«قازاق مەملەكەتىنە – 550 جىل» پروزا بايگەسىنە!
سوڭعى بىرەر ايدان بەرى جارىلقاسىن مۇڭ قۇرساۋىنان بوساي المادى. بىلايشا ءبارى دۇرىس سياقتى، ءبىراق ىشىنەن بىردەڭە اياۋسىز تىرناي بەردى. كۇن وتكەن سايىن جۇرەگىنە شەر تولدى. «سىرتى – ءبۇتىن، ءىشى – ءتۇتىن» دەگەن وسى شىعار.
...بۇل ازاپقا شىداي الماعان جارىلقاسىن ءبىر كۇنى بار جۇمىستى تاستادى دا، ەشتەڭەگە قاراماي تىكە تەمىر جول ۆوكزالىنا قاراي تارتتى. تۋعان ولكەسىنە دەگەن بۇل جولعى ساعىنىش وزگەشە ءھام اۋىر ەدى. ول ەڭسەنى ەزگەن اۋىرتپالىقتى جەڭىلدەتپەك نيەتپەن قاس قارايعاندا ەكاتەرينبۋرگ-الماتى باعىتىنداعى پويىزعا وتىردى...
جارىلقاسىن ونشاقتى جىلدان بەرى رەسەيدە تۇرادى. مەكتەپ بىتىرگەن جىلى ءوز بىلىمىمەن ماسكەۋدەگى ءمۇيىزى قاراعايداي وقۋ ورنىنا تۇسكەن. ستۋدەنت كەزىنەن-اق اينالاسىنداعىلاردى ەرەك دارىنىمەن ءتانتى ەتە بىلگەن قازاق بالاسى ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاندا، ولار جارىلقاسىنعا جاتا-جاستانا كەپ جابىستى. «بىزدە قالساڭشى. قالساڭ، تالايدان بەرى ويىڭدا جۇرگەن جوبالارىڭدى ىسكە اسىراسىڭ. مەملەكەت كومەك كورسەتۋگە ءازىر».
...ەت ءپىسىرىم ۋاقىتتا پويىز قىزىلدى-جاسىلدى ساۋلەلەرى جارقىراعان الىپ قالادان كەڭ جازيرا دالاعا شىقتى. قالاي شىقتى، جانى سولاي جادىراپ سالا بەردى. ەندى ءتۇسىندى، شاڭ توپىراعىنا اۋناعان دالانى ساعىنعان ەكەن...
...ۋاقىت وتە باياۋ سىرعيتىنداي. ءتىپتى، قازاقستانعا جاقىنداعىن سايىن ۋاقىت ەش وتپەي قويدى. نەتكەن قۇدىرەت. ساعاتىنا قايتا-قايتا قارايلايدى. ۋاقىت وتپەيدى، جول قىسقارمايدى. وسىلاي كۇن دە ۇياسىنا باتتى.
...ءبىر ۋاقتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن تاقتايشاعا كوزى تۇسكەندە، جارىلقاسىن جۇرەگى جارىلارداي قۋاندى. ارتىندا رەسەي قالدى، ساعىم سىندى بۇلدىراي. ەندى، مىنەكەي، الدا – قازاقستان. تۋىپ-وسكەن جەر قانشا دەگەنمەن دە ىستىق قوي، قالاي جاسىرساڭ دا. «وتان – وتتان دا ىستىق» دەگەن شىنىندا دا راس ەكەن. ءشۇبا كەلتىرمەسكە كەرەك… شەكاراداعى از-ماز تەكسەرىستەن سوڭ، پويىز قازاقستان جەرىمەن جۇيىتكىپ الا جونەلدى. ۇيقىسى شايداي اشىلعان جارىلقاسىن ەندى تەرەزەدەن سىرتقا ءۇڭىلدى. پويىز ءدال ءقازىر كوكوراي قۇشاعىنداعى دالادا كەلەدى. بۇل – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. الاش جۇرتى ءۇشىن جانىن قيۋعا بارعان ماعجانداي ارىس تۇلعانى ومىرگە اكەلگەن ولكە. دالاسى ورماندى، ءشوبى شۇيگىن...
...جەر-دۇنيەنى قويۋ قارا رەڭگە مالىنعان شاقتا پويىز وبلىس ورتالىعى - پەتروپاۆلوۆسك قالاسىنا جەتتى. ءبىر اتتەگەن-ايى، قالا ءالى كۇنگە دەيىن – پەتروپاۆلوۆسك دەپ اتالادى ەكەن. پويىز تەرەزەسىنەن تاپ-تازا قالاعا سۇيسىنگەن جارىلقاسىن «قىزىلجار دەپ وزگەرسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى» دەپ ىشىنەن كۇبىر ەتتى.
پويىز اتباسار، سىلەتى جازىقتارى، قورعالجىڭ ويىسى الىپ جاتقان - اقمولا وبلىسىنا جەتتى. ورتالىعى – كوكشەتاۋ قالاسى... كوكشەتاۋ... جەر جانناتى! اقان سەرى سەكىلدى نەبىر مارقاسقالار دۇنيە ەسىگىن اشقان ءوڭىر بۇكىل الەمدى ءوز سۇلۋلىعىمەن ءتانتى ەتتى. ىشىنە تالاي سىردى بۇككەن كوكشە، جالعىزتاۋ، ساندىقتاۋ، بۇقپا، زەرەندى، ايىرتاۋ، سىرىمبەت تاۋلارى مەن شورتاندى، بۋراباي، ايناكول، ماماي، قوسكول، سىلەتىتەڭىز، تەكە، قاراوي سەكىلدى ونداعان كولدەرى بار ولكەنى قالاي باي دەمەۋگە بولادى؟ اسىرەسە، بۋراباي كولىنىڭ ورتاسىنداعى جۇمباقتاس تالايلاردى ءسۇيسىندىردى ەمەس پە؟ اقىندار جىرلاۋدان شارشاماعان وقجەتپەس شىڭى شە؟ كەزىندە ءۇش ءجۇزدى بيلەگەن ءبىرتۋار قازاق حانى – ابىلاي دا وسى كوكشەدە حان ورداسىن تىكپەپ پە ەدى؟ حان ابىلاي – قازاق ەلىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تاۋ تۇلعا بولدى. ول سول تۇستا جان-جاقتان انتالاعان جاۋمەن جالعىز ارپالىستى دەسە دە بولادى. سونداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وعان بۇقار جىراۋ اقىلشى بولدى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس»، ابىلاي ابىز قاريانى تىڭداپ جامان بولمادى. دۇنيە كۇيىپ كەتسە دە، قازاق دەگەن ءارقاشاندا قارياسىن سىيلاعان تەكتى ۇلت ەمەس پە؟ بۇقار جىراۋ:
ءاي، ابىلاي سەن ون ءبىر جاسىڭدا
تۇرىمتايداي ۇل ەدىڭ.
ون بەس جاسقا كەلگەندە،
ارقادا ابىلمامبەت تورەنىڭ
تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ.
...وتىز بەسكە كەلگەندە،
قارا سۋدىڭ بەتىندە
شايقالىپ اققان سەڭ ەدىڭ.
...ەلۋ جاسقا كەلگەندە،
ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ
اتىنىڭ باسىن ءبىر كەزڭگە تىرەدىڭ، - دەپ جىرلاپ، حانعا شىن جۇرەكتەن رازى ەكەندىگىن جەتكىزدى. ابىلاي ءومىرىنىڭ سوڭىن وسى كوكشەدە وتكىزدى. ءبارى-بارى كەرەمەت. قىز جاساۋىنداي قۇلپىرعان بۇل ولكەگە بارعان دا ارماندا، بارماعان دا ارماندا. جارىلقاسىن كوكشەتاۋدان وتكەندە ءبىر مارقايىپ قالدى. «شىركىن، قازاق جەرى نەتكەن سۇلۋ ەدى!»
پويىز كۇن كەشكىرگەن مەزگىلدە شامدارى جارقىراعان اپپاق ۆوكزالعا كەلىپ توقتادى. جارىلقاسىن ىشتەي تەبىرەندى. بۇل – استانا قالاسى ەدى. عاسىرلار توعىسىندا، 1998 جىلى الاتاۋ ەتەگىنەن ارقا تورىنە كوشىرىلگەن بۇل قالا بۇگىندە ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن باس قالاعا اينالدى. قازاق اڭىزىندا سامۇرىق قۇس ۇشار باسىنا ادام كوزى جەتپەيتىن بايتەرەككە ۇيا سالادى ەكەن. سول اڭىزداعى بايتەرەك - بۇگىندە استانا سيمۆولى. اينالدىرعان 15 جىلدا يت بايلاسا تۇرمايتىن قۇلا تۇزدەن وسىنداي زاماناۋي قالا تۇرعىزىلدى دەگەنگە جارىلقاسىن تۇك تە سەنبەيدى. قانشا سەنگىسى كەلسە دە، ىشىنەن «مۇمكىن ەمەس، مۇمكىن ەمەس» دەپ قايتالاي بەردى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا وسى ەلوردا بوي كوتەرگەن ءوڭىر رەسەي قۇرامىنا كىرىپ كەتە جازداپ ەدى. سول تۇستا قازىرگى ورال، پاۆلودار، قوستاناي، اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تىڭ يگەرىلدى. ۇران ەتىپ الىنعان ماقسات – ەگىن ەگۋ. «حالىق استىققا قارق بولادى» دەگەن جالاڭ ۇرانمەن تالاي جەر شىنىندا دا جىرتىلىپ كەتتى. ناتيجەسىندە، توپىراق جەلگە ۇشتى. قارا جەر بار قۇنارىنان ايرىلدى. قاسيەتتى جەر-انا جىلاپ قالا بەردى. ال، شىندىعىندا «تىڭ يگەرۋدەگى» باستى ماقسات – ەگىن ەگۋ ەمەس، قازاقستاندى بولشەكتەپ تاستاۋ. سول وڭىردەگى قازاقتاردى دىلىنەن، تىلىنەن ايىرماق بولدى. وسىنى تەرەڭ تۇيسىنگەن سول كەزدەگى قازاق ەلىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى شاما-شارقى جەتكەنشە ەلىن قىزعىش قۇستاي قورعاۋمەن الەك بولدى. ول ۇلت مۇددەسى ءۇشىن بولعان ساياسي ارپالىستا ءبىر جاعىنان ۇتىپ، ءبىر جاعىنان ۇتىلىپ تا جاتتى. جەڭىس پەن جەڭىلىستى قاتار كوردى. ءبىراق، حالقىنىڭ الدىندا ءارقاشان ءجۇزى جارىق بولىپ قالا بەردى. «سۇيەر ۇلىڭ بولسا ءسۇي ونى، سۇيسىنەرگە جارار ول» دەگەن راس ءسوز ەمەس پە؟
...پويىز ۇساق شوقىلى ۇلان-عايىر دالامەن كەلەدى. بۇل – ورتالىق قازاقستان. سولتۇستىگىندە ەرەيمەنتاۋ، وڭتۇستىگىندە بەتپاقدالا جاتقان قاراعاندى وبلىسى. بۇل جون ارقالى، ءۇستىرتتى دالادا ەجەلگى قازاق جەرىنە بيلىك جۇرگىزبەك بولعان پارسى پاتشالارىنا ولەرمەندىكپەن قارسىلىق تانىتقان ساقتار ءومىر ءسۇردى. جەر-دۇنيەنى قۇمىرسقاداي قالىڭ قولىمەن جاۋلاپ الىپ، جولىندىعىنى پىلشە تاپتاپ كەلە جاتقان، تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەيتىن كيردى سايىن دالادا تۇمار پاتشايىم باستاعان ساقتار اجال قۇشتىردى. باسىن قان تولى تورسىققا بوكتىردى. ساقتاردان ماسقارا بولىپ جەڭىلگەندەرىنە نامىستانعان پارسىلار ساق دالاسىنا قايتا جورىققا شىقتى. بۇل جولى جورىقتى داريي پاتشا باستادى. ول ورتا ازيانى ەگىنگە تۇسكەن شەگىرتكەدەي جايپاپ تاستاماق بولدى. ارينە، ول ءۇشىن ساقتاردى جەڭۋ كەرەك. ءبىراق، جەڭە المادى. شىراق ەسىمدى ساق شوپانى اسقان ايلاكەرلىكپەن داريي قولىن سۋسىز دالادا شولدەن قاتالاتىپ سەلدىرەتتى. توز-توزىن شىعاردى. سوندا داريي «ەندى كورمەگەنىم ساقتار بولسىن» دەپ ەجەلگى قازاق دالاسىنان بەزىپ كەتتى.
...ءوز زامانىندا جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان شىڭعىس قاعان ۇلى جوشىعا وسى سارىارقا تورىنەن ۇلىس بەرىپتى. سارىارقا - «اقساق قۇلان-جوشى حان» اتتى كۇيدى دۇنيەگە اكەلگەن كەتبۇقاداي جىراۋلار ءومىر سۇرگەن، تاريحى تىم-تىم تەرەڭدە جاتقان ولكە. باياعىدا جوشى حان جانىنا نوكەرلەرىن جيىپ الىپ، ارقا بەلىنە اڭعا شىعىپتى. ول قارسى كەزدەسكەن كيىك، قۇلانداردى قىناداي قىرا بەرگەن ەكەن. سوندا تولىنەن ايرىلعان ءبىر قۇلان عالامات كۇشپەن جوشىعا اتىلىپتى. تەگى، كيەلى اڭ بولسا كەرەك. قۇلاننان سەسكەنگەن ات وقىرانا تۇياعىن كوككە كوتەرگەندە، ۇستىندەگى جوشى جەرگە وماقاسا قۇلادى. بەلى سىندى ما، الدە قاراقۇسى ءۇزىلىپ ءتۇستى مە، ايتەۋىر ول سول جەردە ءتىل تارتپاي كەتىپتى. وزبىر حاندى جەر كيەسى ءھام اڭ كيەسى جىبەرمەدى. شىڭعىس قاعان بالاسىنىڭ ولگەنىن سەزەدى. ءبىراق، اكە جۇرەگى بۇعان ەش سەنبەيدى. «جوق، ۇلىم ءتىرى. ءولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ الاس ۇرىپ، «ەگەر كىمدە-كىم مەنىڭ ۇلىمدى ءولدى دەسە، كومەيىنە قورعاسىن قۇيام» دەپ جارلىق شىعارادى. جوشى جايىن قاعانعا ايتۋعا ەشكىم باتا المايدى. ءبىراق، جاسىرۋعا تاعى بولمايدى. ءبارىبىر دە ۇلىنىڭ ولگەنىن ەستىرتۋ كەرەك. نە ىستەمەك كەرەك؟ سوندا امالدارى قۇرىعان بەيباقتارعا جاراتۋشى عايىپتان كەتبۇقانى كەزىكتىرەدى.
...تاقتا شىڭعىس قاعان وتىر. ءجۇزى ءورت سوندىرگەندەي قارايىپ كەتكەن. كوزدەرى وتە ءزارلى. مىنا تۇرىنەن ادام تۇگىلى سايتان دا سەسكەنەتىندەي. نوكەرلەرى جەر شۇقىلاپ تۇر. ءبىراق، كەتبۇقا قاعان الدىندا بۇگەجەكتەمەدى. ەش ساسپاي، قاعان الدىنا كەلىپ وتىردى. ءسويتىپ، قولىنا دومبىراسىن الىپ، زارلى كۇيدى كۇمبىرلەتە جونەلدى. كۇيدىڭ كۇمبىرلەۋى مۇڭ ەكەن، قاعان جۇرەگى بۇلقىنىپ سالا بەردى. ءتىپتى، ءبىر كەزدە كوزىنە ىستىق جاس كەلدى. كۇي قۇدىرەتى سونشالىق، كوز الدىنا بالاسى ەلەستەدى. ول سايىن دالادا نوكەرلەرىمەن شاۋىپ ءجۇر ەكەن. ءبىر كەزدە ول اتتان اۋىپ، ءولىپ بارا جاتتى.
- توقتات، - دەپ شىڭعىس قاعان كۇيشىگە اقىرىپ جىبەردى. جانىنداعى «شاش ال دەسە، باس الاتىن» شابارماندارىنا: – مىنانىڭ كومەيىنە قورعاسىن قۇيىڭدار، - دەدى ىلە-شالا.
حان نوكەرلەرى جالاڭداپ كەلىپ، كەتبۇقانى وشاققا قاراي سۇيرەلەي جونەلدى. سوندا كۇيشى:
- ۋا، حان يە، داتىم بار، - دەدى.
- داتىڭ بولسا ايت.
- حان يە، ءوزىڭىز ايتپاپ پا ەدىڭىز، «ءولىمدى كىم ەستىرتەدى، سونىڭ كومەيىنە قورعاسىن قۇيامىن» دەپ. ەندى مۇنىڭىز نە؟ مەنىڭ نە جازىعىم بار؟ ءلام-ميم دەپ ءتىل قاتسام مەيلى ەكەن.
شىڭعىس حان ابدىراپ قالدى. ايتىپ تۇرعان ءۋاجى راس. ايتقان سوزىندە تۇرماسا، وندا نەسىنە ۇلى حان بولىپ ءجۇر؟ «ۋادە – قۇداي ءسوزى». ۋادە بۇزار جايى جوق.
- ەندەشە، قولىڭداعى زارلاۋىققا قورعاسىن قۇيىلسىن!
حان نوكەرلەرى كەتبۇقادان قولىنداعى اسپاپتى تارتىپ الىپ، كومەيىنە ىستىق قورعاسىن قۇيادى. بۇل اسپاپ – دومبىرا ەدى. حان جۇرەگىن بۇلقىندىرعان قاسيەتتى دومبىرا قازاق حالقى ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن ءقادىرلى اسپاپ. جارىلقاسىن بالا كەزىندە اتاسى دومبىرا تارتقاندا ۇيىپ وتىرىپ تىڭداۋشى ەدى. سونىسى ارقا بەلىندە كەلە جاتقاندا ەسىنە ءتۇسىپ كەتكەنى. اتاسىن ساعىنعانىن ءتۇسىندى. اتاسى نەمەرەسى جارىلقاسىنعا ايتۋشى ەدى، «ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭدى قاستەرلە. ونى ەشقانداي دۇنيەگە ساتپا. قازاق دەگەن اتىڭدى ساقتاپ قال. دۇرمەككە ىلەسىپ كەتپە». ءقازىر ويلاپ قاراسا، اتاسى كورەگەن بولىپتى عوي. «ۇلتتىق قۇندىلىعىڭدى ساقتا دەگەنى – تاۋەلسىزدىگىڭدى ساقتا» دەگەنى ەكەن.
بۇل دالادا ىرگەدەگى الپاۋىت يمپەريانى باسىپ الىپ، استاناسى ماسكەۋدى ورتەپ، ولارعا الىم-سالىق تولەۋگە ءماجبۇر ەتكەن التىن ورداداي ونداعان حاندىقتار ءومىر ءسۇردى. ولار ازاتتىق تۋىنان ايرىلماس ءۇشىن جان-جاعىنداعى انتالاعان جاۋلارمەن تالاي ارپالىستى. تالاي باتىر ازاتتىق جولىندا شەيىت بولدى. سودان بەرى بۇل ولكە جەل تۇرسا، ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتارداي كۇڭىرەنەدى دەسەدى. ورتالىق قازاقستان – ەگەمەندىك جارشىسى، اتا-بابالار سۇيەگى جاتقان كيەلى مەكەن. جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعا دا وسىنداعى ۇلىتاۋ باسىندا جەرلەنگەن دەسەدى. ءقازىر بۇل وبلىس – كومىر كەنىمەن تانىلعان قاراعاندى، پايدالارى قازبالارىمەن ەل ەكونوميكاسىنا ايانباي ۇلەس قوسقان جەزقازعان، ەل پرەزيدەنتى ەڭبەك جولىن العاش باستاعان تەمىرتاۋ قالالارىمەن رەسپۋبليكا جۇرتىنا اسا تانىمال... پويىز قاراعاندى قالاسىنا جەتتى. بۇل قالا كەزىندە بۇكىل وداقتى اسىرادى دەسە دە بولادى. باياعىدا اپپاق بايجان دەگەن ادام قاراعاندىدان كومىرتاس تاۋىپتى. سودان بەرى وسى قاراعاندىدان كومىر ۇزبەي ءوندىرىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قاراعاندى قالاسى كەڭەس وداعى تۇسىنداعى ابىرويىنان ايرىلعان ەمەس. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتى، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ زاڭ ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسۋدى قالايتىن تالاپكەرلەر جىلدان-جىلعا كوبەيمەسە، ازايار ءتۇرى جوق.
- اعا، شاي ءىشىڭىز!
جارىلقاسىن سەلك ەتە قالدى. ابدەن وي قۇشاعىنا سۇڭگىپ كەتىپتى. قاراسا، قارسى ورىندىقتا ءبىر كەلىنشەك بۇعان جىميا قاراپ وتىر. باۋىرىندا ەگىز قوزىداي قوس ۇلى جاتىر.
- ويعا بەرىلىپ كەتكەن سەكىلدىسىز عوي. ءبىزدى بايقايتىن ءتۇرىڭىز جوق.
- ايىپ ەتپە، قارىنداسىم، - دەپ جارىلقاسىن مارقايا كۇلدى. – سەندەر قاراعاندىدان مىندىڭدەر مە؟
- ءيا، اعاسى. قاراعاندىدان مىندىك. الماتىعا بارا جاتقان جايىمىز بار. مىنا بالالارىم ناعاشى اتا-اجەسىن ساعىنىپتى. سولارعا اپارا جاتىرمىن. تۋىستارىن كورسىن، ءبىلسىن، ولارعا ۇيرەنە بەرسىن دەگەنىم عوي. كەيىن جاتباۋىر بولاپ كەتپەسە بولعانى. كۇيەۋىم اسكەري كىسى. شەكارادا قىزمەت ىستەيدى. ۋاقىتى تىعىز. ايتپەسە، ءقازىر بىزبەن بىرگە جۇرەر مە ەدى.
- ءجون بولعان ەكەن، - دەپ جارىلقاسىن كەلىنشەككە ءدان ريزا بولدى. «باۋىرمالدىقتى، مەيىرىمدى ويلاعان وسىنداي قازاق ايەلدەرىنەن اينالدىم. ايتپەسە، سوڭعى كەزدە باتىس مادەنيەتىنە ەلىكتەۋشىلەر كوبەيىپ كەتكەنى. وزىنەن باسقا ەشكىمدى ويلامايتىن تاسباۋىر، قاتىگەز بالالار سانى قوعامدا نەگە ارتىپ بارادى؟ بۇل ۇردىسكە كىم كىنالى؟ قاشانعى مەكتەپتى كىنالاي بەرۋگە بولادى؟ «تاربيە – تال بەسىكتەن باستالادى» ەمەس پە؟ بارىنە اتا-انا جاۋاپتى. ەگەر ولار بالالارىن جاستايىنان مەيىرىمدى بولۋعا باۋلىسا، وزدەرى دە مەيىرىمدى بولسا، بالا وتباسىداعى تاربيەسىنەن الىستاپ كەتپەيدى. ءسوز بار ەمەس پە، «ءوزىڭ قانداي بولساڭ، بالاڭ دا سونداي بولادى. سول سەبەپتى ەڭ ءبىرىنشى بالاڭدى ەمەس، ءوزىڭدى تاربيەلە». ءيا، ءدوپ تاۋىپ ايتىلعان ءسوز. «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى».
الگىندە بيازى كەلىنشەكتى كورگەندە، ەسىنە ءوزىنىڭ ۇيلەنگەن كەزى ءتۇستى... زەينە جاس كەزىندە سۇلۋ بولعان سوڭ با، جىگىتتەر ارتىنان قالماپتى. ءبىراق، تاكاپپار زەينە ەشقايسىسىنان قاراماعان. تالاي جۇرەكتەردى قان جىلاتقان زەينە مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ، وبلىس ورتالىعىنداعى ينستيتۋتقا «مەيىربيكە ءىسى» فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. مۇندا دا زەينە ءسوز سالعان كوپ جىگىتتەرگە يىمەدى، جاۋاپ قايتارمادى. جازدىگۇنى ماسكەۋدەن تۋعان جەرىنە دەمالىسقا كەلگەن جارىلقاسىن زەينەنى ءبىر كورگەننەن-اق ۇناتتى. كوپ ۇزاماي قىزعا:
- جۇرسەك قايتەدى؟ - دەپ تە ۇسىنىس ايتادى.
ءبىراق، زەينە كونبەيدى. جىگىت تە قايتپايدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە تاكاپپار زەينە جارىلقاسىنعا قالاي عاشىق بولىپ قالعانىن بىلمەي دە قالادى. ءسويتىپ، ارالارىندا ماحاببات شوعى الاۋ وتقا اينالعان. زەينە 1 كۋرستى اياقتاعاندا، جارىلقاسىن زەينەگە تاعى ءبىر ۇسىنىس جاسايدى:
- ۇيلەنسەك قايتەدى؟
ارينە، ول كەزدە زەينە البىرت جاس قىز. كوپ ويلانباي، بىردەن كەلىسىم بەرگەن. وسىلايشا سول جازدا ەكەۋى ۇيلەنەدى. قۇدالار توي جاساردان بۇرىن تابيعات اياسىنا شىعادى... ماۋسىم. كۇن قاتتى ىسي قويماعان. قۇدا-قۇداعيلار وزەن جاعاسىندا وتىردى. سول كۇنى ءموپ-مولدىر، توماعا-تۇيىق وزەن سىلدىراي اققان-دى. وزەنگە جاقىن ماڭداعى ەگىستىكتەن جوڭىشقا ءيىسى كەلگەندىكتەن شىعار، ماز-مەيرام وتىرعان قۇدالار تۇشكىرۋدەن شارشامادى. ءار تۇشكىرگەن سايىن:
- و، قۇدا، داۋسىڭنان سول، ساۋ بول! – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلىستى.
سول كۇنى ولار قۋراي تەردى، وت جاقتى، شاي قايناتتى، داستارقان جايدى. جەڭىل-جەلپى تاماقتانعان سوڭ، ولار وسى وزەن ماڭىنداعى شيە-الماسى، تال-تەرەگى ارالاس وسكەن توعايدى ارالادى، ءالى پىسە قويماعان كوك ورىكتەن ءدام تاتتى، شالعىن شوپكە اۋنادى، ماي توپىراقتى ۇگىتتى، سۋى تىزەدەن كەلەتىن وزەندى كەشتى، ەرىنبەي بيىك قىرعا شىقتى. ۋا، شىركىن، قارت قاراتاۋ مەن الاتاۋ قاۋىشقان تۇركىباسى راسىندا جەر ءجانناتى عوي. مىنا شەتىنەن كەلەسى شەتىنە قاراساڭ كوز جەتپەيتىندەي ۇلان-عايىر دالا. وسى دالاداعى جاپ-جاسىل تال-تەرەكتەرگە كومكەرىلگەن اۋىلدار-اي. انە، اناۋ جاتقان – اقسۋ-جاباعىلى ەمەس پە؟ تابيعاتى باي، توبىلعى، ۇشقاتقا كومىلگەن، سىلەۋسىن، ايۋ، بارىستارى جىرتىلىپ-ايرىلعان بۇل قورىق تۇركىباستى بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتىنا تانىمال ەتكەن. ءا-ا، مىناۋ شە؟ مەڭقىزىل قۇمدا گاۋحار تاستاي جالت-جۇلت ەتىپ جالتىراپ جاتقان؟ ە-ە، بۇل ارىس وزەنى عوي. قاشان كورسەڭ جاعاسىنان كۇلكى-سىڭعىر ءبىر ءسات سايابىرلاعان ەمەس. تالاي شايىرلار وسى ارىستى سۋى ءمولدىر، اۋاسى ساف، تولقىنى مامىر دەپ تامسانا جىرلاماپ پا ەدى؟ انە، اناۋ جاتقان يرەك-يرەك تاۋدى – ۇيقىداعى باتىر دەيدى. الىستان قاراسا، باسى، كوزى، مۇرنى، اۋزى، موينى، جاۋىرىنى كورىنەدى. بۇل دا بولسا جاراتۋشى يە قۇدىرەتى بولسا كەرەك-تى.
القارا اسپاندى جۇلدىزدار قاپتاي باستاعان شاقتا قۇدالار كولىكتەرىنە وتىردى. جول بويى:
- جاز ەدى كۇلكىڭ دە،
قايداسىڭ بۇل كۇندە؟
سەنى ىزدەپ ارمانىم،
سىر بويىن شارلادىم، - دەپ ءشامشى اندەرىن ايتتى، دۋىلداستى، قاۋقىلداستى، كۇلىستى. ماشينا اسفالت جولعا شىققاندا قۇدالار وزەن-كولدى، تاۋ-تاستى، تال-تەرەكتەردى، توپىراق جولدى قيماي-قيماي، ارتتارىنا قايتا-قايتا قارايلاي بەرگەن ەدى. سول كۇنى ولار بويلارىنا تالاي جىلدان بەرى قاق سەكىلدى جينالعان قوقىر-سوقىر، شەر-شەمەن، قاتپار-قاتپار كىرەۋكەلەردەن ارىلعان-دى.
ول كەزدە قىلىشىنان قان تامعان وداق قۇلاعالى تۇرعان كەز. توي دەگەن مەيرامحانالاردا ەمەس، ۇيدە وتەدى. وسى ۇيلەنۋ تويىنا اۋىل تۇرعىندارى 1 اي بۇرىن دايىندالا باستادى. اۋىل جاستارى ەڭ الدىمەن توي وتەتىن اۋلانى دوڭكە-موڭكەلەردەن تازالادى. كەلىندەر ءبىر جانتىق قالدىرماي سىپىردى. ۇزىن-ۇزىن ۇستەلدەر، قازان-وشاق، ساماۋىرلار تاسىلدى. تويعا بىرەر كۇن قالعاندا داياشىلار تارتىلدى. داياشىلار – وسى اۋىلداعى كەلىن-كەپشىك، بوزبالالار. ولار كەلگەن سوڭ ات سويىلدى، داستارقان جايىلدى. سوك-موك، تارى-تالقان، باۋىرساق دەي مە، ءبارى بار.
توي باستالدى. ەڭ توردەگى ۇستەل باسىندا جارىلقاسىن مەن زەينە وتىر. ارتتارىنداعى ءىلۋلى تۇرعان كىلەمگە «جارىلقاسىن – زەينە باقىتتى بولىڭدار» دەپ اق ماقتامەن جازىلعان.
- قادىرمەندى اعايىن-تۋىس، دوس-جاران، باۋىرلار، مىنە بۇگىن قوس جاس – جارىلقاسىن مەن زەينە ۇيلەنگەلى جاتىر ەكەن. ماحاببات دەگەن قوس جاستى ءبىر ەتپەي مە، قوس جاقتى مىڭجىلدىق قۇدا ەتپەي پە، بارىنەن دە ەكى اۋىلدى بىر-بىرىنە باۋىر ەتپەي مە؟ - دەپ اسابا اڭگىمەنى ارىدان باستادى. – ەندى، ورتاعا قادىرمەندى قۇدالار شىقسىن! قانەكەي، دۋ قول شاپالاق!
ورتاعا قۇدالار ماما قازداي تەڭسەلە شىقتى.
- اينالايىن، جارىلقاسىن، زەينە، جاندارىم! – دەپ ءسوزدى قىز العان جاق باستادى. - مىنە، بۇگىن سەن ۇيلەندىڭدەر... نە دەيمىن ەندى، باقىتتى بولىڭدار. سەندەر بىزگە قاراماڭدار، ەڭ باستىسى، ەكەۋىڭ ءاي-شاي دەسپەي، ارالارىڭداعى سىيلاستىقتى وشىرمەڭدەر. سىيلاستىق بولعان جەردە ءبارى دە بولادى. مەن ءسوزدى ساكە قۇداما بەرسەم.
- ءسوز بەرگەنىڭە راقمەت، ەرەكە، - دەپ ساكە قۇداسى ميكروفوندى قولىنا الدى. - مەن كوپ سويلەمەي، قىسقا-نۇسقا ايتار بولسام، - دەپ جارتى ساعات سويلەدى.
* * *
ءبىر تاۋلىكتەن استام ۋاقىت ۇيقى كورمەگەن جارىلقاسىن ىستىق كۇرەڭ شايدى تەرلەپ-تەپشىپ وتىرىپ ءىشىپ العان سوڭ، كوزى ءىلىنىپ كەتكەن ەدى...
سالدىر-گۇلدىر ەتكەن داۋىستان ويانىپ كەتتى. پويىز ءىشى كۇپ-كۇڭگىرت ەكەن. «بۇل نە داۋىس؟» دەپ جارىلقاسىن تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ ەدى، كوزىنە جارتاستان ديۋداي تونگەن قاپ-قارا كول كورىندى. بالقاش! ول بالقاشتى ءوز كوزىمەن كورگەنىنە بالاداي قۋاندى. ىلە، قاراتال، لەپسى، اقسۋ، اياگوز وزەندەرى قۇياتىن بالقاش - قازاقستانداعى ءىرى كولگە جاتادى. كەيبىرەۋلەر تەڭىز دەپ تە جاتادى. بالقاش – قاراعاندى، الماتى، جامبىل وبلىستارىنىڭ شەگىندە جاتىر. بۇل كول ءوزى جايلى اڭىزدان كەندە ەمەس. ەرتەدە مىڭعىرعان مال ايداعان ءبىر بايدىڭ بالقيا دەيتىن ايداي سۇلۋ قىزى سۇيگەنىمەن بىرگە بولا الماعان سوڭ، ءوزىن بالقاش شالقارىنا جارتاستان لاقتىرىپ جىبەرگەن كورىنەدى. سوندا ساۋمال جەل، كول جاعاسىنداعى سىڭسىعان نۋ، بايتاق دالا قاسىرەت كۇيىن تارتىپتى. كول بويىن جاعالاي قونعان جۇرت بۇل ايدىندى – «بالقاش» دەپ اتايتىن بولىپتى. بۇگىنگى تاڭدا تابيعي رەسۋرستارعا باي بالقاش كولىنىڭ ماڭى – «بالقاش» كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى، «قاپشاعاي» سۋ ەلەكتر ستانسياسى، قوڭىرات مىس كەنى سەكىلدى ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىنا تولى. ءبارى ەل يگىلىگى ءۇشىن كۇندىز-تۇنى تىنباي ءوز جۇمىستارىن ابىرويمەن اتقارىپ جاتىر.
پويىز جامبىل وبلىسىنا ءوتتى. بالا كەزىندە جارىلقاسىن جامبىلدا تۇراتىن اتا-اجەسىنىڭ ۇيىنە تالاي بارعان ەدى. جارىلقاسىن تەرەزەدەن كوز المادى. قۇددى اتا-اجەسى جاسىنداي جارق ەتىپ كورىنە كەتەتىندەي. ول وسىلاي باياعىدا مارقۇم بولعان اتا-اجەسىنە دەگەن ساعىنىشتى باسقىسى كەلدى. بەتپاقدالادان ءتاڭىرىتاۋعا دەيىن، شۋدان قاراتاۋعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقان وبلىستا تالاي قوعام قايراتكەرلەرى دۇنيەگە كەلدى. كەزىندە قازاق حالقىنىڭ باس ءبيى بولعان - تولە بي، پوەزيا ءدۇلدىلى، جىراۋ – جامبىل، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ داڭقتى جاۋىنگەر-قولباسشىسى - باۋىرجان مومىش ۇلى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى - شەرحان مۇرتازا سەكىلدى تۇلعالاردى دۇنيەگە اكەلگەن توپىراعى كيەلى بۇل وبلىستان قالاي اينالمايسىڭ؟! قازاق ەلى جوڭعارلاردى ەگەمەندىك ءۇشىن بولعان ماڭىزدى شايقاستا وسى جامبىل وبلىسى، شۋ ماڭىندا ويسىراتا جەڭىپتى. بۇل شايقاس تاريحتا – «اڭىراقاي» دەگەن اتپەن ماڭگى قالدى.
...اسپاندى قارا بۇلت تورلاپ كەتتى. توڭىرەك ەندى نە جارىق، نە قاراڭعى ەمەس، الاگەۋىم كولەڭكە ءبىر.
قازاق دالاسىندا ۇرىس ءجۇرىپ جاتقانىنا كوپ بولدى. ەكى جاق تا الاپات شىعىنعا ۇشىرادى. ۇيقى كورمەي قان كەشكەن ساربازدار ابدەن بولدىردى. قونتايشى سۋان رابدان باستاعان قۇبا قالماقتارعا قارسى سوعىسۋعا ەش قۇلشىنىستارى قالماپتى. قالماقتار دا وسال ەمەس ەكەن. العاشقى ۇرىستا-اق قازاق جەرىنە جەڭىس ءۇشىن كەلگەندەرىن، ولىسپەي-بەرىسپەيتىندىكتەرىن اڭعارتىپ قويدى.
ءابىلقايىر ءوزىن تاۋ استىندا قالعانداي اۋىر سەزىندى. كەشەلى بەرى كوڭىل تۇكپىرىنە ۇرەي ۇيالاپ الدى. بۇرىن مۇنداي كۇيدى مۇلدەم باستان كەشىپ كورمەپ ەدى. «بۇل نە؟ ەڭسەمدى كوتەرتپەي قويعان بۇل نە سەزىم؟ قورقىنىش پا؟ جوق، ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس. سوڭىمنان ەرگەن جاۋىنگەرلەرىمە قاي بەتىممەن قارايمىن؟ قولباسشىلارى ولىمتىك كۇي كەشىپ تۇرعاندا، بۇلار قالاي سوعىسپاق؟ جوق، ءدال مۇنداي جاۋاپتى شاقتا بۇلاي السىزدىك تانىتقانىم جاراماس». ءسويتىپ، باسىنداعى قارا-قوشقىل ويلاردى سىلكىپ كەپ جىبەردى دە:
- باۋىرلارىم، - دەپ ءابىلقايىر ارتىندا قاراقۇرىم بوپ تۇرعان جاۋىنگەرلەرىنە بۇرىلدى. – ءبىز نەشە عاسىردان بەرى وزدىگىمىزدەن ەشكىمگە تيىسپەي جاي جاتقان ەل ەدىك. اينالامىزداعى كورشىلەرمەن ءارقاشان ءتاتۋ-تاتتى تۇرۋدى قالادىق، كەۋدەمىزدى اشتىق، جۇرەگىمىزدى بەردىك. ءبىراق، كورشى قالماقتار ءبىزدى تۇسىنبەدى. تۇسىنگىسى كەلمەدى. وكىنىشتى. كوزدەرىن شەل قاپتاپ ابدەن قۇتىردى. كەرەي حاننان بەرى ەشكىمگە بەرمەي كەلە جاتقان ەگەمەندىگىمىزدى كۇشپەن تارتىپ الماقشى. اتا-بابالارىمىز امانات ەتىپ كەتكەن جەرلەردى يەمدەنىپ كەتپەكشى. ءبىراق، ول ءۇشىن مىنا ءبىزدى، ەشكىمگە باسىن ءيىپ كورمەگەن قۇدىرەتتى قازاقتاردى جەڭىپ كورسىن، - دەگەندە رۋحتارى اسقاقتاعان جاۋىنگەرلەر ەكىلەنە جەر تەپتى.
- انەكەي، انا قىردا قالماقتار جاتىر. بايقاساڭدار، كەشەگى ارىندارى قايتىپ قالعان. ءبىراق، ءالى دە بولسا سانى بىزدەن ەكى ەسە كوپ. ءبىراق، ءبىز ءۇشىن سول دا ءسوز بولىپ پا؟ ەكى كۇن بۇرىنعى ۇرىستا ولار بىزدەن ءتورت ەسە كوپ ەدى. بىلەسىڭدەر، بۇگىن شەشۋشى ايقاس. بۇگىن قول شايقاسى ەمەس، رۋح شايقاسى. قاي جاق رۋحتان سىنباسا، جەڭىس سول جاقتا. ءبىز، قازاق – اجداھا بولساق، قالماقتار اجداھامەن ويناعىسى كەلگەن تورعاي. قالماقتارعا قازاقتارمەن ويناعاننىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتەيىك. العا، قانەكەي، - دەگەندە، قاندارى قىزىنعان قازاق جاۋىنگەرلەرى قارسى قىردا ۇيمەلەپ تۇرعان جاۋعا بار داۋىستارىمەن «ءاراۋق، ءارۋاق» دەپ ايقاي سالىپ اتىلدى. مىنانداي رۋحتى ايقايدان اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەتىندەي.
قالماقتار دا وزدەرىنە قاراي شاۋىپ كەلە جاتقان قازاقتارعا قارسى شاپتى. ولار دا جەڭىلگىسى كەلمەيدى. ولار دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام. ولاردا دا جۇرەك بار. ءبىراق، مۇددەلەرى ەكى باسقا. قازاقتار ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شايقاسسا، قالماقتار وزگەنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تارتىپ الۋ ءۇشىن قولدارىنا قىلىش الدى.
بىر-بىرلەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ شارت-شۇرت ەتىسىپ قالعان قوس تاراپ قيان-كەسكى ۇرىستى باستاپ جىبەردى... كىم-كىمدى قىلىشتاپ جاتقانى بەلگىسىز. ەكى جاق بىر-بىرلەرىن اياۋسىز ءولتىرىپ بارادى. اياق استىندا وكىرىپ قۇلاعان ساربازداردا جوق. الگىندەگى كوكپەڭبەك جەر قويۋ قارا قانمەن بىلعانىپ كەتكەن. اينالا ولىك ساسىدى. مىنا شۋلى قىرعىننان دۇنيە كۇڭىرەنىپ كەتتى. اسپاندا قارعالار قارق-قارق ەتىپ ۇرىس دالاسىن اينالا ۇشىپ ءجۇر. اعاش بۇتالارىندا ۇرىستى باقىلاپ كارى قىراندار وتىر...
سول شايقاستا بەتەگە، جۋسان، سەلەۋ وسكەن قوڭىر دالا قويۋ قارا قانعا بويالدى. سەبەبى، قالماقتار تاس-تالقان بولىپ جەڭىلدى. بۇل – اڭىراقاي شايقاسى ەدى. جارىلقاسىن وسىنداي كەڭ-بايتاق دالانى جاۋعا بەرمەي، ولارمەن قاسىق قانى قالعانشا ايقاسقان باتىر بابالارىنىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتادى. «جاندارىن جانناتتا قىلا كور» دەپ قۇدايعا جالبارىندى...
...جارىلقاسىن ءماز بولىپ كەلەدى. سەبەبى، ەكى تاۋلىك بولدى، پويىز ءالى جەتەر جەرىنە جەتە الماي كەلەدى. شىنىندا دا، قازاق جەرى شەتسىز ءھام شەكسىز عوي. سوناۋ كوز ۇشىندا الاتاۋ مۇنارتادى. بۇل – الماتى وبلىسى. بۇرىنعى – جەتىسۋ. باتىسىندا جامبىل، سولتۇستىگىندە بالقاش كولى ارقىلى قاراعاندى، سولتۇستىك-شىعىسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىمەن، شىعىسىندا جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىمەن، وڭتۇستىگىندە قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسكەن. XV عاسىردا، ياعني 1465 جىلى ءابىلقايىر حاننان ەنشىلەرىن العان كەرەي مەن جانىبەك وسى جەتىسۋ وڭىرىندەگى شۋ ماڭىنا قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىككەن ەكەن. قازاقستانداعى ەڭ بيىك شىڭ – حان ءتاڭىرى دە وسى الماتى وبلىسىنداعى شىعىس تيان-شانعا تيەسلى. وتكەن عاسىردا ىلە الاتاۋىندا الماتى قورىعى قۇرىلدى. تومەنگى تاۋ بەلدەۋىنە دولانا، قاراقات، الما سەكىلدى جەمىس اعاشتارى مەن قالىڭ شىرشا وسسە، كەلەسى بەلدەۋ جارتاس، ودان ارى ماڭگى ەرىمەس قالىڭ قار باسقان قۇزدار جاتىر. بۇل وبلىستا كەزىندە تۇركىستان اتقارۋ كوميتەتىن باسقارعان تۇرار رىسقۇل ۇلى دۇنيەگە كەلدى. تۇرار قازاقستان ءۇشىن نە ىستەدى دەپ ەمەس، نە ىستەمەدى دەپ ايتسا دا جاراساتىنداي. شىنىندا، قازاقستاندى كوركەيتكەن، قازىرگى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە از دا بولسا سەبەپ بولعان ىرگەنى قالاپ كەتكەن – قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇل ۇلى دەپ قىسىلماي ايتساق تا بولادى. جاھاندانۋدان قالىپ كەتۋ ءقاۋپى تونگەن ورتا ازيانى كوتەرمەلەۋ نيەتىمەن وراسان اۋقىمدى تۇركىستان-سىبىر تەمىر جولىنىڭ سالىنۋىنا مۇقامەدجان تىنىشباي ەكەۋى كوپ كۇش سالدى. سودان بولار، بۇل تەمىر جول ماگيسترالى ءالى كۇنگە دەيىن كادەگە جاراپ تۇر. وسى تەمىر جول ارقىلى مىڭ، ميلليونداعان ادام ارى-بەرى ساپار شەكتى. ارينە، ايتقانعا وڭاي. ايتپەسە، 1936 جىلعا دەيىن وداقتىق مارتەبەسى بولماعان قازاقستاندى ۇشپاققا شىعارۋ دەگەن مۇمكىن ەمەستەي ەدى. ءبىراق، تۇرار العان بەتىنەن قايتپادى. ۇلت قامى جولىندا: «ءسىز قاتەلەسەسىز، جولداس ستالين» دەۋگە دەيىن باردى. ناتيجەسىندە، حالىق جاۋى اتاندى. ايۋاندىقپەن ازاپتالدى. اتىلدى. سونداعى حالىق جاۋلارى – تۇرار سەكىلدى قازاق قايماقتارى ەدى. قايماعى الىنعان ءسۇت – كوك ءسۇت. ونى ىشكەنمەن، دەنەگە ءنار بارمايدى. باستاۋشى سەركەلەرىنەن ايرىلعان قويلار باستارى بىرىكپەي، جان-جاققا بىتىراپ كەتەدى. وسىنى تۇسىنگەن باس حاتشى ستالين بۇكىل الاش زيالىلارىن جاپپاي تۇرمەگە توعىتتى. ارالارىندا ەۋروپاشىل ماعجان دا بار.
...تەمىر ەسىك اۋىر ىڭىرسي اشىلدى. ەسىك ارتىنان بولمەگە كىرگەن ەڭگەزەردەي كۇزەتشى:
- تۇر ورنىڭنان، تەرگەۋگە ءجۇر! - دەدى جەردە جاتقان تۇتقىنعا جەكىرە.
اياداي تار، كۇڭگىرت كولەڭكەلى بولمە ىشىنەن كۇلىمسى ءيىس شىعادى. بۇل بولمە كۇن كوزىنە ءزارۋ بولعالى قاشان... سالدىر-گۇلدىر ەتكەن كىسەنىمەن بىرگە تۇتقىن ورنىنان ازەر كوتەرىلدى. اپ-ارىق كوتەرەم دەنەسىنەن ساۋ تامتىق جەر جوق. كوكالا قويداي. ەكى ۇرتى ىشىنە قاراي كىرگەن. قاندى تەسپەي سوراتىن تەرگەۋشىلەر بۇل تۇتقىندى اياۋسىز-اق جۇلمالاعان ەكەن. تەك قانا كوزىندەگى وتقا قانشا سۋ قۇيسا دا وشىرە الماپتى... تۇتقىن تاسباقاداي باياۋ قوزعالدى. ارينە، بويىندا باياعىداي كۇش جوق قوي. كۇنىنە اش قۇرساعىنا باراتىنى بار بولعانى – ءبىر ءتىلىم قاتقان قارا نان مەن جارتى توستاعان ساسىق حارام سورپا عانا بولسا، نە ءۇمىت، نە قايىر؟
كۇزەتشى:
- بول تەز، - دەپ قولىنداعى تاياعىمەن تۇتقىندى اياماي نۇقىدى. ءتىپتى، ەسىرگەنى سونشا، ول بۇل نۇقىعانىنا قاناعاتتانا الماي، ەندى تۇتقىندى ارتىنان بار پارمەنىمەن ءبىر تەپتى. سول كەزدە تۇتقىن كۇزەتشىگە بار نازارىمەن قارادى. كوزىنەن ىزعار شاشىراي. قۇددى اش قاسقىر سەكىلدى. الگىندە عانا كەۋدەسىنە نان پىسكەن ول الدىنداعى شيدەي ارىق تۇتقىنعا قاراي الماي:
- نەمەنە؟ ادام كورمەدىڭ بە؟ الدىڭا قارا دا، تەز جۇرگىن، - دەدى. ءبىراق، بۇل جولى ءۇنى باعاناعىداي ەمەس، باسەڭ شىقتى.
...ولار ۇزىن دالىزبەن ۇزاق ءجۇردى. اۋىر تىنىشتىققا مۇلگىگەن دالىزدەن تەك تىق-تىق ەتكەن داۋىس پەن سالدىر-گۇلدىر ەتكەن كىسەن داۋىسى عانا شىعادى... ءبىر ۋاقتا ولار ءدالىز سوڭىنداعى ءبىر كىشىگىرىم بولمە الدىنا توقتادى... كۇزەتشى ەسىكتى توقىلداتقاندا، بولمە ىشىنەن «كىم بۇل؟» دەگەن گۇر ەتكەن داۋىس شىقتى.
- مىرزا، ءسىز ايتقان تۇتقىن وسىندا.
- تەز ارادا بولمەگە كىرگىز.
...تەرگەۋشى ءدال قارسىسىنداعى ورىندىققا وتىرعان تۇتقىنعا بارلاي قارادى.
- ماعجان، اباقتىعا تۇسۋىڭە سەبەپشى بولعان قىلمىستى جاساعانىڭا وكىنەسىڭ بە؟ تەك، شىنىڭدى ايتشى!
- نەگە وكىنەمىن؟ وكىنبەيمىن!
- جارايدى، - دەدى تەرگەۋشى نارازى كەيىپپەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن ماعجاندى ەش «وكىندىرە» الماعانىنا قىنجىلدى. قانشا ازاپتاسا دا سىنبادى عوي، سىنبادى. «مۇنداي تەمىر رۋحتى ادام دا بولادى ەكەن-اۋ!»
- ەندەشە، ەكىنشى سۇراق. وتكەندە كۇزەتشىلەر سەنىڭ بولمەڭنەن ءبىر جاپىراق قاعاز تاپتى. وتە ماڭىزدى قۇپيا حات پا دەگەن كۇدىكپەن شۇقشيا وقىدىق. دەگەنمەن، بۇل ەشقانداي قۇپيا ەمەس، جاي عانا ءبىر قيالي ولەڭ ەكەن. ءبىر قىزىعى، الگى ولەڭىڭنەن وكىنىش سارىنى سەزىلەدى. مىنە، تىڭدا:
اباقتىدا ايدان، كۇننەن جاڭىلدىم،
سارعايدىم عوي، سار دالامدى ساعىندىم.
«قاراشىعىم، قۇلىنىم!» - دەپ زارلاعان
الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم.
...التىن كۇندى، قارا جەردى ساعىندىم،
جان جولداسىم – جۇيرىك جەلدى ساعىندىم،
اساۋ تايداي ەركەلەتىپ ەسىرگەن
اعايىندى، تۋعان ەلدى ساعىندىم...
جارايدى، تۋعان جەرىڭدى، ولگەن اناڭدى ساعىنعانىڭ ءجون ەكەن. زاڭدىلىق قوي. ال، ءبىراق اعايىندى، تۋعان ەلدى ساعىندىم دەگەنىڭە نە جورىق؟ سەن تۇرمەگە تۇسكەندە ولار قولداۋ كورسەتتى مە؟ ارينە، جوق.
ماعجان ۇندەمەدى. ارزان ادامعا قىمبات ءسوزدى شىعىن ەتكىسى كەلمەسە كەرەك-تى...
- ...اناڭ سەندەي قارابەت ۇلى باردا قالاي ءتىرى جۇرمەك؟ سوناۋ سارىارقاداعى مالدان ايىرماشىلىعى جوق جابايى ەلىڭە نە بەتىمەن قاراماقشى؟ «حالىق جاۋىنا» انا بولعاننان... - دەي بەرگەندە ماعجان تەرگەۋشىگە بىلش تۇكىردى. بىرەۋ وزىنە تيىسسە شىدار، ءبىراق، قايمانا قازاعىنا ءتىل تيگىزسە شىداي الماس...
...زەڭگىر كوكتى قويۋ قىزىل تۇسكە مالىندىرعان قاشقىن كۇن ءجۇزى قىزارا زاڭعار تاۋ ارتىنا جاسىرىندى. مولدىرەگەن بەيكۇنا اسپاندى قانعا بوكتىرگەنىنە وكىنە مە، سوڭعى رەت بولسا-داعى كوز ۇشىنان جەر بەتىنە ورتەنە سىعالايدى...
- دايىندالىڭدار!
ءبىر توپ اسكەريلەر قولدارىنداعى مىلتىقتى ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن تۇتقىنعا كەزەدى. بۇل تۇتقىن – ماعجان عوي...
«دايىندالىڭدار» دەگەن داۋىس شىققاندا، ءبىر دەمدە وتكەن ءومىرى كوز الدىنان كينولەنتاداي وتە شىقتى.
ماعجان دۇنيەگە كەلگەندە بارىنەن بۇرىن اتاسى جۇرەگى جارىلارداي قۋانعان ەكەن... ول العاش قاز-قاز قادام باسقاندا، كەيىننەن بىلدىراعان ءتىلى شىققاندا – اتا كوزىنەن جاس تامدى. قايدا بارسا دا ول ماعجاندى قاسىنان ءبىر ەلى قالدىرماي وزىمەن بىرگە ەرتتى. قىسقى كەشتەردە ءسابي ماعجان اتا باۋىرىنا تىعىلاتىن. سوندايدا جۇماباي قاريا ءقارى جۇرەگى دىرىلدەي: «ماعىناسىز ومىرىمە ءسان بەرگەن قۇلىنىم» دەپ ەلجىرەيتىن-دى...
ۋىستان قۇمشا سۋسيتىن ۋاقىتقا نە شارا... كوڭىلى جىبەكتەي پاك، جۇرەگى جاڭا جاۋعان قارداي اپپاق بالا ماعجان ۋاقىتپەن بىرگە وسە بەردى. وسكەن سايىن كەشەگى اپپاق جۇرەگىنە قارا-قوشقىل داقتار تۇسە باستادى... جاستايىنان بىلىمگە قۇمار وسكەن ول قوس بىردەي مەدرەسەنى اياقتادى، ەڭ سوڭى ماسكەۋدەگى ادەبيەت-كوركەمونەر ينستيتۋتىنان ءبىر-اق شىقتى عوي. ول جاقتى دا ويداعىداي ءبىتىردى، وبالى نە كەرەك. ءبىراق... وسى ءبىراق قوي، ماعجاندى جاسىنا جەتكىزبەي ەرتە قارتايتقان... سول كەزدەگى قوعامعا ول نارازى بولدى. جانە ول سول نارازىلىقتى ىشىنە بۇقپاي، سىرتقا شىعاردى. «ساداق» جۋرنالىنان اتقان جەبەسى نىساناعا ءدوپ تيگەن بولۋ كەرەك، اششى ايقاي ەستىلدى. ەسكەرتۋ ايقايى...
ويلاسا بار جاستىق ءومىرى پەش تۇبىندە ەمەس، ات جالىندا وتكەن ەكەن. سول قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتاردا ول جىلى كورپە استىندا جاسىرىنباي، ىزعارى بەتتى قانجارداي تىلەتىن رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەنگە ارالاستى. بارىنەن بۇرىن، ماعجان قاراڭعى، ساۋاتسىز حالقىنا جان-جۇرەگىمەن جارىق شاشقىسى كەلدى. سول ماقساتتا، ول اعارتۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. ءھام ۇلتتىق رۋح پەن مۇددەنى دارىپتەيتىن تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى... ارينە، بۇل «ۇلى» حالىق – بيلىكتەگى ورىستارعا ۇنامادى. ۇنامادى دەگەن سوڭ بەلگىلى ەمەس پە، ارتىنا «قۇيرىق» ءتۇستى. اقىرى، سول شۇبالىڭقى قۇيرىق جاس قازاقتى تۇرمەگە تىقتى عوي...
- اتىڭدار!
...كوز الدىندا دۇنيە تۇمانداندى. تۇمانىتقان دۇنيە بىرتە-بىرتە قويۋ قاراڭعىلىققا سىڭە بەردى. «قوش، الاش»...
...جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن،
الدىنداعى مالىمەن،
بىرگە جۋساپ، بىرگە ورگەن،
الاش دەگەن ەلىم بار،
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن -
سول ەلىمدى سۇيەمىن!
جارىلقاسىن وسى جايتتاردى ويلاعاندا جانى جاي تاپپادى. ءوزىنىڭ بەيقامدىعىنا جىنى كەلدى. قانشاما اتا-بابالارى ەل ءۇشىن ءوز جاندارىن قۇربان ەتىپتى عوي. اتاسى دا ايتۋشى ەدى، الاش زيالىلارى جازعان كىتاپتاردى تىعىلىپ وقىپتى:
«ونى نەسىنە سۇرايسىن، قۇلىنىم. ول كەزدە زامان قيىن ەدى... ءبىر كۇنى ۇيقىم كەلمەدى. كوزىم ەش ىلىنبەي-اق قويدى. ارى دوڭبەكشىدىم، بەرى دوڭبەكشىدىم. ءقازىر وسىلاي تاعى ءبىراز ۋاقىت جاتسام، دەمىم ۇزىلەر ەندى...
ءبىر ۋاقتا دالىزدەگى جارىق ءسوندى عوي، اقىرى. ءبارى ۇيقىعا كەتتى-اۋ دەگەن شاقتا جايمەن ورنىمنان تۇردىم. توسەك استىنان اقىرىن عانا جۇقا كىتاپتى الدىم... تىرس ەتكەن دىبىس شىعارماي كىتاپتى قۇشاعىما تىعىپ، مىسىق جۇرىسپەن تەرەزەگە قاراي جىلجىدىم... سىرتقا ءدالىز ارقىلى شىققىم كەلمەدى. سەبەبى، دالىزدە – تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن قاتال كەزەكشى بار. ول تۇندە سىرتقا شىعاتىن بالانى مىندەتتى تۇردە ءتىنتيدى. ەگەر كەزەكشىگە مىنا جىرتىق كىتابىممەن ۇستالاتىن بولسام، وندا شەكەم شىلقي قويماس.
تەرەزەنى بىلدىرمەي اشۋعا قانشا تىرىسقانىممەن، ەسكىرگەن تەرەزە جاقتاۋى ءبارىبىر ىڭىرسي بەردى. تەرەزە ىڭىرسىعان سايىن، ماڭدايىمنان پورشا-پورشا سۋىق تەر بۇرقىرادى... ۋح، ايتەۋىر تەرەزەنى اشتىم-اۋ، شىركىن! ەندىگىسى وڭاي. قابىلان سەكىلدى اشىق تەرەزەدەن سىرتقا سەكىردىم. جەرگە تۇسكەندە، «توپ» ەتكەن دىبىس شىقتى. سول مەزەت زارەم ۇشتى...
...تۇنگى اسپاندا سانسىز جۇلدىزدار جىمىڭداسادى. «قاراڭدارشى، دەنى دۇرىس ادامدار ۇيقىدا جاتقاندا، ەسىنەن اۋىسقان ءالجان جاپادان-جالعىز دالادا ءجۇر» دەپ بىر-بىرلەرىمەن سىبىرلاساتىنداي. اسپان تورىندە حان اسكەرىندەي جىمىڭ قاققان سانسىز جۇلدىزدارعا قولباسشىداي كۇلشە اي جاتىر. بەينەبىر «سەندەر وزدەرىڭ-اق سوعىسا بەرىڭدەرشى، ال مەن كىشكەنە دەمالايىن» دەيتىندەي. وسى بويكۇيەزدىك مەڭدەگەن اي تۇبىندە قىستىگۇنى مىجىرايما ءۇي مۇرجاسىنان بۋداقتايتىن قارا-سۇر تۇتىندەي بۋداق بۇلت شۇباتىلادى.
قادام باسقان سايىن دەنەم قورقىنىشتان قالش-قۇلش ەتىپ، سوقپاق جولمەن ينتەرنات جانىنداعى ەسكى سارايعا جەتكەنشە اسىقتىم... ءبىر ۋاقتا اياق استىنان تال-بۇتالاردى سىبدىرلاتىپ، جاپىراقتاردى ساۋدىراتىپ جەل تۇردى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، وسى ءبىر سۋىق جەل قوينى-قونىشىمدى اقتارا سۋماڭداعاندا جانىم جازداي جادىراپ سالا بەردى...
ايتەۋىر، قي مەن تەزەككە تولعان سارايعا ارەڭ دەگەندە جەتتىم عوي. ىشىنە كىرىپ، ىلگەكپەن ەسىكتى ءىلىپ الدىم. دەي تۇرعانمەن، مۇندا كۇلىمسى يىستەن باسى اينالاتىنداي-اق ەكەن. ءبىراق، امال نەشىك، بويىما جىلۋ تاراتقان كىتاپتى وسىندا وقۋعا ءماجبۇرمىن... قىرىق جاماۋلى كىتاپتى اسىقپاي، راحاتتانا اشتىم. كىتاپ سىرتىندا - «شولپان» دەگەن جازۋ بار. اۆتورى – ماعجان جۇمابايەۆ...
ءيا، جارىلقاسىن، ءبىز كىتاپتى وسىلاي جاسىرىنىپ ءجۇرىپ وقيتىنبىز. ءقازىر زامان تىنىش. شۇكىر. ەندى قۇداي وسىنى كوپ كورمەسىن».
* * *
...كۇن شۋاعى توگىلە باستاعان كەزدە پويىز الاتاۋ ەتەگىندە سابيدەي بۇيىعىپ جاتقان الماتى قالاسىنا دا كەلىپ جەتتى. جۇرت جاپا-تارماعاي پويىزدان تۇسە باستادى. و، الماتى... تالاي اقىن-جازۋشىلار ءوز جىرلارىنا ارقاۋ ەتكەن الماتى راسىندا كوركىنە كوز تويمايتىن سۇلۋ عوي، شىركىن! كەزىندە داڭقى بۇكىل وداققا تاراعان «دوس مۇقاسان» توبى دا «الماتى ءتۇنى، ۇيقىمدى مەنىڭ ۇرلادى. الماتى ءتۇنى، الماتى ءتۇنى، مەن بولىپ تاڭدى جىرلادى» دەپ قالانى انگە بولەمەپ پە ەدى؟ دارىندى رەجيسسەر شاكەن دە بۇكىل ەل ءسۇيسىنىپ كورگەن «تاقيالى پەرىشتە» اتتى كينوسىن وسى الماتىدا ءتۇسىردى. بۇل قالا جەتپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولدى. ءقازىر استانا بولماسا دا، الماتىعا اعىلاتىن ادامدار قاراسى مول. الماتىعا ءبىر كەلگەن جان كەيىن مىندەتتى تۇردە قايتا ورالادى ەكەن. مۇندا ادامدى ءجىپسىز بايلايتىن ءبىر سيقىر بارداي.
...جارىلقاسىن تاۋەلسىزدىك الاڭىنا كەلدى. شىندىعىندا، ونى وسىندا بەلگىسىز ءبىر كۇش جەتەلەپ اكەلگەن ەدى. اياعى الاڭعا تيگەندە، جان دۇنيەسى استاڭ-كەستەڭ بولىپ، كوزىنە ىستىق جاس كەلدى... 1986 جىلى ولار وسى الاڭعا شىققان بولاتىن. كۇن تاستاي سۋىق. دولى بوران بەتىڭدى ءتىلىپ تۇسەردەي بوراپ تۇر. ساياسات بورانى. ءبىراق، ۇلت تاعدىرىنا بەي-جاي قاراي الماعان قازاق جاستارى ەشقانداي كەدەرگى، ەشقانداي توقتاۋعا قاراماي، تاۋەلسىزدىك جولىندا ءوز جاندارىن قۇربان ەتۋگە دەيىن دايىن بولدى. كوزدەرى اشىق، كوكىرەكتەرى وياۋ قازاق جاستارى ەل ەگەمەندىگى سىنعا تۇسكەن ساعاتتا ايانىپ قالمادى. ولار
