الەمدە جانە ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى ورىن العان لاڭكەستىك ارەكەتتەر مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتقا كۇردەلى وزگەرىستەر جاساۋعا يتەرمەلەۋدە. وسى ورايدا 2017 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» قابىلدانىپ، سول باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ قولعا الىنۋدا. مەملەكەتتىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن تۇتاستىقتى، ەل قاۋىپسىزدىگىن قاماتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوعامدا ءدىني راديكاليزم مەن فاناتيزمگە توزبەۋشىلىك تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ – كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

وكىنىشكە قاراي دىنگە بەت بۇرعان كەيبىر ازاماتتارىمىز ءدىني ساۋاتىنىڭ تومەندىگىنەن نەمەسە مۇلدە جوقتىعىنان ءتۇرلى جات پيعىلدى توپتاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ، ءوز ەلىمىزدە لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە بارۋمەن عانا شەكتەلىپ قالماي، الەمدىك ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ، شەت ەل اسىپ، سوعىس مايدانىنان ءبىر-اق شىقتى. بۇل دىنگە بەرىلگەندىك نەمەسە ءدىندارلىقتىڭ كورىنىسى ەمەس – كەرىسىنشە، ناعىز ساۋاتسىزدىق پەن رۋحاني تايازدىقتىڭ جەمىسى.

سونداي-اق يسلامتانۋ سالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن كەيبىر ستۋدەنتتەردىڭ دە عىلىمدى ءدىني جانە ءدۇنياۋي دەپ ءبولىپ، سوڭعىسىن وقۋعا قۇلىقسىزدىق تانىتۋى دا ءوز كەزەگىندە ءدىني سانانىڭ ءالى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسپاعاندىعىن كورسەتەدى.

يسلام دىنىندە اللا تاعالانىڭ ەڭ العاشقى بۇيرىعىنىڭ: «وقى!» دەپ كەلۋىنىڭ وزىندىك ۇلكەن استارى بار. ءيا، قۇران كارىمنىڭ العاشقى ءامىرى «وقى! راببىڭنىڭ اتىمەن...» دەپ باستالعان («الاق» سۇرەسى 96/1). ءبىراق بۇل جەردە تەك «قۇراندى وقى!» دەپ اشىق ايتپاعان، ءتىپتى «سەندەرگە بەرىلگەن كىتاپتى وقىڭدار» دا دەمەگەن. بۇل «وقى» دەگەن بۇيرىقتىڭ ءمانىسىن دە قۇران ءوزى تۇسىندىرۋدە: «وقى، سول جومارت راببىڭنىڭ اتىمەن وقى، ول ادامعا قالاممەن جازۋدى ۇيرەتتى» («الاق» سۇرەسى، 96/3-4).

ءيا، بۇل جەردەگى «وقى» دەگەن بۇيرىق تەك قۇراننىڭ سوزدەرىن وقۋمەن عانا شەكتەلمەيتىندىگى ودان كەيىنگى كەلەتىن سويلەم جولىنان تۇسىنىكتى بولىپ تۇر. قۇران «وقى» دەگەن بۇيرىعىمەن ءارى ءيلاھي اياتتاردى، ءارى عالامداعى زاڭدىلىقتاردى وقىپ-بىلۋگە ۇندەيدى. سول سەبەپتى، وقىعاندا ءارى جاراتىلۋىمىزدى، ءارى عالامدى، ءارى اللانىڭ كالامىن زەردەلەۋ قاجەت.

جالپى عىلىمنىڭ تۇپكى ماقساتى – ءوزىن، قورشاعان ورتانى تانۋ ارقىلى جاراتقاندى تابۋ. مۇسىلمان عالىمدارى اراسىندا كەڭ تاراعان «ءمان ارافا ءنافساھۋ فاقاد ارافا رابباحۋ»، ياعني «ءوزىن تانىعان ادام راببىسىن دا تانىعانى» دەگەن ءسوز دە وسىنى كورسەتەدى. ياعني اقيقاتقا جەتۋ جولىندا عىلىم ماڭىزدى قۇرال بولىپ سانالادى. قيامەت قايىمعا دەيىن كەلەتىن ادامزاتقا جەتەكشىلىك جاساپ، جول سىلتەيتىن كىتاپتىڭ وسى ءسوزدى تاڭداۋى مۇسىلماعدارعا ءعىلىم-بىلىمنىڭ ماڭىزىن ۇقتىرۋ جولىنداعى ەڭ العاشقى قادام بولىپ تابىلادى.

قۇراندا ءبىلۋ دەگەن ماعىناعا ساياتىن «يلم» تۇبىرىنەن تۋىنداعان 780 ءسوز وتەدى. عىلىم دەگەن سوزبەن ماعىنالاس «حيكما» مەن عالىم دەگەن ماعىناعا

كەلەتىن «حاكيم» سوزدەرىن دە قوسا كەتۋگە بولادى. ماسەلەن، حيكما ءسوزى 20، حاكيم ءسوزى 97 جەردە وتەدى. قوسىمشا «ءبىلۋ» دەگەن ماعىناعا كەلەتىن «ماريفا» ءسوزى 70 كە جۋىق جەردە كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار ىلىمگە قول جەتكىزۋ جولىندا قاجەت سانالاتىن «تافاككۋر» 18، «اقىل» مەن «تااققۋل» سوزدەرىنە قاتىستى 49 ءسوز وتەدى. سونىمەن قاتار عىلىمعا قاتىستى «ءتافاققۋھ»، «ءتاداببۋر»، «ءتافاھھۋم»، «شۋۋر» سەكلىدى سوزدەر دە كوپتەپ كەزدەسۋى بەكەر ەمەس.

اللا تاعالانىڭ عىلىم-بىلىمگە ىنتالاندىرعان بىرنەشە عانا اياتتارىن كەلتىرە كەتەيىك. «باقارا» سۇرەسىنىڭ 269-اياتىندا: «ول حيكمەتتى (دانالىقتى) قالاعان پەندەسىنە ءناسىپ ەتەدى. كىمگە دانالىق بەرىلگەن بولسا، راسىندا وعان قىرۋار يگىلىك بەرىلگەنى. الايدا (بۇل اقيقاتتى) تەك شىنايى اقىل يەلەرى عانا تەرەڭ ءتۇسىنىپ، عيبرات الا الادى».

«جەر بەتىندە (اللاعا) قالتقىسىز يلانعىسى كەلەتىن جاندار ءۇشىن كوپتەگەن ايدان انىق ايعاق بار» («ءزاريات» سۇرەسى، 20-ايات)، «ۋا، راببىم! ءبىلىمىمدى ارتتىرا گور!» – دەپ ايت» («تاھا» سۇرەسى: 20/114)، «ولارعا: «بىلەتىندەر مەن بىلمەيتىندەر تەڭ بە؟» – دەپ ايت» («ءزۋمار» سۇرەسى: 39/9)، «اللا تاعالا سەندەردىڭ ارالارىڭنان يمان كەلتىرگەندەردىڭ، سونداي-اق، وزدەرىنە ءىلىم ءناسىپ بولعانداردىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ، مەرەيىن وسىرەدى». («ءمۋجاديلا» سۇرەسى: 58/11)، «راسىندا، اللادان قۇلدارىنىڭ ىشىنەن عالىمدار عانا شىنايى تۇردە قورقادى». («فاتىر» سۇرەسى: 35/28)

سونىمەن قاتار: «ءداۋىت پەن سۇلەيمەنگە ءىلىم بەردىك. ەكەۋى: «ءبىزدى ءمۇمين قۇلداردىڭ كوبىنەن ۇستەم ەتكەن اللاعا ماداق»،– دەدى» («ءنامىل» سۇرەسى، 15). وسى اياتتا دا ەكى پايعامباردىڭ ءىلىم نىعمەتىن سىيلاپ وزگە مۋميندەردەن ۇستەم ەتكەندىگى ءۇىشىن جاراتقانعا ماداق ايتقانىنان ءىلىمنىڭ قانشالىقتى ارتىقشىلىق ەكەنىن بايقايمىز.

«ءتاۋبا» سۇرەسىنىڭ 122-اياتىندا دا اللا تاعالا مۇسىلماندارعا «بارلىعىڭ تەگىس جيھادقا شىعىپ كەتپەي، ءدىندى جاقسى ۇيرەنىپ، قالعاندارىنا ۇيرەتۋ ءۇشىن» ءبىر توپتىڭ قالۋىن بۇيىرۋى دا ءىلىم ۇيرەنۋدىڭ ارتىقشىلىن كورسەتەدى.

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) دا ۇمبەتىن وقىپ-بىلۋگە ىنتالاندىرعان حاديستەرى جەتەرلىك. ءابۋ ءداردا (ر.ا.) جەتكىزگەن مىنا حاديس عىلىمنىڭ ارتىقشىلىعىنىڭ كوپتەگەن قىرلارىن قامتىعان: «اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.): كىمدە-كىم ءبىلىم جولىنا تۇسسە، اللا تاعالا وعان جۇماققا بارار جولدى جەڭىلدەتەدى. پەرىشتەلەر دە ءبىلىم الۋشىنىڭ تالابىنا ءدان ريزا بولىپ، اياعىنىڭ استىنا قاناتتارىن جايىپ، ىزەت كورسەتەدى. سونداي-اق، جەتى قابات اسپان مەن جەردەگى بارلىق جاراتىلىس اتاۋلى، ءتىپتى سۋداعى الىپ بالىقتار دا شىنايى عالىم ءۇشىن اللادان جارىلقاۋ تىلەيدى. عالىمنىڭ ءبىلىمسىز ءدىنداردان ارتىقشىلىعى تولعان ايدىڭ وزگە ۇساق جۇلدىزداردان ارتىقشىلىعى سەكىلدى. راسىندا شىنايى عالىمدار – پايعامبارلاردىڭ مۇراگەرلەرى. شىنتۋايتىندا، پايعامبارلار مۇرا رەتىندە دينار مەن ديرحام ەمەس، تەك قانا ءىلىم قالدىردى. كىمدە-كىم سول ىلىمنەن سۋسىنداسا، مول نەسىبەگە كەنەلگەنى – دەپ ايتقانىن ەستىدىم» – دەگەن. (تيرميزي، يلم 19؛ ءابۋ ءداۋىت، يلم 1).

وسى ايات-حاديستەردى ۇمبەتىنە جەتكىزگەن ارداقتى پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) قوعامداعى ناداندىق پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن پايدالانىپ،

قولىنان كەلگەنىن جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ساۋاتسىزدىق جويىلىپ، الەمگە نۇر شاشقان عالىم-عۇلامالار جەتىلىپ، ادامزاتتىڭ يگىلىگى جولىندا وشپەس مۇرالارىن قالدىردى.

مۇسىلمانداردىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان «التىن عاسىرىندا» قۇقىق، ءتاپسىر، حاديس جانە كالام سەكىلدى ءدىن عىلىمدارى سالاسىندا عىلىمعا عاشىق وتە ايگىلى ءدىن عالىمدارى ءوسىپ جەتىلسە، بەرتىن كەلە مەديسينا، ماتەماتيكا، گەوگرافيا، استرونوميا ت.ب. جاراتىلىس عىلىمدارى سالاسىندا دا جۇزدەگەن عالىمدار جەتىلىپ، قۇندى عىلىمي مۇرالارىن ادامزاتقا تارتۋ ەتتى.

جالپى قۇران كارىم مەن پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىنە مۇقيات ۇڭىلگەندە اراب تىلىندەگى «يلم»، ياعني عىلىم ءسوزىنىڭ جالپى تۇردە كەلگەنىن بايقايمىز. عىلىم دەگەن كەزدە تەك قانا ءدىني ءبىلىم كوزدەلمەگەن. مىنە وسىنىڭ سىرىن تەرەڭ ۇققان مۇسىلماندار العاشىندا ءدىن سالاسىن يگەرۋمەن قاتار بەرتىن كەلە، عىلىمنىڭ بارلىق سالالارىمەن اينالىسىپ، قازىرگى زماناۋي ءعىلىم-بىلىمنىڭ وركەندەپ دامۋىنا نەگىز قالاپ كەتتى.

وكىنىشكە وراي، ەڭ ادعاشقى بۇيرىعى «وقى» دەپ كەلگەن مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ قازىرگى جاعدايى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ءعىلىم-بىلىم سالاسىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى جوقتىڭ قاسى. كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە وقۋ-جازۋ ساۋاتتىلىعى مۇلدەم تومەن. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىندا كەلەدى. بۇل ارينە ورتا عاسىرلاردا كۇللى ادامزاتتى وزىنە ءتانتى ەتكەن، كىتابى – قۇران، ۇستازى – اللانىڭ سوڭعى ەلشىسى مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) بولعان ءيىسى مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن ماقتانار جاعداي ەمەس. سوندىقتان مۇسىلمان بالاسى ءوزىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ماقتانىشقا تولى ورنىنا قايتا جايعاسا الۋى ءۇشىن، ءبىلىم-عىلىمعا ەرەكشە ءمان بەرۋى كەرەك. جاسالۋى قاجەت ەڭ ۇلكەن جيحاد قاراڭعىلىققا، ساۋاتسىزدىققا، رۋحاني جۇتاڭدىققا قارسى باعىتالۋى ءتيىس.

وسى ورايدا ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى، باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى، قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەۋى بىزدەرگە دە وي سالۋى قاجەت.

ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدا بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. ءوز كەزەگىندە بۇل قاجەتتىلىك كەيبىر تالاپتاردى دا العا تارتادى. سوندىقتان دا ءدىن سالاسىنىڭ ماماندارى ءوز تاريحىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، ءدىلى مەن ءدىنىن جاقسى ءبىلۋى، سونداي-اق ءبىلىم مەن عىلىم كۇن ساناپ دامىپ وتىرعان قازىرگى زاماندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك تانىتا الۋى ەڭ نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى.

الاۋ ادىلبايەۆ

ءدىنتانۋشى، PhD دوكتورى،

«نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنەتى ۋنيۆەرسيتەتى