«قازاق ەلى-550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە
XIX عاسىردىڭ II شيرەگىندە بوكەي ورداسىندا فەودالدىق جانە وتارلىق ەزگى كۇشەيە ءتۇستى. بۇل، اسىرەسە، جەر ماسەلەسىندە ايقىن كورىندى. نارىن قۇمىنا قونىس اۋدارعان كۇننەن باستاپ، ءاربىر رۋ وزدەرىنە قولايلى دەگەن قونىستارعا ورنالاسقان بولاتىن. بارلىق جەر ماسەلەسىن رۋلىق ستارشىندار مەن بيلەر رەتتەپ وتىردى.
XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ جاڭگىر حان قوعامدىق جەرلەردى بىرتىندەپ جەكە ادامداردىڭ يەلىگىنە وتكىزە باستادى. جەر اۋەلى حانعا قىزمەتى جاققان سۇلتاندار مەن بيلەرگە، ءوز اعايىندارىنا ۇلەستىرىلسە، كەيىن باي قازاقتارعا اقشاعا ساتىلدى. مىسالى، جاڭگىر حاننىڭ ءوزى جاقىن تۋىستارىمەن تورعىن وزەنى بويىنان 400 مىڭ دەسياتينا، قاراۋىلقوجا باباجانوۆ كاسپيي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى 700 مىڭ دەسياتينا، نوعاي رۋىن باسقارۋشى شومبال نيازوۆ 1 ملن. 800 مىڭ دەسياتينا، سۇلتاندار شىڭعالي جانە مۇشەعالي ورمانوۆتار قامىس-سامار كولدەرى ماڭايىنان 700 مىڭ دەسياتينا، سۇلتان مەڭدىگەرەي بوكەيحانوۆ - 400 مىڭ دەسياتينا، بەرىش رۋىنىڭ باسقارۋشىسى بالقى قۇدايبەرگەنوۆ 300 مىڭ دەسياتينا جەرگە يە بولدى. وسىلايشا، 4 ملن.700 مىڭ دەسياتينا جەر حان، سۇلتاندار مەن رۋباسىلاردىڭ يەلەگىنە ءوتىپ، حالىقتىڭ پايدالانۋىنا بارلىق جەردىڭ 1/3 بولىگى عانا قالدى. كوپ جەرلەرگە يە بولعان الپاۋىتتار جەردى شارۋالارعا جالعا بەرىپ، پايدا تاپتى. مۇنىڭ ءوزى، حالىقتىڭ حان-سۇلتاندارعا دەگەن نارازىلىعىن كۇشەيتىپ، 1836 جىلعى بوكەي ورداسىنداعى كوتەرىلىستىڭ شىعۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. جاڭگىر حان ءوزىن جاقتاۋشىلارعا اكىمشىلىك ورىنداردى ءبولىپ بەرۋ كەزىندە ۇلكەندەردەن گورى جاسىراق سۇلتاندار مەن ستارشىنداردى كوبىرەك ۇناتتى. ال، حالىق بولسا، وكىمەت باسىنان كوبىرەك تاجىريبە جيناقتاپ ىسىلعان، كوپتى كورگەن كونەلەر مەن ەسكى ءسالت-داستۇردى جاقسى بىلەتىن ادامداردى كورۋگە داعدىلانىپ كەتكەن-دى. ورداداعى باسشى قىزمەتتەرگە جاستاردى تاعايىنداۋ جانە ولاردىڭ حالىقپەن تاكاپپار سويلەسۋى، ەل ىشىندە حانعا دەگەن وكپە-نازى مەن نارازىلىقتىڭ تۋۋىنا سەبەپ بولدى. گۋبەرناتور ەسسەن سول كەزدىڭ وزىندە-اق بۇعان جاڭگىر حاننىڭ نازارىن اۋدارىپ، حالىقتىق داستۇرگە اباي بولۋعا كەڭەس بەرگەن بولاتىن.
نەگىزىنەن حان ورداسىنا جينالاتىن 2 ءتۇرلى الىم-سالىق تا حالىققا ۇلكەن اۋىرتپالىق اكەلدى. الىم-سالىقتىڭ ءبىرىنشى ءتۇرى- مەملەكەتتىك سالىق-زەكەت، ال، ەكىنشىسى، حان ورداسىن اسىراۋعا ارنالعان سوعىم بولدى. زەكەتتىڭ مولشەرى تومەندەگىدەي بولىپ تاعايىندالدى: 5 تۇيەدەن-1 قوي، 10 تۇيەدەن-2 قوي، 30 سيىردان-1 وگىز، 60 سيىردان-2، 40 قويدان-1 قوي، 120 قويدان-2 قوي. زەكەتتەن ءبىر جىلدا حان ورداسىنا 82 مىڭ سومداي اقشا مولشەرىندە نەمەسە 4 مىڭ جىلقى جينالاتىن. سوعىم حانعا ءار ۇيدەن جينالدى. سوعىم ارقىلى حانعا جىلىنا 10 مىڭ سوم اقشا تۇسەتىن. تەك 1836 جىلى جاڭگىر حان ەلدەن 18000 قوي، 800 وگىز، 1000 جىلقى، 700 تۇيە جيناپ العان. جاڭگىر حاننىڭ پەتەربۋرگكە باراتىن ساپارلارىنىڭ بار شىعىنى دا ەلدەن جينالدى. ودان باسقا ەلدەن كيىز ، ءجۇن، بىلعارى جانە باسقالار جينالعان. مىسالى، 1836 جىلى حان 500 كيىز جيناتقان. جىل سايىن حان سارايىنا وتكىزىلۋگە ءتيىستى الىم-سالىق قازاق شارۋالارىنا اۋىر بولدى. نوعاي رۋى-40000 سوم، قىزىلقۇرت-30000، بايباقتى-40000، جاپپاس-30000، بەرىش-60000، شەركەش-50000، الشىن-40000، اداي-25000، جەتىرۋ-20000، ەسەنتەمىر-10000 سوم اقشالاي سالىق تولەۋگە ءتيىس بولدى. سونىمەن قاتار كۇزدە ءاربىر شاڭىراق حان سارايىنىڭ قاجەتىنە قۇنى كەم دەگەندە 70 سومنان كەم تۇسپەيتىن ءبىر جىلقىدان بەرۋگە مىندەتتەندى. كوپ مولشەردە جينالعان ءارتۇرلى سالىقتار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا اسەر ەتىپ، ولاردىڭ فەودالدارعا دەگەن نارازىلىعىن كۇشەيتتى. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى پەروۆسكيي جاڭگىر حانعا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «يساتايلىقتار جەڭىل-جەلپى سەبەپتەرمەن اتقا قوناتىن جاي ايقايشىلارعا ۇقسامايدى. مۇنداي ادامدار قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراتاتىن ارەكەتكە اسىعىس بارا قويمايدى. ءسىز باسقاراتىن ورداداعى سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ىستەپ وتىرعان قىسىمشىلىقتاردىڭ شەكتەن شىققانى ماعان ەندى عانا ءمالىم بولىپ وتىر. باسقا نارسەلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە، ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قازاقتاردان وندىرىلەتىن ەسەپ-قيساپسىز الىم-سالىقتاردى عانا ەسىڭىزگە سالامىن». اتامان پوكاتيلوۆ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى پەروۆسكييدىڭ تاپسىرماسىمەن ورداعا كەلىپ جەرگىلىكتى جاعدايمەن تانىسىپ، گۋبەرناتورعا بىلاي دەپ راپورت جازادى: «حاننىڭ ەلگە جىبەرگەن سۇلتاندارى مەن ستارشينالارى ولاردى وزدەرى-اق وڭدىرماي توڭاپ، بارىن سىپىرىپ اكەتەدى ەكەن». ال پودپولكوۆنيك گەكە 1837 جىلى 10 جەلتوقساندا جاڭگىر حانعا جازعان حاتىندا: «مەنىڭ ۇققانىم قارسىلاستارىڭىزدىڭ قارۋلانىپ اتقا قونۋىنىڭ باستى ايىپكەرلەرى-سىزدىڭ اينالاڭىز. وردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان باسقارۋشى بي-سۇلتاندارىڭىز دۇرىستىقپەن جۇرگەن بولسا، حالىقتىڭ كوپشىلىگى يساتاي جاعىنا شىعىپ كەتپەگەن بولار ەدى. مۇنداي ادامدار سەبەپسىز، تەكتەن-تەككە قاراقان باسىن ولىمگە تىكپەيدى»،-دەپ جازدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ حانعا نارازىلىعىنىڭ ءبىرى - جاڭگىردىڭ 1833-جىلى قاراۋىلقوجا باباجانوۆتى، بۇرىن ستارشىن يساتاي تايمان ۇلىنىڭ قاراۋىندا بولعان كاسپيي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى جەرلەرگە باسقارۋشى ەتىپ تاعايىنداۋى بولدى. قاراۋىلقوجا باباجانوۆ قاراپايىم حالىقتى ەزۋشى رەتىندە، ءىرى وسىمقور-ساۋداگەر رەتىندە، حان ساياساتىن قولداپ، ونى جانىن سالا ورىنداۋشى رەتىندە بەلگىلى ەدى. وعان قوسا حالىقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان كوزقاراس بويىنشا ق.باباجانوۆتىڭ قوجا تۇقىمىنان شىعۋى سەبەپتى، ونىڭ قازاق رۋلارىن باسقارۋعا حاقىسى جوق ەدى. باباجانوۆتى تاعايىنداۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋدىڭ الدىندا جانە ودان كەيىن حانعا جولدانعان توپ بولىپ جازىلعان ارىزدار مەن ەسكەرتۋلەر ەسكەرۋسىز قالدى. وسىدان كەيىن ابدەن اشىنعان حالىق بۇقاراسى اشىق قوزعالىسقا شىقتى. 1837 جىلى 2 قاراشادا يساتايدىڭ جاڭگىرگە حاتىندا: « قاراۋىلقوجانى ستارشىندىق قىزمەتىنەن شەتتەتىڭىز.ول لاۋازىمىن پايدالانىپ، ەل ءىشىن ارالاۋىن توقتاتسىن»،- دەپ جازىلعان. بۇل حاتقا 300 ادام قول قويعان. سونىمەن بىرگە، بوكەي ورداسىنىڭ قازاقتارى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق وزبىرلىعىنان ۇلكەن زارداپ شەكتى. XIX عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستاپ كاسپيي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىن يەمدەنگەن كنياز يۋسۋپوۆ، گراف بەزبورودكو سياقتى پومەششيكتەر قار قالىڭ جاۋىپ، قىس قاتتى بولعان جىلدارى قازاقتاردىڭ مالدارىن قالىڭ قامىس اراسىن ىقتىنداپ، پانالاۋعا جىبەرمەدى. جىبەرگەن جاعدايدا سول ءۇشىن مال بەرىپ، اقشا تولەۋى قاجەت بولدى. مىسالى، 1820-جىلى تەڭىز جاعالاۋىنداعى قامىستى، سايلى، ىقتاسىندى جەرلەرگە قىستاۋعا جىبەرگەنى ءۇشىن قازاقتار مال تولەدى. مۇنىمەن بىرگە شارۋالار قامىس شاۋىپ، مۇز ويدى. 1824-جىلى تەڭىز جاعالاۋىن قىستاعان شارۋالار يۋسۋپوۆتەرگە 7000 سوم اقشا تولەدى. ونىڭ ۇستىنە 100 مىڭ بۋدا قامىس شاۋىپ بەرۋگە مىندەتتەندى.
جايىق اسكەري كەڭسەسى ۇلكەن جانە كىشى وزەندەر مەن قامىس-سامار كولدەرى ماڭايىنداعى مال جايىلىمى ءۇشىن قولايلى جەرلەردى قازاقتاردان وزدەرىنە ەرىكسىز الىپ قويدى. بۇل جاعدايلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق شارۋالارىنىڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋعىزدى.بوكەي ورداسىنداعى 1836-1837-جىلدارداعى كوتەرىلىستىڭ وتارشىلدىق جۇيەگە قارسى باعىتتالۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا ەدى.
ءومىرزاقوۆ ادىلبەك، ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى،
تاريح ماماندىعىنىڭ 2 – كۋرس ستۋدەنتى.
