان ءبىر ەرەكشەلىگىمىز – ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ ازاتتىعى، تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەرگە قاتىستى ەشبىر ارنايى مەملەكەتتىك اكت قابىلدامادىق.
بىرنەشە عاسىر بويى ءالۋانتۇرلى مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا ۇشىراپ، جازالاۋشى جاساقتار قىرىپ-جويعان، اتاجۇرتى قازاقستاننان قۋىلعان، تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ جارتىسىن ءبىر تىستەم نانعا زار قىلىپ، ازاپتى اجال قۇشتىرعان، قولدان جاسالعان زۇلمات اشتىقتىڭ قۇربانى بولعان بايىرعى حالىق – قازاقتاردىڭ وكىلدەرىنە (حالىقتىڭ وزىنە دە) قاتىستى بىردە ءبىر ارنايى مەملەكەت ارنايى ساياسي جانە زاندىلىق باعا بەرىلىپ، قاجەتتى شارالار تاۋەلسىز مەمەلەكەتىمىزدىڭ تاراپىنان قابىلدانبادى.
قازاقستان بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالارىنا قاراعاندا وتارشىل باسقىنشىلىققا كوبىرەك ۇشىرادى. قازاق حالقى بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا حالىقتارىنا قاراعاندا توتاليتارلىق ستاليندىك رەجيمنەن كوبىرەك زارداپ شەكتى. سوندىقتان دا بىزدە قۋعىن-سۇرگىن اۋقىمى مەن قۇرباندار ساناتىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى سانى باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا كوبىرەك.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قالىپتاسقان جاڭا مەملەكەتتەر مەن «سوسياليستىك لاگەر» ەلدەرىندە دە وسىنداي پراكتيكا ورنىقتى. شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى، بۇرىنعى كسرو-نىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك، وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا، وزدەرىنىڭ ناقتى جاعدايلارىن نەگىزگە الا وتىرىپ، قاجەتتى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدادى.
ەگەر بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىز، ۇكىمەتىمىز قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋگە دايىن بولماسا نەمەسە جۇرگىزە الماسا، وندا باسقا ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ: جۇرتشىلىققا جول اشۋ، ارحيۆتەردى اشۋ، عالىمدارعا، ولكەتانۋشىلارعا، ەرىكتى زەرتتەۋشىلەر مەن ماماندارعا ىقتيمال جانە قاجەتتى كومەك كورسەتۋ قاجەت.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا قىزمەتتەرى وسى ماسەلەلەرمەن بايلانىستى بىرنەشە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەۋدە، ءبىراق ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك مۇقتاج جانە كىرىپتار كۇيدە، يگى ءارى قاسيەتتى ءىس ءۇشىن مەملەكەت پەن بيزنەسمەندەردەن كومەك سۇراپ وتىر. مۇنداي ۇيىمداردىڭ بارلىعىنا ۇيىمدىق ءارى ناسيحاتتىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان، تىم بولماعاندا، جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى تاراپىنان، بيزنەستىك قۇرىلىمدار، مەسەناتتار مەن جۇرتشىلىق تاراپىنان ىقىلاس پەن كومەك قاجەت.
بۇل ماسەلەدە بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ تۇسىنبەستىگى، پاتريوتتىق تانىتپاۋى جانە ساياسي بولجامسىزدىعى ءۇشىن كوڭىلىڭ قالاتىن، ءوزىڭدى كىناسىز جازىقتى سەزىنەتىن جايتتار، ساياسي پارتيالارىمىزدىڭ، دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ، زيالى قاۋىمنىڭ حالىق الدىنداعى جانە قاھارماندارىمىزدىڭ رۋحى الدىنداعى ەنجارلىعى مەن جاۋاپسىزدىعى ءۇشىن ۇيالۋعا تۋرا كەلەتىن جايتتار ءجيى ورىن الىپ جاتاتىندىعى وكىنىشتى. مەملەكەتتىڭ دە، بيزنەس قۇرىلىمداردىڭ دا وسى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتپەۋى قاتتى قىنجىلتادى.
وسىعان قاراماستان، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەندى تانىلا باستاعان بايسىماقتار مەن وليگارحتار بيلىكتىڭ سالعىرتتىعىن پايدالانىپ، ەل بايلىعىن قازاقستاننان ميلليونداپ، ميلليارداپ شىعارىپ جاتقانىن، ءوز كاپيتالدارىن شەتەلدىك اكتيۆتەرگە سالىپ، سول جاقتا ۆيللالار مەن ءساندى قۇرىلىستار سالىپ جاتقانىن، كوڭىل كوتەرەتىن ءىس-شارالار مەن ءارتۇرلى سالتاناتتى شارالارعا قوماقتى قاراجات جۇمساپ جاتقانىن جۇرتشىلىق بىلەدى. بۇل ماڭگۋرتتەر بۇگىنگى بايلىقتى كىمنىڭ ارقاسىندا كەلگەنىن تۇسىنبەيدى، بۇل بايلىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ادامداردى ويلاعىسى دا، ەسكە العىسى دا كەلمەيدى.
بىزدەگى پروبلەما – بيزنەس قۇرىلىمدار دا، جۇرتشىلىق تا، جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار دا بۇل ماسەلەلەرگە جۇيەلى تۇردە ارالاستىرىلمايدى، ويتكەنى ولاردىڭ الدىنا ۇكىمەتتىڭ، رەسپۋبليكالىق قۇرىلىمداردىڭ تاراپىنان مۇنداي مىندەتتەر قويىلمايدى، سول ءۇشىن قاجەتتى زاڭدار مەن باسقا دا ارنايى نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدانباعان. سوندىقتان جەرگىلىكتى جەرلەردە قازاقستاننىڭ ساياسي جانە مەملەكەتتىك بيلىگى مۇنداي ساياساتتى جۇرگىزۋگە قۇلىقسىز دەپ سانايدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك اكتىلەر رەسەيلىك زاڭداردان كوشىرىپ الىنعان، سول سەبەپتى دە قازاقستاننىڭ ەركىندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەردىڭ بارلىق ساناتتارىن قامتىمايدى جانە قامتي دا المايدى.
قازاقستاننىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەردىڭ ەرلىكتەرىن تولىق اقتاۋ جانە ماڭگى ەستە ساقتاۋ – بۇل ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان حالقىمىزدىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارداقتى مىندەتى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تەمىرقازىعى، بىرىكتىرۋشى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگى – تابيعي ءارى زاڭدى جايت.
جالپى العاندا، حالىقارالىق پراكتيكاعا جانە ساياساتتانۋ مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىس قاعيدالارىنا، سونداي-اق قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس – بۇل مەملەكەتتىك فۋنكسيا، ونى ارينە جاۋاپتى ۇكىمەت، مەملەكەتتىك ورگاندار نەمەسە ولاردىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ىسكە اسىرۋعا ءتيىس.
ولاي بولماسا، اسىرەسە ونى جەرگىلىكتى جەرلەردە ىسكە اسىرۋ پروسەسى ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – وتانىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلتتىق جانە وڭىرلىك قاھارماندارىمىزدىڭ (باتىرلارىمىزدىڭ) ەسىمدەرى مەن ەرلىكتەرىن پاش ەتە وتىرىپ، حالقىنا تابىستاماساق، ولاردى ماڭگى ەستە ساقتامايتىن بولساق، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شىنايى جانە ناقتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك تولتىرۋسىز، سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان جاي عانا ناسيحات پەن ۇندەۋ بولىپ قالادى. قازىرگى زامانعى وسكەلەڭ ۇرپاق، بولاشاق ۇرپاق بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمان-ماعىناسىن،
قادىر-قاسيەتىن، حالقىمىزدىڭ وعان قالاي قول جەتكىزگەنىن تۇسىنبەيدى-باعالامايدى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەنتۋزياستاردىڭ باستاماسىمەن «قاhارماندار» «قازاقستاننىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستە قيانات كورگەن ادامداردى اقتاۋ جانە ماڭگى ەستە ساقتاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قور» قۇرىلدى. ونىڭ جارعىسى مەن تۇجىرىمداماسىنا سايكەس قور مەملەكەتتىك ورگاندارمەن، عالىمدارمەن، ساياسي پارتيالارمەن جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدارمەن، دەمەۋشىلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ، وسى ماسەلەلەرمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسۋعا ناقتى ءارى كاسىبي تۇرعىدان نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل قۇجاتتاردا تابىستى جۇمىس ىستەۋگە قاجەتتى تۇستاردىڭ بارلىعى ەسكەرىلگەن. تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قولداۋ عانا قاجەت.
قور قىزمەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى قاتارىندا مىنالاردى اتاپ كورسەتۋ كەرەك:
- قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەس بارىسىندا زارداپ شەككەن ادامداردىڭ ءارتۇرلى (ساياسي، اسكەري، قىزمەتتىك، يدەولوگيالىق، شىعارماشىلىق، عىلىمي، مادەني سالالار مەن باسقا دا سالالارداعى) ساناتتارىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدامالارىن ازىرلەۋ؛
- قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستە زارداپ شەككەن قۇربانداردىڭ بارلىق ساناتتارىن اقتاۋ جانە ولاردىڭ ەسىمى مەن ەرلىكتەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندە زاڭنامالىق، نورماتيۆتىك جانە جەكە-دارا اكتىلەر ازىرلەۋ مەن قابىلداۋدا، سونداي-اق اتقارۋشى جانە وكىلدى بيلىك ورگاندارىنىڭ، سوتتاردىڭ، پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ وسىنداي شەشىمدەر قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋدا زاڭ شىعارۋ باستاماسى جانە قۇقىقتىق باستاما سۋبەكتىلەرىنە كومەك كورسەتۋ.
مىسالى، رەسەيدە فەدەرالدىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە ولاردىڭ وتاندارى – رەسەيدى قورعاۋشىلاردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جونىندەگى، اقپاراتتاردى ىزدەستىرۋ، ارحيۆتەردى زەرتتەۋ، ماڭگىلىككە ەستە ساقتاۋ جونىندەگى كوپتەگەن قورلار قۇرىلدى. بۇل قورلار ورتالىق بيلىكتىڭ نۇسقاۋى مەن قولداۋى بويىنشا ءارتۇرلى كوزدەردەن، سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك مەملەكەتتىك قورلاردان، بيزنەستىك قوعامداستىقتاردان جانە تاعى باسقالارىنان قارجىلاندىرىلادى. فەدەراسيا سۋبەكتىلەرىنىڭ، مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ يدەولوگيالىق جانە تاربيە قىزمەتتەرىمەن اينالىساتىن باسشىلارى بۇل جۇمىستارعا باعىت بەرىپ وتىرادى جانە باقىلاۋ جاسايدى، بۇل جۇمىستارعا قوعامداستىقتى جانە باق-تى تارتادى. مۇنداي جۇمىستاردى بىزدە دە نەگە جولعا قويماسقا؟
اتاپ ايتقاندا، ەگەر ناقتى ايتاتىن بولساق: عالىمدار، وسى ماسەلەنى زەرتتەۋشىلەر مەن پراكتيكتەر قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەردى اقتاۋ جانە ولاردىڭ ەرلىكتەرىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلى ءارى دايەكتى تۇردە شەشۋ ءۇشىن مىناداي جۇمىستاردى اتقارۋ قاجەت دەپ سانايدى:
ءبىرىنشى. ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى، سونداي-اق بارلىق وڭىرلەردەگى ۇزاق جانە ماقساتتى تۇردە ورىن العان وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىنايى پاتريوتتار كۇرەسىنىڭ جانە ونىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋىنىڭ نەگىزگى نىساندارى مەن ادىستەرىن كەشەندى تۇردە ناقتىلاۋ (زەردەلەۋ، تالداۋ). تيىسىنشە، وسى ساياساتتىڭ قۇرباندارى مەن ودان زارداپ شەككەندەردىڭ ساناتىنىڭ تىزبەسىن وبەكتيۆتى جانە تۇپكىلىكتى تۇردە جيناقتاۋ، ناقتىلاۋ جانە جاساۋ. ماتەريالدار بار، ولاردى جۇيەلەۋ قاجەت.
ەكىنشى. كاسىبي مامانداردىڭ «قازاقستاننىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەرلەر تۋرالى» دەربەس زاڭ جوباسىن ازىرلەۋى جانە ونىڭ قابىلدانۋى (الدىن الا جوبالار بار). شەنەۋنىكتەر تاراپىنان بەلسەندى تۇردە تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن قارسىلىق بولعان جاعدايدا، ءبىرقاتار قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋمەن شەكتەلۋگە بولادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ جانە مامانداردىڭ جارلىقتاردىڭ، ۇكىمەت قاۋلىلارىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋى جانە ولاردىڭ جوبالارىن قابىلداۋى. بۇلار ەلىمىز بويىنشا وركەنيەتتى مەملەكەتتىك ساياساتتى دايىنداۋعا جانە ونى جۇرگىزۋگە قۇقىقتىق نەگىز جاسايدى.
بۇگىنگى قازاقستاننىڭ اعارتۋشى قاۋىمى قىزمەتى، ءدىني سەنىمى، عىلىمى، مادەنيەتى بويىنشا ناق وسى ەركىندىك، تاۋەلسىزدىك پەن قازاقستاننىڭ اۋماقتىق ءبىرتۇتاستىعى جولىنداعى كۇرەسكەرلەردىڭ باسقالارعا قاراعاندا اناعۇرلىم كۇشتىرەك جانە قاتاڭ تۇردە فيزيكالىق قىسىمعا ۇشىراعانىن، سوتسىز جانە تەرگەۋسىز اتىلعانىن، وتانىنان شەتكە، تۇرمەلەر مەن جەر اۋدارۋلارعا قۋعىندالعانىن، قۋدالاۋعا جانە اشكەرەلەۋگە ۇشىراعانىن جاقسى بىلەدى. وتارلاۋشى بيلىك قاراپايىم قازاق جۇرتىن عانا قۋعىنعا ۇشىراتىپ، جويعان جوق. ول ەڭ ۇزدىك، ەڭ باتىل پاتريوتتاردى، ەڭ اقىلدى جانە بەدەلدى ادامداردى قۋعىندادى جانە ولاردىڭ كوزىن جويدى.
كوپتەگەن عاسىرلار بويى شىنايى پاتريوتتارىمىزدىڭ ەرلىكتەرى ءارتۇرلى وڭىرلەردە، ادام قىزمەتىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا تولىعىمەن بۇرمالاندى، قىلمىس رەتىندە، قازاقستانعا ارنايى (جاساندى تۇردە) قونىستانعان باسقا حالىقتارعا قارسى دۇشپاندىق ارەكەت رەتىندە، مەملەكەتكە قارسى قىلمىس رەتىندە باعالاندى جانە كورسەتىلدى.
قازاقستاننىڭ – ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەرلەردىڭ ەرلىكتەرىنە ءتيىستى باعاسىن بەرۋ جانە ونى حالىققا قايتارۋ، اسىرەسە، قازىرگى بارلىق الەمدەگى، ءتىپتى الەمنىڭ ەڭ جۇيەلى، وركەنيەتتى جانە دەمكوراتيالىق ەلدەرىندەگى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ باسىندا پاتريوتيزم رەسۋرستارى جانە ونىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ تۇرعان كەزدە وزەكتى بولىپ وتىر. ال وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋداعى كورشى مەملەكەتتەردىڭ وزبىر يدەولوگياسى مەن ناسيحاتى كوپتەگەن مەملەكەتتىك تەلەارنالار بويىنشا قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىنا كەدەرگىسىز ترانسلياسيا جاسالۋدا.
سىرتقى ىقپالداردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ يەدولوگيالىق جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى تۇردە قاتەر ءتونىپ تۇر، قازاقستان قوعامى مەن ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ تاۋى شاعىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيالىق قىزمەتىمىز، «زيالى قاۋىم» وكىلدەرى، ساياسي پارتيالارىمىز، قوعامدىق ۇيىمدار ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن قورعاۋعا قاۋقارسىز بولىپ وتىر. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا وتانىمىزدىڭ – قازاقستاننىڭ جولىنداعى ەرلىك پەن ءپاتريوتيزمدى مەملەكەتتىك-قوعامدىق باعالاۋ ماسەلەلەرى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جانە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى ءتيىس.
كورشىلەس مەملەكەتتەردەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحى – بارشا قازاق حالقى مەن قازاقستاننىڭ تاريحىنان جانە تاعدىرىنان اجىراتىلمايدى. ول ونىڭ اجىراماس بولىگى. شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ وتارشىلىق جاۋلاۋى كەزەڭىندە، سونداي-اق قازاقتىڭ تاريحي جەرلەرىن يمپەريالار اراسىندا ءبولىسۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ باتىرلارى مەن پاتريوتتارى ءوز ەركىندىگى، تاۋەلىزدىگى جانە جەرىمىز ءۇشىن عاسىرلار بويى سىرتتان جاۋلاپ الۋشىلارعا قارسى كەسكىلەسكەن كۇرەس جۇرگىزدى، حالىقتى وتانىمىزدى قورعاۋعا بىرىكتىردى جانە كوتەرىپ وتىردى. وتانىمىزدى قورعاۋشىلاردىڭ-باتىرلاردىڭ ەرلىگى ءپاتريوتيزمى قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۇرىپ جاتقان قىتايعا دا، رەسەيگە دە، وزبەكستانعا دا، قىرعىزستانعا دا كەرەك ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قازاق قاھارماندارىنىڭ ەرلىكتەرىن وسى ەلدەردىڭ يدەولوگتارى مەن عالىمدارى تاراپىنان وزدەرىنىڭ ۇلتتىق جانە ساياسي مۇددەلەرى تۇرعىسىنان باعالانۋدا. قازاق حالقىنىڭ ءبىرى عانا وتانى بار، بۇگىندە ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. تەك تاۋەلسىز قازاقستان عانا حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ، عىلىمي قاعيداتتاردىڭ جانە دوكترينالاردىڭ نەگىزىندە قازاق جەرىنىڭ باتىرلارىنا وبەكتيۆتى باعا بەرە الادى جانە بەرۋى ءتيىس.
تاۋەلسىز قازاقستان وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن شىن كۇرەسكەن، ءوز ومىرلەرىن ارناعان، كۇرەستە قازا تاپقان ادامداردى قايتا ءتىرىلتۋ، ماڭگى ەستە ساقتاۋ پروبلەمالارىن شەشۋگە كىرىسۋى مىندەتتى. كۇرەستىڭ سالدارىنا جان-جاقتى جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناق وسى قازاقستاننىڭ ەركىندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەرلەردىڭ، سونداي-اق ءوز ومىرلەرىن دەربەس قازاق مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارناعان پاتريوتتاردىڭ كوبىنەسە فيزيكالىق جاعىنان جويىلعانىن، تۇرمەلەرگە وتىرعىزىلعانىن، شەتكە قۋىلعانىن، ءتۇرلى قۋعىن-سۇرگىن نىساندارىنا ۇشىراعانىن كورسەتىپ وتىر.
بۇگىندە وسى ادامدار ساناتىنىڭ ىشىنەن كوپتەگەن قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ ءالى دە اقتالماعانىن ناقتى كورسەتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىز نەگىزىنەن، رەسەيدىڭ جولىن كوشىرە وتىرىپ، 30-جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋمەن شەكتەلدىك. ءيا، ول دا تراگەديا.
ءبىراق مۇنداي ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن قازاقتارعا قاتىستى تراگەديالار-ايۋاندىقپەن جاسالعان قۋعىن-سۇرگىندەر بولدى. بىزدە ءتىپتى ورتالىق رەسەيدە بولماعان جانە بولۋى مۇمكىن ەمەس قۇربانداردىڭ ساناتتارى، سونداي ناۋقاندار، سونداي قۋعىن-سۇرگىن ادىستەرى ورىن الدى. سويتە تۇرا، ءسوزسىز ۇقساستىق تا بار، اسىرەسە قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق ەمەس، تاپتىق قاعيدات جاتقان كەڭەس كەزەڭىندە ۇقساستىق بار.
ورتالىقتاعى، سونداي-اق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماسەلەلەرمەن ارنايى تۇردە اينالىسپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ الدىنا مۇنداي مىندەت قويىلماعان، بۇل ءۇشىن قاجەتتى زاڭدار قابىلدانباعان.
قازاقستاندا ورتالىق وتارشىل-توتاليتارلىق بيلىك سەكىلدى ساياساتقا، سونداي-اق ولاردىڭ جەرگىلىكتى قازاقستاندىق قۋىرشاق قۇيىرشىقتارىنا قارسى كۇرەسكەن، بىرنەشە عاسىر بويى جۇيەلى تۇردە قۋدالاۋعا ۇشىراعان پاتريوتتار باسقا جەرلەرگە قاراعاندا كوبىرەك. ولار قوعامنان الاستاتىلعان ادامدارعا اينالدىرىلىپ، ۇلتتىق قانا ەمەس، ازاماتتىق قۇقىقتارىنان دا ايىرىلدى. حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار جانداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى «قىلمىسكەر»، «بانديت»، «باندىلىق قۇرالىمعا قاتىسۋشى»، «حالىقتار دوستىعىنىڭ جاۋى»، «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل»، «كەڭەسكە قارسى شىقتى»، «پانتۇركيست»، «شەتەلدىك شپيون» دەگەن جانە ت.ب. قارا كۇيە جاعىلىپ، كوز جۇمدى. مىسالى، 1929 جىلى تورعايدا ورىن العان باتباققارا كوتەرىلىسىنە قاتىسقان، «باندىلىق قۇرالىمنىڭ مۇشەلەرى» دەپ اتالىپ، سوتتالعان 500 ادامنىڭ بار بولعانى 3ء-ۋى عانا اقتالدى.
وسىنداي جانتۇرشىگەرلىك قۇرباندارعا، مەملەكەتتىك قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىنگە قاراماستان، ەلىمىزدە جەر ءۇشىن، قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن ناعىز كۇرەسكەرلەر بولعان جانە بولا بەرەدى. قازاق حالقىنىڭ وزىق وكىلدەرى 5-6 عاسىر بويى ءوڭىر، اۋىل اۋقىمىندا بىرىگىپ، كەيدە توپتاسىپ، كەيدە جەكە ءجۇرىپ، تۋعان حالقىنىڭ مۇددەسى مەن ءوز جەرىن قورعاۋ جولىندا كۇرەستى.
وكىنىشكە وراي، ارحيۆتەر مەن دامىعان جازۋ-سىزۋدىڭ بولماۋى، سونداي-اق قۋعىن-سۇرگىن، ساياسي رەجيمدەر سالعان تىيىم سالدارىنان ولاردىڭ ەرلىگى مەن ءاتى-جونى استىرتىن عانا ايتىلىپ، بىرتە-بىرتە تاريح قويناۋىنا سۇڭگىپ، ۇمىتىلا باستادى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ءاربىر ەرلىگىن، ءاربىر نارازىلىعىن ارەكەت نەمەسە ءسوز ارقىلى قايتا جاڭعىرتىپ، وبەكتيۆتى تۇردە باعالاۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك، ازاماتتىق جانە مورالدىق بورىشىمىز. ءبىز ءۇشىن جانە كەيىنگى ۇرپاقتار ءۇشىن باعا جەتپەس اقپاراتقا يە ادامدار ءتىرى تۇرعان كەزدە جوعارىدا ايتىلعان كۇرەسكەرلەر تۋرالى مالىمەتتەردى تيتىمدەي بولسا دا تىرنەكتەپ جيناۋ – اسا ماڭىزدى ءارى وتە قاجەت ءىس.
مىسالى، تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنىڭ وزىندە كەڭەس بيلىگىنىڭ قازاقستاندا حالىققا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىنا نارازى بولعان حالىقتىڭ باس كوتەرۋى 350-دەن استام كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋ مەن وعان قاتىسۋدان كورىنىس تاپتى. ءبىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات كوزدەرىندە ولاردىڭ كەيبىرى عانا جازىپ-كورسەتىلدى، كوتەرىلىستەرگە بارلىق قاتىسۋشىلار جازالاۋ شارالارى مەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعانىنا قاراماستان، ولاردىڭ باسشىلارى عانا اتالىپ ءجۇر.
وسى كوتەرىلىستەردىڭ سەبەپتەرىن، قۇرامىن، ماقساتتارى مەن ۇراندارىن ءبىزدىڭ عىلىمي مەكەمەلەر مەن عالىمدارىمىزدىڭ زەردەلەپ، تالداۋى كوڭىل كونشىتپەيدى، ويتكەنى مەملەكەت نەمەسە دەمەۋشىلەر مۇنداي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرمايدى. تەك پاتريوت-عالىمدار عانا ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ، ءوز ۋاقىتىن، قاراجاتى مەن دەنساۋلىعىن جۇمساپ، مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزداعى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ ءجۇر.
ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جانە ەلىمىزدەگى ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا وتانىمىزدىڭ ەركىندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ باسقا قۇرباندارىنا قاراعاندا كۇشتەپ قىرىپ-جويۋعا مەيلىنشە كوپ ۇشىراعانىن، ولاردىڭ تۇرمەلەرگە وتىرعىزىلىپ، قازاقستاننان قۋىپ جىبەرىلگەنىن، «حالىق جاۋى» اتانىپ، ءوز جەرىنەن الاستاتىلعانىن، ولارعا قاتىستى مەملەكەتتىك قۋدالاۋدىڭ باسقا دا تىم قاتال ءارى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن تۇرلەرى مەن تاسىلدەرىنىڭ قولدانىلعانىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. وسىنى ءبىلىپ قانا قويماي، بۇل ادامداردى اقتاپ الۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل ولارعا قاجەت ەمەس. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە قانداي باعامەن قول جەتكىزىلگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن بىزگە قاجەت ءارى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار، ءبىز ءالى قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتتارىن قۇقىقتىق (قىلمىستىق، ازاماتتىق، اكىمشىلىك) تارتىپپەن اقتاپ العان جوقپىز. كەزىندە جوعارعى كەڭەس قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» (1993 ج.) زاڭ نەگىزىنەن العاندا رەسەيدىڭ وسىعان ۇقساس زاڭىنان كوشىرىپ الىندى. ول رەسەيدە جۇرگىزىلمەگەن جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ءارتۇرلى جازالاۋ جانە قۋعىن-سۇرگىن ناۋقاندارىنان قازاقستاندا قۇربان بولعاندار مەن جاپا شەككەندەردىڭ بارلىق ساناتتارىن تۇگەلدەي قامتىمايدى جانە ولارعا قولدانىلمايدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى مەن قوعامدىق عىلىمى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق پاتريوتيزمگە بەرىلەتىن انىقتامانىڭ عىلىمي دايەكتەلگەن ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن، مودەلى مەن امبەباپ ولشەمشارتتارىن جاساپ شىعارۋعا ءتيىس. مىسالى، ءبىز پاتريوت قازاقتار جونىندە كوپ ايتامىز، ءبىراق قازاقستاننىڭ باسقا ۇلتتان شىققان پاتريوتتارى جونىندە ەشتەڭە ايتپايمىز نە بولماسا از ايتامىز. بۇل بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنىڭ يدەولوگيالىق، اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىسىنداعى ءالسىز تۇس بولىپ وتىر.
ءبىز ءوز تاريحىمىز بەن كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقىنىڭ جادىندا باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاۋلاپ الۋشىلارى مەن تيراندارىن، ءدىني اپوستولدارىن ەمەس، قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن ءتۇسىنىپ، قولداعان، قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋىر كەزەڭىندە بىزگە كومەك قولىن سوزعان ۇلى دەموكراتتارى مەن گۋمانيستەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ءتيىسپىز. مىسالى، رەسەيدىڭ پروگرەسشىل جانە دەموكراتيالىق كۇشتەرى مەن ادامدارى ءاردايىم ءوز ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاقتاردىڭ جاعىندا بولدى. ولار بيلىككە كەلگەن كەزدە قازاقستان ءوز ازاتتىعىن الدى.
ورىس حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى گريگوريي پوتانين (رەسەيدىڭ قۇرىلتاي جينالىسىنا «الاش» پارتياسىنىڭ اتىنان سايلانعان دەپۋتات)، تيموفەي سيدەلنيكوۆ (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى)، ورەست شكاپسكيي (ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارى)، سەرگەي شۆەسوۆ (پەتەربۋرگتىك پروفەسسور-ەتنوگراف) جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامدار «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىن قولداپ، قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك اۆتونومياسىن جاقتاپ ارەكەت ەتتى، قازاقتاردىڭ مۇددەسى مەن ءوز جەرلەرىن ساقتاپ قالۋىن قورعادى.
بۇرىنعى وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيمدەردىڭ ماقساتتى تۇردە جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك ساياساتى مەن قاساقانا بۇرمالاپ باعالاۋى، ناسيحاتتاۋى سالدارىنان ءبىز ولاردىڭ ەرلىگى مەن ءپاتريوتيزمى تۋرالى ءبىلۋ، حالقىمىزدىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن ءۇشىن كۇرەسكەن، ەرلىك جاساپ، جەكە باسىن قۇرباندىققا تىگىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاقىنداتقان، ۇلان-بايتاق اۋماعىمىزدى قورعاپ قالعان، ناعىز ءارى شىنايى قاھارمان-باتىرلارىمىزدى ماقتان تۇتۋ قۇقىعىنان ايىرىلدىق.
قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەرلەردى تولىق اقتاۋ مەن ولاردىڭ ەرلىگىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ – ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان حالقىمىزدىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارداقتى مىندەتى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تەمىرقازىعى، بىرىكتىرۋشى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگى – تابيعي ءارى زاڭدى جايت.
سابىر قاسىموۆ،
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
