ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىنى اشىپ قالساڭ دا، تەلەديداردىڭ تەتىگىن باسىپ قالساڭ دا ءدىن تاقىرىبى تالقىلانىپ جاتادى. ادامدار جىك-جىككە ءبولىنىپ العان. ايتەۋىر دىنگە كەلگەندە ءبارىنىڭ ايتارى بار. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ءدىن توڭىرەگىندەگى ءتورت ماسەلەنى تالداپ كورمەك.

بەلگىلەنبەگەن جەردە ناماز وقىعاندارعا 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى

بۇل تۋرالى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى حابارلادى. جالپى اتىراۋدا مەشىتتەردەن وزگە نامازعا ارنالعان ءۇش ورىن بار. ونىڭ ءبىرى «دينا» بازارىندا، ال قالعان ەكەۋى ساۋدا ورتالىقتارىندا. 2013 جىلى نامازحانا مەملەكەتتىك ورىنداردان 300 مەتر شالعاي جەردە ورنالاسۋ كەرەك دەگەن ەرەجە شىققان ەدى. كەيىن وسى ەرەجەگە قايشى دەگەن جەلەۋمەن ءبىراز نامازحانا جابىلدى. ەندى زاڭدى بۇزعاندار 200 اەك كولەمىندە ايىپپۇل تولەيتىن بولدى.

ءدىنتانۋشى دوساي كەنجەتايدىڭ پىكىرىنشە، بۇل شەشىمنىڭ استارىندا داۋ تۋدىرعان قانداي دا ءبىر وقيعا بولۋى مۇمكىن.

- مىسالى، مەشىتتەن، نامازحانالاردان تىس جەرلەردە، ياعني حۋجرالاردا جينالىپ، جات اعىم وكىلدەرى ۋاعىز ايتقان شىعار. ايىپپۇل سول سياقتى نارسەلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قولدانىلعان شارا بولۋى ىقتيمال. جالپى يسلامدا مۇسىلماندار نامازدى كەز كەلگەن كەڭىستىكتە وقي الادى. ال ەندى بۇگىنگى زاڭ، بيلىك ونى «بەلگىلى ءبىر جەردە» دەپ وزگەرتسە، وندا ءبىر سەبەبى بار دەگەن ءسوز. ويتكەنى زايىرلى ەل بەكەردەن-بەكەر قوعامداعى ءدىن ىستەرىنە ارالاسپايدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى سالافيزم، ەكسترەميزم، راديكاليزم، تاعى سول سياقتى «يزمدەرگە» قارسى جاسالىپ جاتقان امالدار بولسا كەرەك»، - دەيدى دوساي كەنجەتاي.

بۇل ماسەلەگە قاتىستى قمدب ازىرگە تىرس ەتىپ ءۇن شىعارمادى. حالىقتى الاڭداتقان ساۋالعا نەلىكتەن تۇسىنىكتەمە بەرمەي وتىرعانى تۇسىنىكسىز.

ورامال تاعاتىن وقۋشىلار داۋى

ءدىن دەگەندە بىردەن تالقىلاي جونەلەتىن «حيت» تاقىرىپ بار. ول – ورامال ماسەلەسى. وسىعان دەيىن دە، كەيىن دە ايتىلىپ، جازىلاتىن تاقىرىپ دەسەم، قاتەلەسپەيتىن شىعارمىن. ورامالدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنان گورى وقۋشىلاردىڭ ورامال داۋىنىڭ كەسىرىنەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاي الماي جۇرگەنى قاتتى قىنجىلتادى. ەسكە سالاتىن بولساق، بقو-دا، اقتوبەدە مەكتەپ باسشىلىعى ورامال تاققان قىزداردى ءبىلىم وشاعىنا كىرگىزبەي، ۇلكەن داۋ تۋعان بولاتىن.

ەگەر وقۋشى بىرنەشە ساباققا قاتىسپايتىن بولسا، اتا-اناسى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ازىرگە بيلىكتىڭ قولىنان كەلگەنى – وسى.

ءالى وڭ-سولىن تانىمايتىن قىزدار ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ قويدى. «باليعات جاسىنداعى  قىز بالاعا ورامال تاعۋ پارىز»، – دەگەندى ۇستاناتىن اتا-انا قىزىنا ورامالىن شەشۋگە رۇقسات بەرمەسە، مەكتەپ باسشىلىعى ورامالسىز كەلۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم ساپاسى تاپ سوعان تىرەلىپ تۇرعانداي، ەكى تاراپ تا رايىنان قايتار ەمەس.

نەگىزى قمدب باليعات جاسىنا تولعان قىز بالاعا ورامال تاعۋ پارىز ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. ال باليعات جاسىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ جاقىندا ءدىني باسقارما بۇعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىردى. ءمۇفتياتتاعىلاردىڭ سوزىنشە، يسلام شاريعاتىندا قىز بالانىڭ باليعاتقا تولۋىن 9 جاسپەن شەكتەۋ دۇرىس ەمەس. مۇسىلمان عالىمدارى قىز بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي، كوپشىلىكتىڭ جاعدايىن نازارعا الا وتىرىپ، 15 جاس دەپ بەلگىلەگەن. قمدب وكىلدەرى قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنىنىن ەسكەرتە كەلىپ، اتا-انالاردى زاڭعا باعىنۋعا شاقىرعان. ءوز كەزەگىندە دوساي كەنجەتاي ماسەلەگە ءسال باسقاشا قىرىنان قاراۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

- ماسەلە ورامالدا ەمەس – حيدجابتا. ماسەلە باليعات جاسىندا ەمەس – مەكتەپتە. ماسەلە رۇقساتتا ەمەس – سانادا. ماسەلە ورانعان قىزداردا ەمەس – مەكتەپتىڭ تاربيەسىندە. زايىرلى ءبىلىم بەرۋ – مەكتەپتىڭ نەگىزگى ستاندارتى. بۇل ستاندارتتا ءبىلىم بەرۋ، تاربيە، سالاۋاتتى ءومىر، وزىق تەحنولوگيا، زامان تالابى، جاس ەرەكشەلىكتەرى، ءبىلىم مازمۇنى نەگىزگە الىنادى. ال بۇعان ۇلت، ءدىن، تەك، جىنىس، تاعى سول سياقتى پارامەترلەردى قوسساڭىز، ول ءۇشىن ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسى كەرەك. ءقازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قوعامنىڭ مۇنداي اقيقاتىنان گورى شەتەلدىك شابلونداردى اسىعىس-ۇسىگىس كوشىرۋمەن عانا اينالىسادى. ناتيجەسىندە قوعام شىندىعى ەسكەرىلمەي قالا بەرەدى، - دەيدى ول.

ءدىنتانۋشىنىڭ ويىنشا، بىزدە مورالدىڭ، ۇلتتىق تاربيەنىڭ، ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنا بەيىمدەلگەن ناقتى ادىستەمەسى اتىمەن جوق، ەگەمەندىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان اسسا دا، پەدوگوگيكا عىلىمى دا، ءبىلىمى دە، مازمۇنى دا ءالى سول سوۆەتتىك ستاندارتتاردان ايىققان ەمەس. سوندىقتان اتا-انالاردىڭ ءدىني نەگىزدە نارازىلىق تانىتۋى وتە ورىندى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ جۇكتى بولىپ، اكە اتانىپ جاتقاندار سانى ارتىپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى وزگەرۋى ءتيىس.

- ال ەندى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكبايەۆتىڭ «جەكە مەكتەپ اشۋ» پىكىرى نەگىزىنەن ءدىني پلاتفورماعا ەمەس، مەكتەپتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە ازاماتتاردىڭ قوعامدىق نەگىزدە ىقپال ەتۋ قۇقىن ەسكە سالادى. پاراللەل ۇستانىمدار، شەشىمدەر، مەتوديكالار، پەداگوگيكالىق كەشەندەر اۋاداي قاجەت. ءبىراق بۇل جەردە حيدجاب، پارانجا جامىلعاندارعا ارنايى مەكتەپ بەرەمىز دەگەن ماسەلە جوق. مۇنى سولاي ءتۇسىنۋ ياكي قابىلداۋ وتە ۇلكەن قاتەرگە اپارادى. بىرىنشىدەن، ءدىني تانىمىنا قاتىستى ارنايى مەكتەپتەر بار، ولار – مەدرەسەلەر. مەدرەسە مەن مەكتەپتى شاتاستىرۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن، مەكتەپتە ەگەر «حيدجاب كيگەندەر مەن كيمەگەندەر» رەتىندە بولەك ءبىلىم بەرىلسە، بۇل مەملەكەتتىڭ قولىمەن قوعامدا پسيحولوگيالىق، گەندەرلىك، ءدىني، ساياسي، اكسيولوگيالىق جىك تۋۋىنا اپارىپ سوعادى. مەنىڭشە، ورتا جول بار – مەكتەپ باعدارلاماسىنا، ستاندارتتارىنا، ۇستانىمدارىنا ءدىني جانە ۇلتتىق اكسيولوگيالىق مازمۇنداعى ءبىلىم كومپونەنتتەرىن قوسۋ كەرەك. بۇل قوعامنىڭ، ۇلتتىڭ، مادەنيەتتىڭ جاھاندىق ۇدەرىسكە ىلەسىپ، ءدىني فاناتيزمگە ۇرىنۋدىڭ، رۋحسىزدانىپ، ازعىنداۋدىڭ الدىن الۋعا دا سەپ بولادى، - دەيدى دوساي كەنجەتاي.

ءمۇفتيات نەگە كەيبىر ماسەلەدە سولقىلداقتىق تانىتادى؟

بىلتىر قمدب ۋاعىزشىلارىنا قاتىستى داۋلى وقيعالار بولدى. مىسالى، ارمان قۋانىشبايەۆ پەن ابدۋعاپپار سمانوۆتى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى «ءسالافيت» دەپ ايىپتادى. وسى كەزدەرى ءمۇفتيات ءوز قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋدىڭ ورنىنا ءۇنسىز قالدى. تەك داۋ باسىلعاننان كەيىن قمدب وكىلى «ارمان قۋانىشبايەۆ پەن ابدۋعاپپار سمانوۆ ءسالافيت ەمەس»، — دەپ سۇحبات بەردى. بۇل جاعداي ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت قايتالاندى. ابدۋعاپپار سمانوۆتىڭ «نەسيە العان ادام اناسىمەن جەتى رەت زينا جاساعانداي كۇناعا باتادى» دەگەن ءسوزى كوپ تالقىلاندى. جەلى قولدانۋشىلارى سمانوۆتى جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ جاتقان كەزدە قمدب ۋاعىز-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرشات وڭعاروۆ «نەسيە، يپوتەكاعا ءۇي الۋعا بولادى نەمەسە بولمايدى دەپ ناقتى ايتا المايمىن» دەپ ەكىۇشتىلاۋ مالىمدەمە جاسادى. سوندا ءبىر مەكەمەدە بىر-بىرىنە قاراما-قايشى پىكىرلەر ايتىلا بەرە مە؟ حالىق كىمگە سەنۋى كەرەك؟ ءمۇفتيات ءبىراۋىزدى بولماسا، جات اعىمدارمەن قالاي كۇرەسپەك؟

- نەگىزى سىننىڭ شىنى دا، قۇمى دا بار. ءبىراق قوعامداعى ءدىني احۋالدى شەشۋ تەتىگى تەك قمدب-نىڭ قولىندا ەمەس. سەبەبى «ءدىني ساياسات»، «ءدىن ساياساتى»، «ساياسي ءدىن» تىركەستەرىندەگى اسپەكتىنىڭ بىرەۋى عانا، ياعني ءدىني ساياسات قانا قمدب قولىندا، قالعان ەكى اسپەكتى مەملەكەتتىك، قاۋىپسىزدىك، قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ەنشىسىندە. سوندىقتان ەلىمىزدەگى سالافيزم، راديكاليزم، ەكسترەميزم قۇبىلىسىنا تەك قمدب جاۋاپتى دەسەك، وندا سىنىمىز شىن بولماي قالادى. بۇل – كەشەندى پروبلەما. ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءدىن مامانى بار، ەمەسى بار، ەركىن وي ايتىلىپ جاتادى. بۇل دا – تابيعي احۋال. قازىرگى قمدب قۇرىلعانىنا شيرەك عاسىردان استى. سول كەزدەگىمەن سالىستىرعاندا ماماندار وتە ساۋاتتى. ايتسە دە زامان ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. يمامدارعا دا زامانمەن ۇندەسۋ تالابىن قويۋعا، سول سەبەپتى سىناۋعا، ارينە، ازاماتتار قۇقىلى. مەنىڭ بايقاۋىمشا، يمامدار تەولوگيالىق بىلىممەن قوسا زايىرلىلىق ۇستانىمىنداعى قۇقىقتىق تانىم، مورالدىق قۇندىلىقتار، قوعامدىق عىلىمدار مەن ءومىر شىندىعىن، ۋاقىت، كەڭىستىك تالاپتارىن ۇندەستىرە الماۋدان سىنعا ۇشىراپ جاتىر. كەشە قمدب ءتوراعاسى، باس ءمۇفتي سەرىكباي ورازدىڭ باستاماسىمەن «ءدىني ماسەلەلەردى رەتتەۋدەگى زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ ءرولى» تۋرالى كەلەلى كەڭەس بولدى. وسى كەڭەستە ادام مەن اللا، الەم مەن ادام، وسى دۇنيە مەن اقىرەت، ءدىن مەن قوعام، ءدىن مەن مەملەكەت، سەنىم مەن تانىم، اقىل مەن يمان، ءدىندارلىق پەن دىنشىلدىك، ءبىلىم، تانىم، سەنىم، سەزىم، قۇقىق پەن زاڭ، ۋاقىت پەن كەڭىستىك، تاريح پەن تاجىريبە تۋرالى ويلار ورتاعا سالىنىپ، ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ بازاسى جوسپارلاندى. دەمەك قمدب تاريحىندا جاڭا بەلەس، جاڭا لەپ باستالدى دەگەن ءسوز، - دەپ ءتۇسىندىردى دوساي كەنجەتاي.

قمدب-نىڭ ۋاعىزشى-ۇستازدارىنا قاتىستى سىني پىكىرلەر بۇرىن دا بولعان، ءالى دە جالعاساتىن ءتۇرى بار. بۇل الەۋمەت اراسىندا ءدىني احۋالدى ۋشىقتىرۋ ءۇشىن جوسپارلى تۇردە جاسالۋى ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى دىنگە قاتىستى كەز كەلگەن وقيعادا قمدب قىزمەتكەرلەرى جەدەل تۇسىنىكتەمە بەرگەنى ءجون.

جانازا كەزىندەگى ىسىراپ

12 قاڭتاردا قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا  «جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى» اتتى سەمينارلار ءوتتى. قمدب وكىلدەرى جاماعاتپەن اقىلداسىپ، جەرلەۋ راسىمدەرىندە، ءدىني جورالعىلاردا ىسىراپتى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. اس مازىرىنە قاتىستى ورتاق مامىلەگە كەلدى.

- جانازا تۋرالى قازاقتىڭ شارتتى انىقتاماسى بار ەدى: «باردىڭ مالىن شاشامىن، جوقتىڭ ارتىن اشامىن». كەزىندە مۇمكىندىگىڭ بار ما، جوق پا، ەلدىڭ ىستەگەنىن ىستەپ، ءمايىتتى شىعارىپ سالاتىن ەدىك. ءقازىر ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭا الەۋمەتتىك قادامدار جاسالىپ جاتسا، بۇل – ارينە، قۇپتارلىق ءىس. مەشىت رۋحاني، ءدىني، مادەني، اكسيولوگيالىق باعدارعا، جاڭاشا الەۋمەتتەنۋدىڭ ورتالىعىنا اينالسا، جاقسى ىرىم. اس مازىرىنەن باستاپ جاعا قاعيدالارعا دەيىن جاماعاتپەن كەلىسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرسا، ارينە، كەرەمەت. ال ەندى ءمايىتتى ورتاعا جاتقىزىپ قويىپ، ميتينگ ياكي جينالىسقا اينالدىرىپ، جالىنداتىپ وراتورلاردى سويلەتۋ – كەشەگى كەڭەستىك ريتۋالدان قالعان قالدىق. ول كەزدە احۋال باسقاشا بولاتىن. بۇگىن ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ارنالارعا ويىسقانىمىز ابزال، - دەدى دوساي كەنجەتاي.

ءتۇيىن:

ءدىن تاقىرىبىنا قاتىستى ماسەلەنى ۋاقىت وزدىرماي شەشە بىلگەندە عانا جات اعىمنىڭ شىرماۋىنان امان شىعا الامىز. ۇنسىزدىك پەن ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ ارى قاراي جالعاساتىن بولسا، دوساي كەنجەتاي ايتقان «يزمدەردەن» قورقىپ، ۇرەيمەن ءومىر سۇرەمىز جانە قازاقتىڭ اتا دىنىنە ۇركە قارايتىنداردىڭ قاراسىن كوبەيتەمىز.