ەگويست ەكەنبىز. سوڭعى كەزدە كوزىم بىرنارسەگە جەتسە – ول ءارقايسىسىمىزدىڭ ەگويست ەكەنىمىز.

ديەۆيد بومعا سەنسەك، ءومىر دەگەن گولوگرامما. ءبىز تەك قالاعانىمىزدى كورەمىز. ومار حايامنىڭ كۇمىس قوسىلعان ايناسى تۋرالى ەمەس، مەن ءاربىرىمىزدىڭ جالپى ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى ايتىپ وتىرمىن.

مىسالى، ساياسات. شىن مانىندە، ءاربىرىمىز ءۇشىن بيلىكتە نە بولىپ جاتقانى، جاھاندىق ساياسات، ەكونوميكا سالالارى ماڭىزدى ەمەس. ارينە، ەگەر سول سالادا قىزمەت ەتپەسەڭىز (ونىڭ ءوزى كۇماندى، سەبەبى، شەنەۋنىكتەر مەن بيزنەسمەندەردىڭ تەك ءوز پايداسىن ويلايتىنى بەلگىلى. بۇل تۇسىنىكتى، مۇمكىندىك بولسا، نەگە دۇرىس پايدالانباسقا؟! «جوق، ولاي ەمەس!» دەگەن بولساڭىز، وندا ءالى ول دارەجەگە جەتپەگەنىڭىز عوي، جەتسەڭىز – كورەرمىن). ماڭىزدىسى – سەنىڭ جاعدايىڭ، ومىردەگى ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىنىڭ كوپ بولۋى. ولاي بولماعان جاعدايدا، وندا ساعان سول يگىلىكتەرمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتپەگەن «بيلىك» كىنالى. ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسى، قىمبات سالىقتار، قيسىق جولدار – بارلىعىمىزدىڭ اشۋىن تۋعىزاتىنى ءسوزسىز. ءتىلدىڭ ماسەلەسى – بولەك اڭگىمە. ارينە، تاۋەلسىزدىگى 23 جىلدان جاڭا اسقان ەلىمىزدىڭ «مۇمكىنشىلىكتەرى» كوپ قوي. تەك 1991 جىلى قازاقستاننىڭ قازىناسىندا تەك ەكى-اق التىن قۇيماسى بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جاڭا استانا، جابىلعاننان سوڭ قايتا اشىلعان زاۋىتتار، ينفراقۇرىلىم، يميدج (ەكونوميكالىق، سپورتتىق) تىكەلەي شەتەلدەن كەلگەن ينۆەستيسيالار ارقىلى سالىنعانى سودان. مۇنايىمىزدى، مەتاللۋرگيانى، بايقوڭىردى جالداۋعا بەرگەننەن كەيىن تۇسكەن قارجىعا، ارينە. كەمشىلىك سول ينۆەستيسيالاردىڭ تارالۋ، پايدالانۋ شارتتارىندا بولدى (بۇدان ولقىلىق كەتكەنى راس، وعان ارنايى باسقا تاقىرىپ ارناۋ كەرەك). سوندىقتان، ءالى تولىقتاي كوتەرىلىپ، ۇلتتىق ينۆەستيسيالار كەلمەيىنشە، شەتەلگە وكپەلەۋ... ءجونسىز. 90 جىلداردىڭ باسىندا دارىندى ەكونوميست، اناليتيكتىڭ بولماعانىنا، ءالى دە سول ولقىلىقتى جويا الماعانىمىزعا وكپەلەۋ كەرەك.

ەگويزمگە قايتا كەلەيىك. ساياسي ويىندا سولشىل پارتيالار مىندەتتى تۇردە وڭشىل پارتيانىڭ قارسىلاسى بولمايدى. ءتىپتى بايقالاتىن اكسيوما: بارلىق پارتيالاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى ءبىر: مەملەكەتتىڭ، حالىقتىڭ جاعدايىن كوتەرۋ. راديكالدار ءارقاشاندا ورتالىققا قارسى كۇش جينايدى. ال، كەز كەلگەن «ەكسترەميستەردىڭ» كوزدەگەنى –ىزادان تۇنشىققان اۋديتوريانى قاراتۋ. سايىپ كەلگەندە، بيلىككە ۇمتىلعان ءاربىر ۇمىتكەر جاقسى پسيحولوگ، الەۋمەتتانۋشى بولۋى قاجەت (10 مىڭ جاۋىنگەرىنىڭ بارلىعىنىڭ ەسىمدەرىن بىلگەن زۇلقارنايىن دا كەرەمەت قولباسشى ەتىن). اۋديتوريانى زەرتتەپ، وزىنە اۋدارۋ ءۇشىن. وسىندايدا، «ەففەكت كولباسى» تەرمينىن ءتۇسىندىرىپ وتكەن ءجون. ءبىز، ونى شۇجىق ەمەس، «قازى-قارتا سالدارى» دەپ اتايىق. بۇل تەرمين حالىقتى ەكى اۋديتورياعا ءبولىپ قاراستىرادى. قازى-قارتاسى بارلار جانە قازى-قارتاسى جوقتار. قازى-قارتاسى بارلارعا، ارينە، جوعارىداعى بيلىك ۇنايدى. ول «اقپاراتتىق تۇزاق» ارقىلى سالىنىپ جاتقان زاۋىتتاردى، جاڭا جۇمىس ورىندارىن كورەدى. بۇعان تۇرعىن ءۇي، مەكتەپ، اۋرۋحانانى قوسىڭىز. زەينەتاقى مەن جاردەماقى وسۋدە، بارلىعى اۋىزبىرشىلىكتە ءوسىپ، ءونىپ، دامىپ جاتىر. اعايىن تاتۋ، كورشى تاتۋ – نە كەرەك؟!

قازى-قارتاسى جوقتاردى الايىق: ءۇي جوق، جالعا العان بولمە قىمبات، ەمحانالارداعى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمى تومەن: قانداي دياگنوز قوياتىنىن دا بىلمەيدى. قۇلاۋعا ءسال-اق قالعان مەكتەپ، اۋرۋحانالار، كەزەگى دە، قاعازى بىتپەيتىن جەر ماسەلەسى. بۇعان زەينەتاقى ءوستى دەپ، ودان سايىن قىمباتتاي تۇسكەن باعالاردى، الا الماي جۇرگەن ازاماتتىقتى قوسىڭىز. مىنە، بۇل – قازى-قارتانىڭ بار-جوعىنىڭ سالدارى.

ەكىنشى اۋديتوريانىڭ «جوقتىعىنان» پايدا ىزدەگەن سولشىلدار ءوز ساياساتىن قالاي جۇزەگە اسىراتىنى تۇسىنىكتى. كەيدە، ۇلكەن قارجىنىڭ ارقاسىندا (شەتەلدەن كەلگەن قارجى!) اتالعان اۋديتوريانىڭ ىقپالىمەن ەلدە توڭكەرىس ۇيىمداستىرىلىپ، بيلىكتى وزگەرتۋگە دە بارادى. شىعىس ەۋروپاداعى جاپپاي ءتۇرلى-تۇستى ريەۆوليۋسيالار سونىڭ ايعاعى. ۋكرايناداعى قىزعىلت-سارى توڭكەرىستى دە بۇعان جاتقىزۋعا بولادى. بيلىك وزگەردى، ەندى شيرەك جىلداي ەلدە تۇراقسىزدىق ورنايدى. جاڭا بيلىك ورنىققانشا، قارجى بەرگەن شەتەل ءوز مۇددەسىن پايدالانىپ، ولجاسىن وڭدى پايدالانادى (مىسالى: يراك، ليۆيا). تاريحقا كەرى شەگىنەيىك: 1917 جىلى نەمىستەر لەنيننىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە گەرمانيا جاردەمدەستى (لەنين نەمىس پويىزىمەن كەلگەن بولاتىن)، ءوز كەزەگىندە لەنين 1949 جىلى قىتايعا ماونىڭ بيلىككە كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزسە، جۇڭگو كەيىنىرەك كورەيا، ۆەتنام، كامبودجا ەلدەرىنە اقشالاي عانا ەمەس، قارۋ-جاراقپەن دە كومەكتەسەدى. ارينە، بۇلاردىڭ بارلىعى non-official مالىمەتتەر. الايدا، ەلدە توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسۋ – شەتەل ءۇشىن تىكەلەي سوعىستان ءبىرشاما ۇنەمدى ەكەنى راس. توڭكەرىستەن سوڭ، جاردەمدەسۋ ماقساتىندا، شيكىزاتتى ارزانعا ءوندىرىپ الۋ نەمەسە ساعان پايدالى ساۋدا شارتتارىن قويۋ الدەقايدا ءتيىمدى. قارىزعا باتقان جاڭا بيلىك جاۋاپ قايتارايىن دەسە، اقشالى «كرىشاسىن» تىڭداۋعا مىندەتتى (الەمدى ماسوندار بيلەيدى دەگەن وسىدان شىقتى). ال، قوماقتى قارجىسىز وزگەرىس اكەلۋ مۇمكىن ەمەس (مىسالى، جەلتوقسان وقيعاسى. ونى قارجىلاندىراتىن شەتەل بولعان جوق، سوندىقتان بيلىك وزگەرمەي، حالىق اياۋسىز جانشىلدى). ەكىنشى ءبىر قاجەت ەتىلەتىن شارت – ليدەردىڭ، سەركەنىڭ بولۋى. كەرەمەت وراتور قول باستاپ، جولىن جالعاۋ ءۇشىن اۋديتوريانى عاجاپ سوزدەرىمەن باۋرايدى (اقشا بولعان جاعدايدا، ونداي وراتوردى تابۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان، ەكىنشى شارت ۇلكەن ماڭىزدىلىعىن جوعالتادى). ال، اۋديتوريا وعان سەنەدى، كونەدى دەيسىزدەر مە؟ ادامدار شەشىم قابىلداعاندا لوگيكاسىنا ەمەس، ەموسياسىنا باعىنادى دەپ جاۋاپ بەرگەن  دەيل كارنەگي قاتەلەسكەن جوق. ابدەن اشىنعان حالىق (حالىقتىڭ ماسساسى جەتەكتە جۇرەتىن قويلار) سەركەسىنىڭ سوڭىنان ەرىپ، قۇرباندىققا بارادى. تۋىندايتىن ماڭىزدى سۇراق، حالىق ءۇشىن توڭكەرىستىڭ ناتيجەسى وڭدى بولا ما؟ ەگەر، ۋكراينا پولشا سىندى دامىپ كەتسە، شامامەن 20 جىلدان سوڭ، وندا ۋكراينا حالقى جاڭا دامۋعا بەت الادى. ءبىراق، اقش-تىڭ باسىمدىلىعى نە، رەسەيدىڭ باسىمدىلىعى نە، ءبارىبىر باسقا ەلگە ءماجبۇرلى حالدە قالادى. سۇراق، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىندا عانا. ەگەر ەۋروپا حالقى تمد-دان جاقسى ءومىر سۇرسە، وندا ۋكراينا دۇرىس باعىتتى تاڭدادى. ويتكەنى، حالىققا ونىڭ باعىنىشتى بولۋى ماڭىزدى ەمەس، ونىڭ ماتەريالدى قامتىلۋى ماڭىزدى. بۇل جاعدايدا، مەن ۋكراينا حالقىن ەگويست رەتىندە تولىقتاي قولدايمىن.

ءبىراق، ءبىراق... قازاقستاندا باسقاشا. بىزدە سولشىل پارتيالار جوقتىڭ قاسى، بار بولسا دا كورىنبەيدى. ولاردىڭ ورنىن سولشىل ب ا ق باستى. وپپوزيسيالىق، قوعامدىق-ساياسي گازەتتەر ەكىنشى اۋديتوريانى قاناعاتتاندىرۋدا. قازى-قارتاسى جوقتار تەك باق-تىڭ ازىعىمەن قورەكتەنىپ وتىرسا دا، قازاقستاندا توڭكەرىس ورناۋ مۇمكىندىگى بار ما؟ مەن قانشاما ساياساتتان حاباردار دەگەن ازاماتتاردان وسى ساۋالدى السام، سونشالىقتى «جوق» دەگەن جاۋاپ الدىم. سوڭعى ءۇمىتى 1938 جىلعى زيالىلارىنان، ميلليوندى باستاعان بىرلىگىنەن ايىرىلعان ۇلتىمىز ءبىرشاما ۇرەيلەنگەن حالدە. ال، ماسساسىز، حالىقسىز توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ كوبى – ەگويست قويلار دەسەك تە، ونى قوزعاۋشى فاكتور مىقتى بولۋى كەرەك. ءاربىر سولشىل بيلىكتىڭ ماقساتى دا سوندا (ءبىرجىلدارى ءاربىر قازاقستاندىق 17000 تەڭگە الۋى كەرەك دەگەن بانكنوتتارىن تاراتقان «اقجول» پارتياسى ەرىكسىز ەسىمە ءتۇسىپ كەتتى). ال، ونداي باستاۋشىلار بىزدە تابىلماعاندىقتان، قازاقستاندىق پوروشەنكونىڭ شىعۋى ەكىتالاي. مەن قازاقستاندا توڭكەرىس ورناتىپ، بۇلىك شىعارۋدى كوزدەمەيمىن. تەك ساياساتقا، ەگويزمگە كوڭىل ءبولۋشى ستۋدەنت جۋرناليست رەتىندە ءوز ويىمدى ءبىلدىرىپ جاتىرمىن.

بىلەسىزدەر مە، مەنى مازالايتىن سۇراق قانداي؟ توڭكەرىس – بۇلىك جاساۋشىلاردىڭ ناتيجەسى مە؟ الدە، بۇلىك جاساۋشىلار حالىقتىڭ نارازىلىعىنان تۋعان ءونىم بە ەكەن؟ سىزدەر نە دەپ شەشتىڭىزدەر؟

P.S.  ءبىراق، بيلىكتى وزگەرتەمىز دەگەننىڭ استارىندا، ءوزىمنىڭ، وتباسىمنىڭ جاعدايىن وزگەرتكىم كەلەدى دەگەن ويدىڭ جاتقانىن مويىندايىقشى. مويىندايمىن، مەن دە سىزدەر سياقتى ەگويستپىن.

قۇرالاي يسايەۆا

سۋرەت: joyreactor.cc