(ايتىسكەر ارزىگۇل  قايىڭبەكقىزىمەن سۇحبات)

 2014 جىلى «ءبىر حالىق، ءبىر ەل، ءبىر تاعدىر» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا اتالى سوزىمەن الاشتى تاڭداي قاقتىرىپ،  التىن دومبىرانىڭ يەسى بالعىنبەك يماشيەۆپەن سالماقتى ايتىس جاساعان، جۇڭگو ەلىنەن كەلگەن اقىنىمىز ارزىگۇل قايىڭبەك قىزى  بولاتىن. جۇڭگو ەلىندە دە جۇلدەدەن قاعىلماعان، جىرلارى جالىنداعان، ماڭدايى جارقىن، تاڭدايى التىن اقىن قىزدارىڭىزبەن  سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتىن بۇگىنگە جازعان ەكەن. ەندەشە اقىن قىزدىڭ سىرى مەن جىرىن تىڭداپ كورەيىك.

- قازاق ەلى ونەرىڭىزگە تانىس بولعانىمەن وزىڭىزگە بەيتانىس. جالپى ءوزىڭىز جايلى، ۇشقان ۇياڭىز جايلى  ازىراق اڭگىمە باستاساڭىز.

- مەن قحر-نىڭ ىلە ايماعىنداعى، مۇڭعىلكۇرە اۋدانىنىڭ، قايىڭدى دەگەن جەرىدە 1987 جىلى، 26 جەلتوقساندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم. اكەم قايىڭبەكتىڭ ەسىمى وسى تۋعان جەردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەكەن. ءقازىر قىتايلار ول اۋىلدىڭ ەسىمىن دە جۇڭگو تىلىنە اۋدارىپ العان.

- اقىندىق جاراتقاننان بەرىلىپ،  اتانىڭ كۇشىمەن، انىنىڭ سۇتىمەن داريدى دەپ جاتادى. ءوزىڭىزدىڭ ارعى اتالارىڭىزدا اقىندىق قاسيەت بار ما ەدى؟

- مەنىڭ انام اقىن. اكەم دە ونەر ادامى. وكىنىشتىسى، ەس بىلمەي تۇرىپ اسقار تاۋىمنان ايرىلىپ، ەسەڭگىرەپ قالدىم. بالاپانداي شيقىلداعان ءتورت بالاسىن جەتەكتەپ ونەر قۋۋ اناما تىم قيىن بولدى. انام ءبىز ءۇشىن تالانتىن تاركى ەتىپ، تىنىمسىز تىرلىككە ارالاسىپ كەتتى. مەنىڭ اقىندىعىمدى العاش بايقاعان دا انام.  باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ قولىمنان جەتەكتەپ ايتىسقا الىپ بارعان بولاتىن. ەڭ العاش ساحناعا شىعاردا: «قۇلىنىم، مەن ايتىسكەر اقىن بولىپ، ونەردى سوڭىنا جەتكىزە المادىم. مەن مەكەنىنە اپارا الماي، جولدا قالدىرعان جۇكتى سەن ارقالا!»-دەپ ايتقان ەدى. ءار جولى ساحناعا شىعاردا انامنىڭ وسى ءسوزىن ەسكە الامىن.

- اناڭىز بار عوي ءقازىر؟

- ارينە، تۋعان اۋىلدا.

- اتاجۇرتقا العاش قالاي جولىڭىز ءتۇستى؟

- اتاجۇرتقا كەلۋ ارمانىم ءاقىلتىسىم تۇسكەن ساتتەن باستاپ بار بولاتىن. تاريحي توپىراعىمنىڭ ءدامى ەكى جىلدىڭ الدىندا بۇيىردى. مەن ىلە پەداگوگيكالىق  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كۇيتۇڭ وقىتۋ رايونىنان «اقىندار سىنىبىن» ءبىتىرىپ شىقتىم. سول جەردە وقىپ جۇرگەندە حالقارالىق  سۇلەيمەن دەميرەل  اتىنداعى ستۋدەنتتەر ايتىسىنان بىزگە شاقىرتۋ كەلدى. ۇستازدارىمىز ءتورت اقىننان ءۇمىت كۇتىپ، ۇكىلەپ جىبەردى. سونىڭ ءبىرى مەن ەدىم. قازاقتىڭ توپىراعى، قازاقتىڭ اۋاسى، مەن ەندى ول كەزدەگى سەزىمدى ايتىپ جەتكىزە المايمىن. ءبىر اۋىز سوزبەن تەكتىلىكتىڭ ءيىسى اڭقىدى.  جۇلدەلى ورىن الىپ قايتتىم.مەن سول جولى  اقىرىنداپ جينالىپ، اتاجۇرتقا تۇراقتايىن دەگەن ويعا كەلگەنمىن. ءقازىر وسىندامىن، ءبىلىمىمدى جالعاستىرىپ جاتىرمىن.

- ءبىز تانيتىن اقىنداردىڭ كوبى كۇيتىڭدەگى اقىندار سىنىبىنان شىققان. سوندا اقىندىقتى ۇيرەتۋگە بولاما؟

- بۇل  «اقىندار سىنىبىنىڭ» قابىرعاسى 2004 جىلى قالانعان بولاتىن.  قازاقتىڭ اقىندىق تالانتى بار جاستارىن تاربيەلەپ كەلەدى. قىتايداعى ايتىس مەكتەبىنىڭ باسىندا قۇرمانبەك پەن جامالقان، ول كىسىلەردەن كەيىنگى ءابدىعاني ءبازىلقان، مارقۇم ەركىن مەن مۇرال، شاكەن اعالار تۇرادى. جاس اقىندار سول كىسىلەردىڭ ءىزىن سۋىتپاي، ات تۇياعىن تاي باسىپ كەلە جاتىر. وزىندە اقىندىق قابىلەتى جوق بولسا، مىڭ جەردەن اقىن شىقپايدى. اقىندار سىنىبىنىڭ ماقساتى التىندى ءسۇرتىپ جارقىراتۋ عانا.

- قىتايدا ايتىسكەر اقىندارعا  قۇرمەت  قالاي جاسالادى؟

- بىزدە ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىققان اقىندارعا حالىق جينالىپ، اقساقال باتاسىن بەرىپ، ات مىنگىزەدى.

- ال بىزدە اقىندار تەمىر تۇلپار مىنەدى. سىزدەر جاقتا تەمىر ات مىنگەندەر بار ما؟

- بار، جاميعا  داۋلەت قىزى. ءبىراق، ول دا وسى قازاقستاننان ءمىنىپ كەتكەن. سول ءۇشىن جوق دەۋگە دە بولادى.

- "قازاقستاندىق اقىندارعا قۇرمەت پەن اتاق، ماتەريالدىق جاعداي جاقسى جاسالىپ جاتىر. اتاق پەن بايلىقتان تارشىلىق كورمەگەن اقىن حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن قالاي سەزىنىپ ايتادى" دەگەن پىكىرلەر بار. ءسىز وسىعان قالاي باعا بەرەسىز؟

- مەنىڭشە ول مۇلدەم تەرىس پىكىر.  اقىندار كەشەگى سال-سەرىلەردىڭ تۇياعى.  قازاق ءوزى اشتان ولسەدە ونەرپازىن جاۋتاڭداتپاعان حالىق.  ونىڭ ۇستىنە زارلانىپ ايتاتىن حالى مۇشكىل ەل ەمەسپىز. اقىندارعا قانداي قۇرمەت جاساسادا جاراسادى.

-  قىتايداعى  ايتىس اقىندارىنا جاعداي جاسالعان با؟

- نەگىزىنەن جاسالعان. بىزگە ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن ارنايى «شتات» بەرىلەدى. وسى جاقتىڭ سوزىمەن ايتساق "اقىندىق ماماندىعىن" العان بولىپ جۇمىس جاسايسىڭ.

- ءبىزدىڭ ەلدىڭ ايتىسكەرلەرىنە ونداي جاعداي جاسالماعان. ال سىزدەرگە ارنايى جۇمىس بەرۋىنىڭ سەبەبى ايتىس جۇلدەسىنىڭ ازدىعى بولسا كەرەك...

- دۇرىس ايتاسىڭ. ءبىزدىڭ ايتىسىپ، باس جۇلدە العانداعى جۇلدەنى وسى جاقتا جاي قاتىسقانىڭ ءۇشىن بەرەدى. بىزدە ءقازىر ەڭ ۇلكەن جۇلدە - جيىرما مىڭ جۇڭگو يۋانى.

- سىزدە «اقىندىق ديپلوم»  ياعني سىزدەرشە  «شتات» بار ما؟

- بار، مەندە مەملەكەتتىك ەڭ جوعارى دارەجەلى «شتات» بولدى. ءبىراق مەن اتاجۇرتقا كەلۋ ءۇشىن ول مارتەبەدەن باس تارتتىم. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول!» دەگەن. مەن قازاقستاننىڭ قاراپايىم تۇرعىنى بولىپ، ءار كۇنى توپىراعىن ءسۇيىپ جۇرۋگە ريزامىن.

- ءار قانداس سىزدەي باتىل قادام جاساسا عوي. ءقازىر قانداستار جايلى جاڭا زاڭ شىعىپ، وتانعا كوشىرىپ اكەلۋگە بارىنشا جاعداي جاساۋدا. قىتايداعى قازاقتاردىڭ  قازاق ەلى تۋرالى ويى قالاي؟

- قازاقستانعا بارمايمىز دەگەن قازاق جوق. ءبارى كەلگىسى كەلىپ وتىر. امال نە، قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قۇجات جۇمىستارى دا قانداستاردى تيتىقتاتىپ جىبەرەدى. جاڭا زاڭدى ەستىدىم. ىسكە اسسا وتە جاقسى بولار ەدى. اتاجۇرتقا كەلمەيمىز دەگەن قانداستاردى ەستىگەم جوق. ءبىراق جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ وزىمە: جۇڭگو الىپ مەملەكەت، بارلىق زات ارزان، تۇرمىسى جاقسى، ول جاقتان نەگە كەلىپ الدىڭدار، - دەپ، تىكە ايتقانىن ەستىگەندە تۇرشىگىپ كەتەم.  يت تويعان جەرىندە جۇرەتىنىن بىلەسىڭ عوي. ال مەنىڭ ادام بولىپ قالعىم كەلەدى.

- حالىق ءسىزدى جۇرەگىنە ساقتاعان ايتىستارىنىڭ ءبىرى ول "نۇر وتان" پارتياسى ۇيىمداستىرعان  «ءبىر حالىق، ءبىر ەل، ءبىر تاعدىر» اتتى ايتىسى. بۇل ايتىسقا اقىندار ىرىكتەلىپ الىندى. ەلىمىزدە «مەن» دەپ جۇرگەن اقىنداردىڭ ءوزى سول كۇنى «كورەرمەن» بولىپ وتىردى. ءسىز وسى ايتىسقا قالاي قاتىستىڭىز؟

- بۇلدا ءبىر كەزدەيسوق جاعداي بولدى. ماعان ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ وزدەرى حابارلاسىپ ايتىسقا قاتىسۋدى ءوتىندى. مەنى ستۋدەنتتەر ايتىسىندا كورگەن بولسا كەرەك. سونان ايتىسىپ كەتتىم.  ءوزىڭ ايتپاقشى بىزدەر ۇستاز سانايتىن اقىندار دا ول ايتىسقا قاتىسپادى. مەنى بايگەگە قوسۋىن قازاق ەلىنىڭ قانداس اقىندارعا دەگەن قامقورلىعى دەپ بىلەم.

- ءسىز شوۋ جاساۋشى، "شيپ-شيپ" دەپ تالاي دجيپ مىنگەن، پوروديا سالعان اندەرى حيت بوپ جۇرگەن  ايتىسى شوۋلى، اتى شۋلى بالعىنبەكپەن ايتىستىڭىز. قيىن بولعان جوق پا؟

- قيىن بولادى عوي، ءبىزدىڭ جاقپەن قازاقستان اقىندارىنىڭ ايتىسۋ باعىتى ەكى بولەك. ءبىز كونەرگەن سوزبەن ايتىسامىز، وسى جاقتىڭ اقىندارى جاڭادان كىرگەن تەرمين سوزدەردى كوپ قولدانادى. ءبىز ساياساتقا تيىسپەيمىز. سۇبەلى سوزبەن عانا سايىسامىز. ونىڭ ۇستىنە مەن ساحنادا بالعىنبەك اعانىڭ ورىسشا سويلەگەنىن تۇسىنبەدىم. سونىمەن  مەن دە قىتايشا ايتتىم. مەنىڭ جاعدايىمدى ءتۇسىنسىن دەپ. جالپى ايتىس قىزىقتى بولدى.

- جۇڭگو ءتىلى دەمەكشى، ءوزىڭىز جۇڭگو ءتىلىن مەڭگەرگەنسىز بە؟

- ءيا، جاقسى مەڭگەرگەنمىن. دەسەدە ءبىزدىڭ ۋاقىتتا جۇڭگو ءتىلىن "كۇشتەپ"  وقىتپايتىن. ءوز انا ءتىلىمىزدى ءبىلىپ وستىك. قازىرگى بالالارعا قيىن. ولار قازاق مەكتەبىندە وقىسادا قىتايشا تاربيە بەرىلەدى.

- قازاق ەلىندە دە قاسىرەت بولىپ تۇرعان ماسەلە وسى – ءتىل. بىزدە ءۇشىنشى سىنىپقا بارعان بالاعا ءۇش ءتىل ۇيرەتەمىز دەپ، اققۋ، شورتان، شايان سەكىلدى بالانىڭ ەسىن ءۇش جاققا تارتىپ ءجۇرمىز. انا ءتىلىن بىلمەگەن بالا «انا» دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. ال «انا» دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن بالا «وتان» دەگەن ۇعىمدى بىلمەيدى. قىتايداعى  جاعدايدى باعامداي كەلە،  سىزدەردەن كەيىن قاتايشا وقىعان جاس ۇرپاقتان ايتىسكەر اقىندار شىعادى دەپ ويلايسىز با؟

- بىزدەن كەيىن شىعادى، ءبىراق ودان كەيىنگە بىردەڭە دەپ ايتا المايمىن. نە دەگەنمەن دە قازاق بار جەردە ايتىس بار. قازاق باردا ايتىس ولمەيدى.

- قازاق ەلىندەگى ايتىسكەرلەردەن كىمدەردى باعالايسىز؟

- ءبارى دە مىقتى.  بالعىنبەك اعامىز، اققۋ اقىن اينۇر اپامىز، ساڭقىلداعان سارا. اقيقات ايبەك، جالىندى جانداربەك، ماڭعاز مۇحتار، جاقسىلىق ورىنباسار...

- جاقىندا بولعان «جۇلدىزدى ايتىسقا» بىرەۋلەر كۇلە قاراسا، بىرەۋلەر تۇنجىراي قارادى. ءسىز قالاي قارادىڭىز؟

- مەن كۇلىپ قارادىم. بۇل ايتىسقا قارسى پىكىردە بولعاندارعا ايتارىم، بۇل –شوۋ. وسىنى ايتىسپەن شاتاستىرىپ الماۋ كەرەك. لاقپا ايتىس سولاي بولۋ كەرەك. ەگەر كادىمگى اقىنداردارداي ەستى ايتىسسا ول-ايتىس بولۋشى ەدى. بەكبولات اعانىڭ ءوزى دە ايتتى عوي. دۇرىس كوزقاراسپەن قاراعان ءجون. ايتىس زامان اعىمىنا ىلەسۋى ءۇشىن شوۋ مىندەتتى تۇردە كەرەك.

- شوۋ بولسا بولسىن، شۋ بولىپ كەتپەسە بولدى، ايتەۋىر!  اڭگىمەمىزدە ءبىراز جەرگە بارىپتى. ەندى ايتىسكەردەن سۇحبات الىپ وتىرىپ ايتىستا ايتقان ءبىر شۋماق قىزىقتى ولەڭىن تىڭداماساق ۇيات بولار.

- ىلە ايماعىنىڭ تەكەس اۋدانى، قاراجون ساحاراسىندا، جايلاۋدا بولعان ايتىستا اقتىق سىندا ەرسىن دەگەن بويداق جىگىتپەن ايتىستىم. مەنىڭ باسىم بوس، ول بويداق. ساحناعا «ەكى جارتى، ءبىر ءبۇتىن» بولىپ شىعا قالدىق. ەرسىن ماعان قالجىڭداپ «سەنى الىپ قالايىن اۋىلعا» دەدى. مەنىڭ سوندا بىلاي ايتقانىم بار ەدى.

ەرسىننىڭ كوپتەن ءمالىم اتى بىزگە،

ءبىراق ءبىز كونە المايمىز داتىڭىزگە…..

مىنا مەنەن ەرسىنجان ءۇمىت ءۇزىپ،

قاراتاۋدىڭ قوينىنان اسىل ىزدە.

ءوزىڭنىڭ تىرلىگىڭە ساي كەلەتىن،

جۇرەگى ادال قاراپايىم عاشىق ىزدە.

اناڭدى قۋاندىرىپ ۇيىڭدەگى،

ۇيلەنۋدى نيەت قىل وسى كۇزدە.

سىرنايىڭا كونەتىن ءتىلىڭدى الىپ،

 ىڭعايىڭا كەلەتىن قاتىن ىزدە.

- وي، بارەكەلدى ، تابان استىندا تاۋىپ ايتۋ وڭاي ەمەس قوي. باسىڭىز بوس پا؟

-ازىرشە بوس.

- اق تىلەك سۇراي وتىرىپ سۇحباتىمىزدى قورتىندىلاساق.

- مەنىڭ جالعىز تىلەگىم بار.  دۇنيەجۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتار كوك تۋدىڭ استىنا جينالسا ەكەن. ومىردە دە ەڭ ۇلكەن ارمانىم وسى.

 …. اسپاننان التىن جاۋعان كىسى ەلىنەن،

باباڭنىڭ ارتىق دەيدى وسكەن ەلى.

التى قۇرلىققا وت جاققان اردا قازاق،

قازاقستان - مەدينا مەككەم ەدى.

سايىڭنىڭ تاسى بولىپ قالسام بولدى،

 مەن سەنەن دامەتپەيمىن ەشتەڭەنى!

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن بىرلەسبەك ساياگۇل