بالا كەزىمىزدە ءبىر قىلجاقباس قۇرداسىمىز بىرەۋدىڭ وعاش ءىسىن بايقاسا ءبىتتى، كۇلكىگە قارق بوپ، شالا بۇلىنەدى دە قالاتىن. ابدەن ىشەك-سىلەسى قاتىپ، ەكى بۇكتەتىلمەي توقتامايتىن. «اي، مىنا بايعۇس ەندى ولەدى-اۋ!» دەپ تۇرعانىمىزدا، كۇلكىسىن كىلت تىيىپ: «كۇلمەگەنگە بەرسىن!» دەپ ارسىز كۇلكىسىنىڭ بار كۇناسىن كۇلمەگەندەرگە اۋدارا سالاتىن.
بۇل قىلىعى كۇلكىگە زاۋقى سوقپاي تۇرعانداردى دا «كۇنا، ارقالامايىن!» دەگىزىپ، ەرىكسىز ىرجيتاتىن.
قۇرداسىمىزعا مۇنداي ادەتتىڭ قايدان جۇققانىن كەيىننەن بىلدىك. سويتسەك، الگى «كۇلمەگەنگە بەرسىن» - اجەسىنىڭ ماڭىنا جينالىپ اپ، كۇن ۇزاق وسەك سوعىپ، كىم كورىنگەنگە كۇلەتىن قاتىن-قالاشتاردىڭ كۇنادان قۇتقارار «اتالى» سوزدەرى ەكەن.
وسى ءبىر قاتىنداردىڭ «اتالى» ءسوزى سىقىلدى رۋحانيات كەسەلدەرىنە كەزىندە ەشكىم دە ءمان بەرە قويعان جوق-تى. «مۇندايلار «ۇساق-تۇيەك» دەپ ەسەپتەلىندى. الايدا، «ساننىڭ ساپاعا اۋىسۋ» تەورياسى ءوز دەگەنىن ىستەمەي قويمادى. كەڭەستىك تاربيەنىڭ وسال تۇسىنا مىقتاپ ۇيالاعان مۇنداي «ۇساق-تۇيەكتەر» كەزىندە وتارسىزدانۋ ءۇردىسى تياناقتى جۇرگىزىلمەگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحانياتىنا دا ۆيرۋس رەتىندە ەنىپ كەتىپ، بۇگىندە ۇلكەن سيپاتقا يە بولا باستادى. سونداي سيپاتتاردىڭ ءبىرى – كۇلەگەشتىك دەرت!
ناتيجەسىندە، قاعىنان جەرىپ، بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ، شەتەلدىك داستۇرسىماقتارمەن مالدانىپ، ۇلتتىق داستۇرلەردەن، ءتىپتى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ قاراپايىم قاعيدالارىنان دا باس تارتا باستاعان بۇگىنگى قازاق قوعامى كۇلەگەشتىكتەن الەمدىك «دودادا» وزا شاۋىپ، ازىرگە ەشكىمگە دەس بەرەر ەمەس!
ءقازىر قازاققا بىرەۋ «ءتايت!» دەسە دە – كۇلكى! ار ولشەمى – قىزدارىمىزدىڭ قىلىعى تىم ەرسى بولسا دا – كۇلكى! جەتكىنشەكتەرىمىز زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراپ جاتسا دا – كۇلكى! وزىنە-وزى قول جۇمساۋدان الدىڭعى قاتارعا شىقسا دا – كۇلكى! سىبايلاس جەمقورلىقپەن ۇستالىپ، سوت الدىندا جاۋاپ بەرىپ تۇرسا دا – كۇلكى! كۇلكى!.. كۇلكى!.. ايتەۋىر، بىتپەيتىن كۇلكىسى بار، ارمانسىز ەل سەكىلدىمىز!
بۇگىندە شىن كۇلكىدەن ءقادىر دە، قاسيەت تە قالمادى. شىنايى كۇلكى – قايسىسى، وتىرىگى – قايسىسى، نە نارسەگە كۇلۋ كەرەك، نە نارسەگە كۇلمەۋ كەرەك، ايىرۋدان قالدىق!
وسىنداي سۇرىقسىز كۇندەردىڭ بىرىندە، دالىرەك ايتقاندا، بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ ورتا تۇسىندا ماعان وبلىستىق سوتتان تىلدەي حاتتىڭ كەلمەسى بار ما؟!
وندا تۇرعان نە بار؟! حات كەلدى. مەن الدىم. وسى دا كۇلكى مە؟!.. ءبىراق مەن تانيتىن كوپشىلىك ونى ولاي قابىلداي المادى. حاتتىڭ مازمۇنى ەشكىمدى دە قىزىقتىرمادى. باستىسى – حاتتىڭ، اناۋ-مىناۋ ەمەس، سوتتان كەلۋى.
قالتىراي-دىرىلدەي حاتتى اشا باستادىم.
«تاعى نە ءبۇلدىردىم؟! بيلىككە قاي ماقالام جاقپاي قالدى ەكەن؟!».
سان-ساققا جۇگىرگەن ويلى كۇيىم، اياق استى كۇرەڭىتكەن ءتۇرىم - ارينە، جۇرت ءۇشىن تاپتىرماس كۇلكى كوزى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «كۇلمە دوسقا، كەلەر باسقا» دەگەن ءتامسىل ەشكىمنىڭ دە ويىنا كىرىپ شىعار ەمەس!
ءبىر قۋانىشتىسى، حاتتاعى: «وبلىستىق سوتقا القا بيلەر مۇشەلىگىنە ۇمىتكەر رەتىندە شاقىرىلاسىز» دەلىنگەن سويلەم جولدارىن كوزىم شالىپ ۇلگىرگەنىم مۇنداي جاقسى بولار ما؟ جۇرەگىم ورنىنا ءتۇستى. ەسەسىنە، مانادان بەرى بەت-اۋزىمدى مۇقيات زەرتتەپ، اڭدىپ تۇرعان كوپشىلىك جۇزىمدەگى قۇبىلىستى كورىپ، كۇلكى «ءسۋناميىن» بۇرق ەتكىزدى. اسقان ۇيىمشىلدىقپەن، اۋىزبىرلىكپەن ءبىر مەزەتتە اسپانعا تىك كوتەرىلگەن كۇلكى شوعىرى ءوزىن جوعارى نوتادا بىرەر ءسات ۇستاپ تۇردى دا، كەنەتتەن جان-جاققا شاشىراي جونەلگەن مەرەكەلىك وتشاشۋ سەكىلدى اسەر قالدىرا، قۇلاقتى قاق جارارداي ەكپىنمەن قارقىلعا باستى. مۇنداي جويقىن كۇلكىنى ەلىمىزدەگى بارلىق كۇلكى تەاترلارى جينالىپ اپ، قانشا جەردەن جان ەكپىن كۇشەنسە دە جاساي الماس!
«ۋا، بۇل نە قىلعان كۇلكى! ەسى بار ادام وسىعان دا ەسى اۋعانشا كۇلەر مە؟!»
وكىنىشكە وراي، بۇل مەنىڭ ىشكى دۇنيەمنىڭ، ءوزىم عانا ەستي الاتىن داۋىس ەدى. ويتكەنى، جۇرتتىڭ باسقا داۋىستى ەستيتىندەي شاماسى جوق بولاتىن!
- ويپىرماي، سوت شاقىراتىنداي تاعى نە ءبۇلدىرىپ ەدىڭ؟! حا-حا-حا!..
- ءوزىڭ دە قاراپ جۇرمەيتىندەي بولدىڭ-اۋ! حي-حي-حي!..
- «حالىق ءۇشىن» دەپ ماقالا جازىپ پا ەڭ؟! حو-حو-حو!..
جۋىق ارادا تولاستايتىن كۇلكى كورىنبەيدى. كۇشەيگەن ۇستىنە كۇشەيە ءتۇستى. ءبىر قىزىعى، جۇرت ەندى ءبىر ءسات نە ءۇشىن كۇلىپ جاتقاندارىن دا ۇمىتقان سىڭايلى. ونى بىر-بىرىنە سۇق ساۋساقتارىن شوشايتا شالقاسىنان ءتۇسىپ، سەرەيىپ جاتقاندارىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. جانە ءبىر عاجابى، قانداي كۇيگە تۇسكەندەرىنە قاراماستان، «كۇنا قايتارعىش» «كۇلمەگەنگە بەرسىندەرىنەن» استە ءبىر جاڭىلمايتىنىنا ەرىكسىز تاڭداي قاعاسىز!
مۇنداي نامىسقا تيەر كورىنىسكە جۇيكەڭىز قانشا جەردەن تەمىردەن جارالسا دا، شىداي الماس! مەنىڭ دە جۇيكەم سىر بەردى. سانامدا ءبىر ءپاس ويدىڭ ۇشقىنى دا لاپ ەتتى.
«مەنىكى وسى قاي پاتريوتتىق! ودان دا «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا، كوپپەن بىرگە اداسىپ»، ەسى كەتكەن كوپكە قوسىلىپ، ارسىز كۇلكىنىڭ اعىنىمەن ىقسام با ەكەن؟!».
الايدا، ويىمدى ساباقتاپ ۇلگىرە المادىم. كەنەتتەن اشىنا اقىرعان ىشكى دۇنيەمدەگى وكتەم داۋىس سانامدى سىلكىپ ءوتتى.
«مىنا رۋحسىز قوعامدى رۋحاني قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن، سەن وت بوپ جانباساڭ، ول وت بوپ جانباسا، كىم وت بوپ جانادى؟!... اعىنعا قارسى ءتىرى بالىق بوپ سەن جۇزبەسەڭ، ول جۇزبەسە، كىم جۇزەدى؟!... «قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاق» سەن بولا الماساڭ، ول بولا الماسا، كىم بولا الادى؟!...».
مۇنداي رۋحقا تولى جىگەرلى داۋىستان سەلت ەتىپ ويانىپ كەتكەندەي بولدىم. كەنەتتەن قاناتتانىپ، پاتريوتتىق سەزىمگە بولەنگەنىم سونشا – دەرەۋ مىنا توپالاڭ كۇلكىگە توسقاۋىل قويعىم كەپ كەتتى. جالما-جان:
- ۋا، حالايىق! «ۇيقى – ارسىز، كۇلكى – ارسىز!» دەگەن...
وكىنىشكە وراي، اينالاداعى كۇلكىنىڭ قۋاتتىلىعى سول – جۇرت تۇگىلى، ءوز داۋىسىمدى ءوزىم ەستي الماي قور بولدىم. كۇلكى قۇيىنى قۇلاقتى قاق جارارداي!
- و-و، حا-حا-حا!.. حي-حي-حي!..
«سەن وت بوپ جانباساڭ، كىم وت بوپ جانادى؟!» دەمەكشى، ەلدى ءمان-ماعىناسىز، ماقساتسىز كۇلكىدەن ازات ەتەيىن دەگەن ويمەن، قايتپاس قايسارلىققا، پاتريوتيزمگە، نامىسقا تولى كەزەكتى جالىندى ءسوزىمدى باستاپ كەپ جىبەردىم.
بۇل قىرسىققا نە داۋا؟! قاپەلىمدە اۋزىما ءجوندى ءسوز تۇسپەي:
- ۋا، حالايىق! اتام قازاق: «كوپ كۇلگەن – كوتتىڭ سورى» دەگەن! – دەي بەرگەم...
و، قۇدايا توبا! مانادان بەرى باسقا ءسوزدى ەستىمەي تۇرعان جۇرتتىڭ ناق وسى سوزگە كەلگەندە، ەستي قالعاندارىن قاراشى!
ەستىگەندە، جاڭاعى كۇلكى- كۇلكى مە؟! جۇرت جاپپاي جىندانىپ كەتكەندەي بولدى. مۇنى كورگەن مەن: «پاتريوتقا دا جان كەرەك!»- دەپ، الگى جەردەن تەزىرەك تابانىمدى جالتىراتتىم.
زارەمنىڭ ۇشقانى سونشا – زىمىراپ كەلە جاتىپ: «ۇساق-تۇيەككە وسىنشا كۇلەتىندەي بۇل قازاققا نە بولعان؟!. الدە كۇلەگەشتىك دەرتكە مىقتاپ شالدىقتىق پا؟!» دەپ ويلاۋعا عانا شامام ازەر جەتتى.
اياق-قولىم جەرگە تيمەي «ۇشىپ» كەلە جاتىپ، تىم تاياۋ جەردەن تاعى ءبىر ەرسى كۇلكىنى ەستىپ قالدىم.
- حا-حا-حا! قىرىقتان اسىپ، كەمپىر بولعاندا، ەكىقابات بولىپ!... كۇلمەگەنگە بەرسىن!
كۇلكى يەسىن جازباي تانىدىم. اۋىلدىڭ اتاقتى ارىزقويى!.. كىمدى كەلەكە قىپ كەلە جاتقانىن دا شامالادىم.
«ءيا، قىرىقتان اسىپ، بالا كوتەرسە، نە قىلادى ەكەن؟! بايى قاسىندا!... سول دا كۇلكى بولىپ پا؟!».
ءبىراق جانىنا بارا المادىم. ءقازىر زامان ءبىر ءتۇرلى عوي! وسىندايلاردىڭ نانى ءجۇرىپ-اق تۇر! تاعى ءبىر بالەگە ۇشىراپ كەتەرمىن! «بالەدەن ماشايىق قاشىپتى» دەگەن! جىلدامدىعىما «رەاكتيۆتى قوزعاعىشىمدى» قوسىپ، بۇل ارادان كوزدى اشىپ جۇمعانشا جوق بولدىم.
«سول كەتكەننەن، مول كەتتى» دەمەكشى، سودان قايتىپ ەشكىمنىڭ كۇلكى «قاقپانىنا» تۇسپەي، امان-ەسەن مەجەلى كۇنى وبلىس ورتالىعىنا دا جەتتىم-اۋ، ايتەۋىر!
وبلىس ورتالىعىنداعى سوت عيماراتى ورنالاسقان ورتالىق الاڭدا تۇرمىن. ۋاقىت ءالى ەرتە ەكەن. توعىز بولماپتى. مەكەمەلەر جابىق. ورىندىققا وتىردىم. ويلانىپ كەتىپپىن. كەشە تەلەديداردان كورگەنىم ەسىمە ءتۇستى.
ءبىر كۇلكى تەاترى جۇرتتى كۇلدىرەمىن دەپ ءوزى كۇلكىگە ۇشىراپ جاتتى. بارىنەن قيىنى – كۇلكىسى كەپ ەزۋىن كەرىپ وتىرعان كورەرمەندەردى كۇلدىرە الماۋ ەكەن! توپىرلاعان ارتىستەر ساحنادا ارى-بەرى شاپقىلاپ كورىپ ەدى، بولمادى. ءبىرسىپىراسى «سوڭعى مۇمكىندىك» دەگەندەي، تاۋەكەلگە بەل بۋىپ، ەرسى ارەكەتكە بارىپ كۇشەنىپ ەدى، قىرىسىققاندا ونىسىنان دا تۇك شىقپاي، مازاق بولدى. «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟!» دەگەندەي، جاندارى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلگەندە، قۇداي وڭداپ، ورتاعا ەرەكشە كيىنگەن ءبىر جىگىت اعاسى شىعا كەلدى. ونى كورىپ، جۇرتتى كۇلدىرە الماي قور بولعان ارتىستەر ولگەن اكەسى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋانىپ، بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاڭاعى بايعۇستىڭ دامبالىن شەشىپ كەپ جىبەرەدى! مىنە، قىزىق! شەشىلگەن دامبالدىڭ ىشىنەن جۇرتقا ءمالىم «قۇرال» شىعا كەلمەي، ورنىنا باسقا ءبىر دامبال شىعا كەلەدى. بەينە روما كەلىنشەكتەرىنىڭ كويلەكتەرى سىقىلدى! بۇعان اڭ-تاڭ قالعان جۇرت- قىران-توپان!
«نە دەگەن ارزان كۇلكى! وسى دا كۇلكى بولىپ پا؟! ەگەر الگى بەيشارانىڭ دامبالىنىڭ تاساسىنان «قىلتيماسى» شىعا كەلىپ، ۇيالاعاننان «قىلتيماسى» «شاپتىرما» قىلسا نە بولادى؟! ارينە، وعان دا كۇلەمىز! كۇلگەندە دە، راقاتتانىپ تۇرىپ كۇلەمىز! ال بالكوندى – «قىلتيما»، فونتاندى – «شاپتىرما» دەپ قولدانباقشى بولعان تەرمينولوگ عالىمدارىمىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ قۋاتىن كەمىتەتىن قيسىنسىز اۋدارمالارىنا ەش كۇلمەيمىز. بۇل قالاي؟! ولاي بولسا، دامبال توڭىرەگىنە بايلانىستى قولداناتىن «قىلتيما» مەن «شاپتىرمانى» ءتول سوزىمىزدەن الىپ تاستاپ، ورنىنا «بالكون» مەن «فونتاندى» قولدانىپ كورسەك قايتەدى؟ تەرمينولوگتەرگە سالساق، ءبارىبىر ەمەس پە؟ جوق، ءبارىبىر ەمەس ەكەن! وندا ءسوزىمىز بىلاي بولىپ ءوربيدى ەكەن. «ەگەر الگى بەيشارىنىڭ دامبالىنىڭ تاساسىنان «بالكون» شىعا كەلىپ، ۇيالعاننان «بالكونى» «فونتان» قىلسا نە بولادى؟» دەگەن ءدۇبارا سويلەم شىعا كەلەدى! ال ، كۇلمەي كور!
«ە-ە، ءبىز ءۇشىن بۇل دا كۇلكى شىعار! ءبىراق ءتول ءسوزىمىزدى ورىنسىز جەرگە سۇعا بەرسەك، كۇلكى عانا شىعارمايمىز، ءتول ءسوزىمىزدى دە كۇلكىگە ۇشىراتارىمىز حاق!
وسىلايشا وي تۇڭعيىعىنا باتىپ كەتىپپىن. كەنەت قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن:
- ءا-ا، ءمۇعالىمسىز بە؟.. سالاماتسىز با؟! – دەپ شاڭك ەتە قالعان اششى داۋىس «جۇمساق جەرىمدى» ەرىكسىز بۇلك ەتكىزگەندە بارىپ ەس جيدىم. جالت قاراسام، ءبىر كەلىنشەك! «بالىقشى بالىقشىنى الىستان تانيدى» دەمەكشى، ۇستىندەگى ساننەن قالعان تاپ-تازا كيىمىنە، تۇرعان تۇرىسىنا، شارشاڭقى جۇزىنە قاراپ ارىپتەسىمدى جازباي تانىدىم.
- ءيا، ءمۇعالىممىن. ءسىز دە ءمۇعالىم بولارسىز؟
كەلىنشەك كۇلىمسىرەدى. ءسىرا، ويىمدى ول دا وقىپ تۇرعانداي.
- ءيا، مەن دە ءمۇعالىممىن. جالاعاش جاقتان... ءسىز دە سوتقا كەلدىڭىز بە؟.. سوت دەگەندە، ...ءوت بار ما؟!» دەگەندەي، ءبىز دە كەلىپ قالدىق!
ءسوزىنىڭ سوڭعى جاعىن ەستىگەندە، بويىم ازداپ مۇزدايىن دەدى. «راسىندا دا، «سوت دەگەندە، ...ءوت بار ما؟!».
كەلىنشەككە تاڭىرقاي قاراپ، بىردەڭە سۇراماقشى بوپ ۇمتىلا بەرگەم. ۇلگىرە المادىم. ۇستەرىنە جالاعاشتىق ءمۇعالىمنىڭ كيىمدەرىمەن «تۋىس» كيىم كيگەندەر، ويلاسىپ قويعانداي، اپ-ساتتە ورىندىقتىڭ اينالاسىنا جينالا قالدى. ءبارى دە وزىممەن تاعدىرلاس، كوپتى كورگەن «مۇڭلىق» مۇعالىمدەر ەكەن.
مۇعالىمدەر، ونىڭ ىشىندە ءتىس قاققان مۇعالىمدەر، جينالعان جەردەگى احۋال بەلگىلى عوي! سول باياعى مەكتەپ پروبلەماسى، وقۋ-تاربيە جۇمىسى اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ سالا بەردى. ايتۋلارىنشا، بۇگىنگى كۇننىڭ كەلەلى ماسەلەسى زىعىرداندارىن ابدەن قايناتىپ بولىپتى.
- مىنا جاس مۇعالىمدەر مەنى شوشىتادى؟ قاراپايىم ادەپتى، سالەمدەسۋدى بىلمەيدى عوي!
- ەسەسىنە، اقشا ساناۋدان الدارىنا جان سالمايدى!
- جەتى سەپتىكتى بىلمەيتىن جاس مۇعالىمدەر دە قازاق ءتىلى پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر-اۋ!..
مۇنىڭ ءبارى بۇرىننان تانىس، ابدەن جاۋىر بولعان پروبلەمالار بولعاندىقتان، اڭگىمەلەرى مەنى ونشا قىزىقتىرماي وتىر ەدى. كەنەت اڭگىمە ارقاۋى حيميا پانىنە اۋىسقان ساتتە بىرەۋىنىڭ:
- سوڭعى كەزدە تەمىردىڭ فورمۋلاسى – Fe (Ferrum) قالاي وقىتىلىپ ءجۇر، بىلەسىڭدەر مە؟! – دەگەنى.
ءبارىمىز تاڭىرقاي، قۇلاق تۇرە قالدىق.
- قالاي؟!.
- كادىمگىدەي... قازاقشا – «عە» دەپ وقىتىلاتىن كورىنەدى. مەن سولاي وقىتىپ جۇرگەن ءبىر جاس ءمۇعالىمدى كوردىم!
مىنانى ەستىگەندە، شالقامنان تۇسە جازدادىم. ءمۇعالىم ازىلدەپ وتىر ما دەپ، بەتىنە ءۇڭىلدىم. جوق! جۇزىنەن ءازىلدىڭ نىشانى بىلىنبەيدى. كەرىسىنشە، اشىنعاندىقتىڭ، شاراسىزدىقتىڭ تابى بار! كەنەت بىرەۋىنىڭ:
- كۇلمەگەنگە بەرسىن! – دەگەنى.
مۇعالىمدەر دۋ كۇلدى. تەك مەن عانا ءسال ىرجيعان بوپ:
- ديرەكتور... ديرەكتور نە دەيدى؟ مۇنىسىن بىلە مە ءوزى؟! – دەدىم ءالى دە ءوزىم-وزىم كەلە الماي.
- بىلگەندە قانداي! ءوزىنىڭ ادامى ەمەس پە؟! «ۇيرەنىپ كەتەدى ءالى» دەدى دە قويدى.
ءماسساعان! كۇلكىلى قوعامنىڭ ناعىز كۇلكىسى دەپ وسىنى ايت! مەنىڭ كۇلكى دەپ جۇرگەندەرىم مىنانىڭ قاسىندا قولىنا سۋ قۇيۋعا دا جاراماس!
مۇمكىن ، تەمىر فورمۋلاسىن «Fer-rum» دەپ سوزىپ جاتقانشا ، قازاقشا «عە» دەپ قىسقاشا قايىرىپ ، «جاڭالىق» اشىپ جۇرگەن ءمۇعالىم شىعار؟ءتىپتى بار عوي، ءۇش تىلدىلىك وقۋ جۇيەسىنە قارسى شىققان «پاتريوت» بولار ، كىم ءبىلىپتى ؟!
كەنەت مەنى ءبىر ءتۇرلى كۇلكى قىستى. بۇرىن-سوڭدى «رەپەرتۋارىمدا» بولماعان كۇلكى!
- عە-عە-عە!..
ەندى ءوزىمدى-وزىم توقتاتا السامشى! ماعان ەرىپ، «كۇلمەگەنگە بەرسىندەرىن» قوسىپ، ءبارى دە كۇلكىگە قارق بولا باستادى. بايقايمىن، كوبىسىنىڭ ءوزى كۇلگەنىمەن، كوزدەرى كۇلمەيتىن سىڭايلى!
كۇلكى ەندى-ەندى قارقىن الا بەرگەن ساتتە، بىرەۋدىڭ الىستان ايقايلاعان داۋسى ەستىلدى.
- القا بيگە ۇمىتكەرلەر! ىشكە كىرىڭىزدەر!
ىشكە كىردىك. الگى ءبىر ساتتەن كەيىن مەنىڭ جان دۇنيەمدە ۇلكەن وزگەرىس پايدا بولدى. «ءبىزدىڭ قوعام – ناعىز ءاجۋا ، كۇلكى قوعامى ەمەس پە؟!».
سوت بىزگە، جينالعاندارعا، القا بيلەر تۋرالى ءتۇسىندىرىپ جاتسا دا، ىشتەي «عە-عە-عەلەي» بەرەتىن سەكىلدىمىن. توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس!
ەندى ءبىر ساتتە ۇلكەن زالعا كىردىك. سوت پروسەسى باستالعالى جاتىر ەكەن. زال قانشا جەردەن ۇلكەن بولعانىمەن، القا بيگە شاقىرىلعان ۇمىتكەرلەر وتە كوپ بولىپ، ارەڭ سىيدى.
سوتتا كامەلەتكە تولماعان ءبۇلدىرشىندى زورلاۋ فاكتىسى بويىنشا ءىس قارالماقشى ەكەن. سوتتالۋشى – الپامساداي، الپىستى القىمداپ قالعان بىرەۋ! جابىرلەنۋشى جاقتان قىزدىڭ اناسى (ول دا تىم جاس – جيىرمانىڭ ول جاق، بۇل جاعىنداعى كەلىنشەك) سويلەدى.
سول ساتتە جۇرەگىم اتشا تۋلاپ، كەۋدەمە سىيماي كەتتى. دەنەمدى وكسىك بيلەدى. كوزىمە جاس تىعىلدى. «قازاق قوعامى، شىنىمەن دە، ازعانى ما؟» دەگەن وي سانامدى سارسىتىپ جىبەردى. كەنەت كوزىمدە تىعىلىپ تۇرعان جاس ارناسىن جارىپ كەتكەن تاسقىن سۋداي پارلاي جونەلمەسى بار ما؟!
تابان استى مۇنداي كۇيگە ءتۇسۋىم – مەنى قاتتى قىنجىلتىپ-اق تاستادى. قانشا ايتقانمەن، ەركەك ەمەسپىن بە؟ ەركىمنەن تىس بولعان مىنا قۇبىلىستان قاتتى ۇيالىپ، كوز جاسىمدى قولىممەن قالقالاپ، جان-جاعىما ۇرلانا قارادىم. جانىمدا تۇرعان ارالدان كەلگەن قارىنداسىم جاناردىڭ دا كوز جاسى ەرىك بەرمەي، ارپالىسىپ جاتىر ەكەن.
«ءيا، ول قانشا دەگەنمەن قىز بالا عوي! مەنى ايتساڭىزشى! ەركەك باسىممەن!... ەر ادامدى جىلاتقان مىنا قوعام قاي قوعام؟! الگى ارزان كۇلكى يەلەرى مىنا كورىنىستى قالاي قابىلدار ەكەن؟!».
كەنەت بويىمدى اشۋ قىستى دا، ارتىنشا جان دۇنيەمدى كەكتى كۇلكى بيلەدى. كىمگە كەكتەنىپ تۇرعانىمدى تۇسىنە الار ەمەسپىن!
وسى ساتتە سوت ۇمىتكەرلەر اراسىنان القا بيگە لايىقتى ادامداردى تاڭداي باستاعان-دى.
- بىزگە قولى بوستاۋ ادام كەرەك! ويتكەنى، سوت پروسەسى تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ارالارىڭىزدا ءۇش جاسقا دەيىنگى ەمىزۋلى بالاسى بار ادامدار بار ما؟!
مۇنى ەستىگەندە، الدىمدا وتىرعان تاپالتاقتاۋ جاۋىرىندى جاس جىگىت «قۇتىرعاننان – قۇتىلعان» دەگەندەي، ورنىنان اتىپ تۇردى. داۋىسىندا ازداپ قوبالجۋ تابى بار.
- مە... مەنىڭ ءۇش جاسقا دەيىنگى ەمىزۋلى بالام بار!..
سوت جاس جىگىتكە تاڭىرقاي قارادى.
- ءسىز ەركەك ەمەسسىز بە؟!
ءبىز جىگىتتىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ-اق تۇرمىز. ءبارىمىزدىڭ دە ويىمىز – ادام تاعدىرىن شەشەتىن قاسىرەتى مول بۇل جەردەن تەزىرەك تابانىمىزدى جالتىراتۋ. ءبىراق «كۇلكى – ارسىز» دەگەن، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، سوتتىڭ ءسوزىن ەستىگەندە، الگى ارسىز كۇلكى -«عە-عە-عە!» اۋزىمنان ەرىكسىز شىعىپ كەتتى. تاعى دا قاراپ تۇرماي، «كۇلمەگەنگە بەرسىنى» ىزىنشە سۋماڭ ەتىپ «قوسىلا شاپتى»! وسى ءبىر اياق استى كەلەڭسىزدىككە كۋا بوپ تۇرسا دا، اينالامداعىلار سوتتان سەسكەندى مە، ەزۋلەرى ءسال كەرىلگەنمەن، دىبىستارى شىقپادى.
ابىروي بولعاندا، كۇلكىنى دە، ءسوزدى دە سوت ەستىمەدى. ەستىسە دە، ەستىمەگەن سىڭاي ءبىلدىردى-اۋ! قانشا دەگەنمەن، تالايدى كورىپ، ىسىلعان جان عوي!
سوت الگى تاپالاق جاس جىگىتكە قايىرا سۇراق قويدى.
- كىم بولىپ ىستەيسىز؟
- ءمۇعالىم...
سوت تاڭىرقاۋىن ۇدەتە ءتۇستى.
- اۋ، مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر سىندى كۇندەلىكتى جۇمىستان قولى بوساي المايتىن مامان يەلەرىن شاقىرماۋدى قاتاڭ تاپسىرعان جوق پا ەك؟!
زالداعىلار قوزعالاقتاپ كەتتى. سوت زالداعىلارعا:
- قانە، ارالارىڭىزدا تاعى دا مۇعالىمدەر بار ما؟ بار بولسا، ورىندارىڭىزدار تۇرىڭىزدار!... – دەدى.
بىرەن-سارانى بولماسا، زالداعىلاردىڭ دەنى ورىندارىنان تۇردى. مۇنى كورگەندە، سوت باسىن ءبىر شايقادى. ءبارىن قايتارسا، زالدىڭ بوساپ قالاتىنداي ءتۇرى بار. ءبىراق، ەرەجەنىڭ اتى – ەرەجە! دەرەۋ مۇعالىمدەر زالدان بوساتىلدى. ءىلبىپ كەتىپ بارا جاتقان مۇعالىمدەردىڭ جۇزدەرىندە: «سوتقا دا مۇعالىمدەردى قۋادى، وتقا دا مۇعالىمدەردى قۋادى، بوققا دا مۇعالىمدەردى قۋادى!» دەگەن رەنىشتىڭ تۇرعانى انىق سەزىلەدى.
مۇعالىمدەردىڭ تۇڭىلگەن تۇرلەرىنە كوزىمنىڭ تۇسكەنى سول – اتاڭا نالەت ارسىز كۇلكىنىڭ تاعى قىسقانى.
- عە-عە-عە!..
بىرەۋ قاراپ تۇرماي «كۇلمەگەنگە بەرسىن!» دەپ جىبەرىپ ەدى، ءبارى ەرىكسىز ىرجيدى. ءبىراق ۇندەرى شىقپادى. ادەپ ساقتادى.
بىزدەر، مۇعالىمدەر، بىر-بىرىمىزبەن قانداي جاعدايدا بولماسىن، ءالى تالاي كەزدەسەتىنىمىزگە بەك سەنىمدى ەدىك. سوندىقتان دا، قوشتاساردا:
- اماندىقتا كەزدەسەيىك! – دەپ بىر-بىرىمىزگە تىلەك تىلەپ، جون-جونىمىزگە تاراستىق.
جۇرتتى قايدام، مەن سودان بەرى مىنا «عە-عە-عە» دەگەن ارسىز كۇلكىدەن ارىلا الماي-اق قويدىم. وسى ءبىر كەلەكە كۇلكى كىمگە باعىتتالعان؟ قوعامعا ما، الدە جەكە ادامدارعا ما؟ تۇسىنسەم، بۇيىرماسىن!
وسىنداي سۇراقتار مازامدى ابدەن كەتىرگەن سوڭ، بىرەۋلەردىڭ اقىلىمەن «باقسى-بالگەرلەرگە كورىنسەم بە؟» دەپ كەلە جاتقام. كەنەت الدىمنان ساقال-مۇرتى وسكەن، ءتۇرى قازاققا كەلە قويمايتىن، قولىندا تەمىر شوقپارى بار ءبىر شال شىعا كەلدى دە، ءبىر جاس قىزدى تىرقىراتىپ قۋا جونەلدى. ايقايى جەر جارادى.
- ءاي، جاس ءمۇعالىم! مىنا تەمىردىڭ فورمۋلاسىن دۇرىس ايتپاساڭ، وسىمەن ۇرىپ ولتىرەمىن! ويتكەنى، مىنا توپاستىعىڭمەن ەلدىڭ ەرتەڭى- تالاي جاس بۋىننىڭ جان دۇنيەسىن بۇزاسىڭ! سوندىقتان، الدىن الا ءوزىڭدى قۇربان ەتكەنىم دۇرىس بولار!
الدىنا ءتۇسىپ بەزىپ بارا جاتقان اناۋ ءمۇعالىم، قانشا دەگەنمەن، جاس قوي! شالعا جەتكىزەر ەمەس. اشۋلى شالدىڭ ايقايى دا ونشا اسەر ەتپەسە كەرەك. ەش ساسپاستان جاۋاپ قاتىپ بارادى.
- تەمىردىڭ فورمۋلاسى – «عە-عە-عە!» دەيدى. ونىسى - الگى شالدى مازاق قىپ كۇلگەندەي!
مىنا كورىنىسكە ءماز بولعانىم سونشا - الگى مۇعالىمگە قوسىلىپ، مەن دە توقتالماستان «عە-عە-عەلەي» جونەلدىم. مەنىڭ كۇلكىمدى ەستىگەن الگى شال، كەنەت ءمۇعالىمدى تاستاي سالا، ىزىمە تۇسپەسى بار ما؟!
- ءاي، نايساپ، ول – «عە-عە-عە» ەمەس! Ferrum!
قانى باسىنا شاپقان شال جاقىنداپ-اق قالعان ەكەن! مەن قورىققانىمنان: «كۇلمەگەنگە بەرسىن!» دەپ «كيەلى ءسوزىمدى» ايتىپ قاپ ەدىم. مىنە، عاجاپ! الگى اشۋلى شال سول مەزەتتە-اق كوزدەن عايىپ بولدى. ءمۇعالىم دە ءىزىم-قايىم جوق!
مىنا كورىنىس مەنى ودان ءارى تاڭداندىرىپ، جىنداندىرا جازدادى. ال، كەپ كۇلەيىن!
- عە-عە-عە!... عە-عە-عە!...
قانشا كۇلگەنىم ەسىمدە جوق. ايتەۋىر، ىشەگىم ءتۇيىلىپ، شوشىپ ويانسام، ءتۇسىم ەكەن. جالما-جان قۇدايعا ءتاۋ ەتتىم. «تاۋبە! تاۋبە!... جاراتقان يەم، تاۋبە! ءتۇس بولعانىڭا شۇكىر! ايتپەسە، الگى شال جازىم قىلارى ءسوزسىز ەدى!..»
باسىم اۋىرىپ قالىپتى. ماڭگىرىپ ءبىراز تۇردىم. الگى شالدى ءبىر جەردەن كورگەن سياقتىمىن. ءبىراق، قاي جەردەن؟.. ەسىمە تۇسەر ەمەس!..
كەنەت ەسىمە ساپ ەتە قالدى. «ايتپاقشى... ءيا، سول!»... حيميا كىتابىنان كورگەن ەكەنمىن-اۋ! ءاتى-جونى – دميتريي يۆانوۆيچ مەندەلەيەۆ. ورىستىڭ اتاقتى حيميگى. جاراتىلىستىڭ نەگىزگى زاڭدارىنىڭ ءبىرى – پەريودتىق زاڭنىڭ اۆتورى.
و، توبا! ول مەنىڭ ميىمنىڭ ىشىندە نەعىپ ءجۇر ەكەن؟!... «ە-ە، ەندى ءبارى تۇسىنىكتى. ەل ەرتەڭى، بولاشاعىمىز – جاس ورەندەردى تەرىس وقىتىپ جۇرگەن توپاس مۇعالىمدەرگە ارۋاعى ريزا بولماي تۇر-اۋ!
تۇسىمە ەنگەنى – «مىنا كەلەڭسىزدىككە نەمقۇرايلى قاراعانشا، نەگە كۇرەسپەيسىڭ؟» دەپ تۇرعانى شىعار؟!
مەن قايتەيىن. قولىمنان كەلەر ەش شارا جوق. «مىڭ قوسشىدان – ءبىر باسشى» دەگەن... ءسوزىم جۇرەتىن باسشى ەمەسپىن. قاراپايىم عانا ءمۇعالىممىن. بىزدەيلەردىڭ قولىنان تەك اشىنا كۇلۋ عانا كەلەدى. جۇرت نە دەسە دە، كۇلەمىز! ال، كۇلەيىك!...
-ايتپاقشى، بيىل مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ەسسە جازۋدان ەمتيحان تاپسىرىپتى. ەسسەنى «اس-سا!» دەپ جۇرگەن مۇعالىمدەردى كورگەندە، ءتىل مەن ادەبيەت سالاسىنىڭ عالىمدار قانداي كۇيدە بولدى ەكەن؟!
- عە-عە-عە!... كۇلمەگەنگە بەرسىن!...
- تەستتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيىل «مەداليستەر» دالادا قالىپ، «مەداليست ەمەستەر» گرانتقا ىلىكتى دەي مە؟
- عە-عە-عە!... كۇلمەگەنگە بەرسىن!...
- بيىلعى وقۋ جىلىندا ءبىزدى (حالىقتى) قانداي توسىن سىي كۇتىپ تۇر ەكەن؟! وقۋ ءمينيسترىنىڭ رەفورماسى اۋىرلاپ، «رەسسورى» كەتتى دەي مە؟
- عە-عە-عە!... كۇلمەگەنگە بەرسىن!...
ن.ءجۇسىپ،
№21 ورتا مەكتەپتىڭ ءمۇعالىمى،
ارال اۋدانى
