"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
(سولاقاي ساياسات سالدارىنان
جۇڭگو تۇرمەلەرىندە جازىقسىز
جابىرلەنىپ، ازاپ ارقالاعان
اسىل اعالارىمنىڭ رۋحىنا ارنايمىن)
قاستەر سارقىتقان
- اباقتى پەرىشتەسى دەيسىڭ بە؟ تۇسىنبەدىم، اباقتى دەگەن قىلمىسكەرلەر توعىتىلاتىن، ىستەگەن كۇناسىنا قاراي جازاسىن وتەيتىن، ءىشى تولعان قاندالا مەن بۇرگە، قابىرعالارىندا الدە كىمدەردىڭ ءتان ازابىنان قالعان قان داقتارى بار ۇرەيلى، لاستىق پەن قياناتقا تولى قاپاس ەمەس پە؟ ادام بالاسىنا جاۋىزدىق جاساعان، بەيكۇنا ادامداردى قان قاقساتقان قىلمىسكەرلەر ولار شايتاننىڭ دوستارى، سولاردىڭ ايتاقتاۋىمەن شالىس باسقان پەندەلەر ەمەس پە؟ ونداي اللانىڭ قاھارىنا تاپ بولعاندار مەكەندەگەن جەردە نە قىلعان پەرىشتە؟ پەرىشتە دەگەن كۇنادان پاك جاراتىلىس قوي.
- كىم ايتتى ساعان "قىلمىسكەر"-اتانعانداردىڭ بارلىعى قارا نيەت، بۇزاقى، حالقىنا جاۋ - دەپ. ەگەر، ءوز ۇلتىڭنىڭ ماقسات-مۇدەسى ءۇشىن كۇرەسسەڭ، بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعاندارعا جاقپاسىڭ انىق. وندايدا، ولار سەنىڭ كوزىڭدى قۇرتىپ، ءۇنىڭدى ءوشىرۋ ءۇشىن ساعان بەلگىلى ءبىر قىلمىس ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ، موينىڭا زورلىقپەن ءىلىپ قويادى. ماسەلەن، "ۇلتشىل"، "حالىق جاۋى"-دەگەن سياقتى. سونىمەن حالقىمنىڭ قامىن جەيمىن دەپ ءجۇرىپ، سول حالىقتىڭ دۇشپانىنا قالاي اينالىپ قالعانىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي دال بولاسىڭ. جانىڭا قاتتى باتاتىنى، جاۋىڭنىڭ سەنى ايىپتى ەتىپ، قىلمىس ارقالاتقانى ەمەس، ءوز حالقىڭنىڭ ءوزىڭدى شىنايى جاۋ كورىپ، بەتىڭە تۇكىرگەنى.
- ولاي بولعاندا، اباقتىدا جاقسى ادامداردىڭ دا جازىقسىز جاپا شەگۋى دە مۇمكىن عوي، سولاي ما؟
- سولاي، اباقتىدا دا نە ءبىر اسىل ازاماتتار جاتادى. ات اۋناعان جەردە تۇك قالار دەگەندەي، جاقسىلار جۇرگەن جەردە ونىڭ شاراپاتى دا ەرە جۇرەدى. اللا تاعالا، جاقىن-جاناشىرلارىنا، حالقىنا قىزمەت ەتىپ، پايداسى كوپكە تيگەن ادامداردى پەرىشتەسىمەن قورشاپ، جەبەپ-دەمەپ جۇرمەي مە؟
- راس ايتاسىڭ، جاقسىلار جاتقان اباقتىدا پەرىشتەلەر دە بولارى داۋسىز ەكەن. وسىنى ايتقانىم مۇڭ ەكەن الدە كىم باسىمنان نۇقىپ قالعانداي بولدى. كوزىمدى اشىپ ەدىم، قاسىمدا اعام تۇر ەكەن.
- تۇر ەندى، تاڭ اتتى، ناعاشىمىزدىڭ وتىرعان اۆتوبۋسىنىڭ كەلەتىن ۋاقىتى بولىپ قالدى، اۆتوۆوگزالعا تارتايىق - دەدى اسىعا، ءبىر ءتۇرلى كوڭىلدى ۇنمەن.
-جارايدى-دەدىم دە ءۇنسىز كيىنە باستادىم. جازعى تاڭ تولىق اعارىپ اتىپتى، ءۇي ءىشى ابىگەر، شەشەم بايقۇس ءتىپتى، ەسى شىعىپ كەتكەندەي، جاۋلىعىنىڭ استىنداعى ۇيپالانىپ، ۇيىسىپ شىعىپ تۇرعان بۇرىل شاشىن ۇن يلەگەن قولىمەن ۇستاعان بولسا كەرەك، ساماي تۇسىنا ۇن جاعىلىپ قالىپتى. ونى ەلەپ جۇرگەن انام كورىنبەيدى. جاس كەلىنشەكتەي زىر جۇگىرىپ، قولدى-اياققا توقتار ەمەس. ۋاقىتى جەتسە بار شارۋانى تەك ءوزى عانا تىندىرۋعا اسىققانداي اپتىعىپ ءجۇر. ءسوزى دە سولاي، ءبىردى ايتىپ بىرىنە كەتەدى. بىرەۋدىڭ اتىن شاقىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ادامنىڭ ەسىمىن تۇگەندەپ شىعادى. سول ەسىمدەردىڭ باسىندا وسى كەلە جاتقان جالعىز اعاسى جاراستىڭ اتى تۇرادى. ول بۇگىن ەمەس، تالاي جىلعى داعدىسى. ءبىزدىڭ قۇلاعىمىز وعان ءۇيىر بولىپ كەتكەلى قاشان. انامىز جاراس -دەپ شاقىرسا ءبارىمىز "اۋ" -دەپ جاۋاپ بەرەتىنبىز. سودان ىشىمىزدەن وزىنە كەرەك بالاسىنىڭ اتىن قايتا دۇرىستاپ شاقىراتىن.
انام بايقۇستىڭ وسىلاي ابدىراپ، اپتىعىپ شارق ۇرۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. سول جاراس اعاسىن شيرەك عاسىردان سوڭ العاش كورگەلى وتىر. ول قۋانباعاندا كىم قۋانسىن. ءبىر اتا، ءبىر انادان ەكەۋى عانا ەكەن. جاراس جاستايىنان ءان-جىرعا قۇمار بولىپ ءوسىپتى. سودان قالاداعى مۋزىكا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، سونى ءتامامداعان تۇستا، "ۇلتشىل"، "تابى جات"، "جات ەلدىڭ تىڭشىسى"-دەگەن ءتۇرلى ايىپتاۋلارمەن قولعا الىنىپ، وسى ەلدىڭ قىلمىسكەرلەرىن جازالايتىن تىرشىلىكتىڭ تامۇعى اتالعان جاپان شولدەگى لاگەرگە ايدالدى. جاراس سول جەردە ءوزىنىڭ 18 جىلىن يت قورلىقتا وتكىزىپ، جانىنىڭ سەبەلدىگىنىڭ ارقاسىندا اقتالىپ ورالدى، سودان جۇمىستارىن ىڭعايلاپ، اكە-شەشەسىنىڭ كوزىندەي بولعان جالعىز قارىنداسىن كورۋگە يت ارقاسى قياننان بالا-شاعاسىن الىپ كەلە جاتقان بەتى وسى.
اعام ەكەۋىمىز ات اربامىزدى ەرتتەپ الدىق تا، قالاشىقتىڭ تومەن جاعىنداعى اۆتوستانسياعا قاراي بەتتەدىك. ناعاشىمىزدىڭ كەلەتىنىنە بارىمىزدە شىن قۋانىپ ءجۇرمىز. ول كىسىنى ءومىرى كورمەسەك تە شەشەمىز ءجيى ايتىپ وتىراتىندىقتان، بىزگە تانىس ادامداي جاقىن ەدى. ستانسياعا جەتۋگە اسىققان اعام كەرتوبەلدىڭ ۇستىنەن ءالسىن-الى قامشى ءۇيىرىپ كەلەدى.
- اكاۋ مىنا مىڭ بولعىر، اياعىن ءبىر باسپادى-اۋ - دەپ كەيىس تە بىلدىرەدى. شىندىعىندا كەرتوبەلدىڭ ءجۇرىسى اقىرىن دا ەمەس، جەلىپ كەلەدى، ونىڭ ۇستىنە كوز ۇشىندا كورىنىپ تۇرعان ستانسياعا جەتۋ دە قيىن ەمەس، اۆتوبۋس كەلەرگە ءالى ءبىراز ۋاقىت بار. مەن ۇندەمەدىم. قۋانىشتان اسىققان ادامنىڭ العا باسقان اياعىنىڭ كەرى كەتكەندەي اسەر ەتەرى بار عوي، اعامنىڭ دا الىپ-ۇشقان كوڭىلىنە "كوكدونەننىڭ" ىلەسە الماي كەلە جاتقان ءتۇرى بار.
مەنىڭ دە قۋانىشىم قوينىما سىيماي كەلەدى. دەسە دە، سانام تۇبىنەن تاڭعا جۋىق كورگەن ءتۇسىم كەتەر ەمەس، قايتا-قايتا ەلەس بەرىپ، ويىمدى بولە بەرەدى. ءتۇس دەيىن دەسەم وعان دا كەلىڭكىرەمەيدى. تەك ءبىر بۇلىڭعىر ەلەس. الدە تاڭنىڭ الاكەۋىم شاعى ما، جوق الدە قاراڭعىلاۋ ءۇيدىڭ ءىشى مە ول جاعى بەلگىسىز. قارسى الدىمدا ءبىر سۇلبا كورىنەدى. ءتۇرى انىق ەمەس، ءبىراق ءسوزى جانىمنان ەستىلگەندەي تۇنىق. ال -دەپ ماعان ءبىر نارسە ۇسىنادى، مەن ول بەينەدەن ەش ۇرەيلەنبەيمىن، ەپتەپ قولىمدى سوزىپ ەدىم، قولىما ءبىر شوق گۇل ءىلىندى. الاكەۋىم جەردە گۇلدىڭ ءتۇرى مەن ءتۇسىن اجىراتا المادىم. مەنىڭ گۇلدى قولىما الۋىمدى كۇتىپ وتىرعانداي:
- بۇل گۇل ەمەس، ول اباقتى پەرىشتەسى-دەدى. داۋىسى اسا ءبىر سالماقتى ەستىلدى. ودان ارعىسى ءوزىم ايتقانداي ەكەۋ ارا ديولوگپەن ءوربىدى. ءتۇستىڭ سوڭى جوق. سوڭىن كورەر ەدىم، امال نە مىنا مىرزا بولماسا دەپ اعاما تۋ سىرتىنان كەكسىز، رەنىشپەن قاراپ قويامىن.
ءبىز ۆوگزالعا جەتكەن سوڭ دا، ءبىر ساعاتقا تاياپ بارىپ، اسىعا كۇتكەن اۆتوبۋستا جەتتى-اۋ ايتەۋ. جولاۋشىلاردىڭ سوڭىن الا قاراتورى، قيعاش مۇرتتى، تولقىندى اقبۇرىل شاشىن ارتىنا قاراي شالقايتا تاراعان جاراس اعامنىڭ ءور تۇلعاسى كورىندى. شەشەم تورگە ءىلىپ قويعان سۋرەتىنەن كوزىمىزگە ءتۇسى ءۇيىر اعامىزدى بىردەن تانىپ جۇگىرىپ بارىپ، باس سالىپ قۇشاقتاي الدىق.
- قاراقتارىم-اي، قالقالارىم-اي -دەپ جاراس اعامىزدا ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزدان يىسكەپ، بەتىمىزدەن ءسۇيىپ، كوزىنىڭ جاسىن قولىنىڭ سىرتىمەن سۇرتە بەردى. وسى ءسات قاسىمىزعا سۇڭعاق بويلى، ارىقتاۋ، اق-سارى دەۋدەن گورى ءجۇزى سۇرعا جاقىن، مۇرنى بيىك، كوزىنە كوزىلدىرىك كيگەن ايەل كەلىپ امانداستى، قۇشاعىندا قارا دومالاق، شاشى بۇيرا، كوزى باقىرايعان ءبىر ۇل بالا بار. بۇلاردىڭ جاراس اعامىزدىڭ ايەلى مەن بالاسى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. ءبىر جەتى بۇرىن جاراس اعامىزدان العان تەلەگرامامىزدا: ايەلىم جانە ءتورت جاسار ۇلىمدى الىپ جولعا شىقتىم-دەگەنى باردى، سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇيدەگىلەر دە، ءتىپتى، ءتانىس-بىلىس، كورشى-قولاڭ بارلىعى دا ءوزى ءانشى، ءوزى سەرى بولعان جاراس اعامىزدىڭ العانى وزىنە ساي سىلقىم بولار، ۇلى وزىنە تارتقان قاراتورى سۇيكىمدى بالا بولار دەپ ويلاعان دى. ءبىز ەسىمىزدى تەز جيناپ جەڭگەمىزبەن دە قۇشاقتاسىپ امانداسىپ، باۋىرىمىزدى ءسۇيىپ ماۋقىمىزدى باسىپ، اعامىزدى بالا-شاعاسىمەن ات اربامىزعا جايعاستىرىپ، ششۋ قاراكوك دەپ ۇيگە قاراي تارتا جونەلدىك.
ەسىك الدى ءقارانوپىر حالىق. بەينە ءبىر شەت مەملەكەتتىڭ باستىعىن كۇتىپ الارداي، كارى-جاسى ءبارى وسىندا. اربادان تۇسەر-تۇسپەس جىعىلا-سۇرىنە جەتكەن انام اعاسىن باس سالىپ قۇشاقتاعان كۇيى، تاستاي قاتىپ ءۇنسىز قالدى. انام وسى جەردە الدىنا جان سالماعان ايتىسكەر اقىن ەدى، سۋىرىپ سالما دا وعان تەڭ كەلەر ەشكىم جوق ەدى. اعاسى كەلەدىنى ەستىگەلى ءتىپتى، ولەڭشىل بولىپ كەتكەن ءدى. مىنا جۇرتتىڭ كوبى اقىن ايەل اعاسىنا نە دەپ مۇڭ شاعىپ، ساعىنىشىن قانداي ولەڭ جولدارىمەن جەتكىزەر ەكەن دەپ جينالعانى بەلگىلى. ال مىنا كورىنىس، "انشەيىندە اۋىز جاپپاس، توي دەگەندە ولەڭ تاپپاستىڭ" كەرى بولىپ تۇر. الدەن ۋاقىتتان سوڭ اھ ۇرىپ، تەرەڭ تىنىس العان انام، اعاسىن باس سالعانداعى كەۋدەسىنەن جالىن بولىپ شىققان جانى، كەڭىستىكتە ءبىر ءسات قالقىپ تۇرىپ عازيز جۇرەگىنە قايتا قونعانداي ەسى كىرىپ، ەڭىرەپ قويا بەردى. جىر دا، سىر دا شاشۋ بولىپ شاشىلعان كامپيت-تاتتىمەن بىرگە اعىل-تەگىل توگىلدى. ءمانى مەن ۇيقاسى تەرەڭنەن قيىستىرىلعان زارعا تولى، سان جىلعى شەمەن بولىپ قاتىپ قالعان ساعىنىشتى ساۋعان سان شۋماق ءار جۇرەكتىڭ تۇبىنە جەتىپ، ءار سانانىڭ تۇكپىرىندە جاتقان قايعى-مۇڭدى، ۇزىلگەن ءۇمىت پەن سارعايعان ساعىنىشتى قوزعاپ كەتتى. ەلدىڭ ءبارى كول-كوسىر جىلادى. جىلادى دا كۇلدى.
بۇل توي ءبىراز كۇنگە جالعاستى، كەلىمدى-كەتىمدى ادامنان اياق ۇزىلمەدى. ءوزىمىزدىڭ وڭاشا وتىرىپ مۇڭداساتىن ۋاقىتىمىز دا بولمادى. شاماسى ءبىر جەتىدەن سوڭ، ەل اياعى سايابىرلاعاندا جاراس اعام ءبىر كۇنى ماعان سەرۋەندەپ تاۋ جاققا بارىپ كەلسەك قايتەدى -دەپ ۇسىنىس جاسادى. مەن ەكى سوزگە كەلمەي كەلىسە كەتتىم. انام تاۋعا بارعاندا تالقاجاۋ ەتەرسىڭدەر دەپ ءبىر كىشكەنە سۋمكاعا ازىق پەن سۋسىندىق سالىپ بەردى. ىشىنە ءبىر بۋتىلكا شاراپ پەن ءبىر قوراپ تەمەكى وتتىعىمەن سالىنىپتى. قالاشىقتان ۇزاپ، تاۋ جوتالارىنىڭ ىشىندەگى ءبىر بيىك توبەنىڭ باسىنا شىعىپ جايعاستىق. توبەنىڭ ارعى جاعى جالاما-جارتاس، تەرەڭ شاتقال. ناعاشىم ەتەكتە جاتقان قالاشىققا قاراپ:
- ىشىندە جۇرگەن دە ءاجاپتاۋىر ۇلكەن كورىنۋشى ەدى، بيىكتەن قاراساڭ ءبىر الاقانداي ساي ىشىندە جاتقان اۋىلداي عانا ەكەن عوي -دەدى مىرس ەتىپ كۇلىپ. ءبىرازدان سوڭ انامنىڭ بەرگەن دامدەرىن شاعىن داستارحان ەتىپ اعامنىڭ الدىنا جايدىم. شاراپ پەن تەمەكىنى كورگەن ناعاشىم:
-بەۋ قارىنداسىم-اۋ، قارىنداسىم-اۋ دەدى باسىن انتەك شايقاپ. سودان ماعان قارادى دا:
- بىرگە تۋماق بار، بىرگە ولمەك جوق دەيدى قازاق. الايدا، بىرگە تۋعاننىڭ بىرگە جاساماعى بار - دەدى كوزىنە جاس الىپ. اڭگىمەمىز جالعاسا بەردى، مەن ءوزىم ىشپەيتىن شاراپتى اعامنىڭ بوساتقان ريۋمكاسىنا قۇيىپ قويىپ وتىرمىن. ءبىر ءسات اعامنىڭ كوڭىلدى وتىرعان وسى ءساتىن پايدالانىپ سۇراپ قالايىن دەگەن ويمەن، وزىمشە ەركىنسىپ:
- ناعاشى اعا، ءبىر بالا اكەسى مەن شەشەسىنەن سۇراعان ەكەن، اكەم ءبىر قالادا، شەشەم ەكىنشى ءبىر قالادا، ال مەن تاعى ءبىر قالادا تۋىلىپپىن، سوندا ۇشەۋىمىز ءبىر-بىرىمىزدى قالاي تاۋىپ الدىق؟-دەپ سول بالا ايتقانداي، ءوزىڭىز ءبىر قازاقتىڭ جىگىتىڭ كىم دەسە، مىناۋ دەيتىندەي سىمباتتى دا، ونەرلى ازاماتىسىز، ال ينەلىكتەي ەتىپ جەڭگەمىزدى، نەگردىڭ بالاسىنداي ءىنىمىزدى قايدان تاپقانسىز دەدىم، وزىمشە كەلىسكەن ءبىر ءسوز ايتقانداي ءماز بولىپ. اعامنىڭ شۋاقتى ءجۇزى تۇنەرىپ سالا بەردى. از-كەم ۇنسىزدىكتەن سوڭ مەنىڭ قولىمداعى دومبىرانى الدى دا، زارلى ءبىر اۋەنمەن مىنا شۋماقتاردى ايتا جونەلدى:
- جۇرگەندە جۇرتتى ساعىنىپ،
ويىما قايدان ورالدى؟
بەي ۋاقتا مۇنار جامىلىپ،
مۇلگىپ ءبىر تۇرعان توراڭعى.
وتپەيدى جولشى ول ماڭنان،
كيىك تە جورتىپ اسپاعان.
قيىرسىز قۇمعا، ورماننان،
كىم ونى ءبولىپ تاستاعان؟
كىم ونى بۇلاي قارعاعان،
شەرتپەيدى ءبىراق، ول سىرىن،
شەگىنە كوزىڭ بارماعان،
قايعىسى بولار وسى قۇم
مەن ءوزىمنىڭ كۇلدىرەم دەپ، بۇلدىرگەنىمدى ءتۇسىنىپ، نە دەرىمدى بىلمەي وتىرعانىمدا، اعام العاش بولىپ ءۇن قاتتى:
- سەن جاسسىڭ، جاستىق پەن اڭقاۋلىق، جاستىق پەن البىرتتىق ەگىز. سوندىقتان سەن ەلدىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن سۇراعىن تىلىڭمەن جەتكىزدىڭ. سەندە ايىپ جوق. سەن سۇرادىڭ مەن ايتايىن.
- مىنا ءبىز وتىرعان جوتاعا قاراشى تىم بيىك ەمەس، سوندىقتان باسىنا شىعىپ، شاراپ ءىشىپ، ءان سالىپ وتىرمىز. ال اناۋ تاۋعا قاراشى اسقاق، وعان شىعۋ وڭاي ەمەس، ال ونىڭ ار جاعىنداعى كوكجيەكپەن استاسىپ كولبەپ جاتقان اقباس شىڭدى كوردىڭ بە، تىم ءور، بەك تاكاپپار. ول ەشكىمدى باسىنا شىعارعان ەمەس. ءبىراق، باسىنان بۇلت ارىلمايدى. ەلىن، جەرىن سۇيگەن ازاماتتار دا سول اسقارداي اسقاق، ءبىراق ءومىر جولى تار، كورگەنى قۋعىن-سۇرگىن، باسىنان مۇڭى ۇزىلمەيدى. مەن دە سول تار جول، تايعاق كەشۋگە تاپ بولدىم. سەن سياقتى جاس ەدىم، البىرت ەدىم. جاڭا عانا ينستيتۋت ءبىتىرىپ قولىما جولداما الىپ، سۇيگەن قىزىم زەينەپپەن بىرگە الداعى جاڭا ومىرگە قادام تاستاعالى جۇرگەنىمدە دۇلەي داۋىل، سوقىر قۇيىنداي باستالعان ساياسي ناۋقان مەنى اباقتىعا تىقتى. زەينەپ مەنى قۇلاي سۇيگەن قىز ەدى. مەن جاتقان اباقتىعا كەلىپ تۇردى. مەنى قاشان شىقساڭ دا كۇتەمىن دەپ ۋادەسىن دە بەردى. كەيىن مەنى شالعايعا الىپ كەتكەن سوڭ حابارسىز قالدى. مەن دە ونى جان-تانىممەن بەرىلە ءسۇيدىم. ول مەنىڭ مىناۋ جالعان دۇنيەدەگى العاشقى دا، سوڭعى، جالعىز ماحابباتىم بولىپ جۇرەگىمدە ماڭگى قالىپ قويدى. اعامنىڭ داۋىسى وكسىك ارالاسىپ شىقتى، قولىنداعى كەزەكتى شارابىن، سىلق ەتكىزىپ جۇتتى دا، تەمەكىسىن قۇشارلانا سورىپ ءۇنسىز قالدى. ونىڭ وزىنە كەلۋىن كۇتىپ مەن دە ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتپادىم.
اعام قوس قولىمەن باسىن شەڭبەرلەپ، قىسا ۇستاپ، داۋىس شىعارا جىلاعان كۇيى، ورنىنان اتىپ تۇرىپ بار داۋىسىمەن:
- قايداسىڭ، قايداسىڭ سەن، زەينەپ، كەش، كەش مەنى! ونىڭ داۋىسىنا ارت جاعىمىزداعى جارتاس جاڭعىرىپ، قۇز شۋلادى. مەن اعامدى باس سالىپ قۇشاقتاپ:
-اعا سابىر ەتىڭىزشى -دەپ ءوزىم دە بىرگە جىلاپ جىبەردىم. اعام مەنى ايادى ما، الدە ءوزىن سابىرعا شاقىردى ما ءۇنسىز قالدى. سالدەن سوڭ دومبىرامەن ءان سالدى. سول باعاناعى زارلى اۋەن:
بۇل-بۇل قۇس مۇندا كەلمەيدى،
تىڭداسىن قايدان ول ءاندى.
جاڭبىردان تامشى كورمەيدى،
توزاقتا وسكەن توراڭعى.
الارسىڭ بىردەن اڭعارىپ،
ايتپاسا ەشكىم بۇل جايلى.
اۋلاققا كەتكەن ول ءعارىپ،
بەيۋاقتا جالعىز مۇلگيدى.
شاراپتىڭ ءبىر توستاعىن مەن دە جۇتىپ جىبەردىم، قىشقىلدان گورى اششىعا بەيىم اقشاراپ، وكسىك اتىپ تۇرعان وزەگىمە ءدال تيگەندەي بولدى. ىلە ءبىر تال تەمەكىنى تۇتاتىپ ەدىم، اعام قولىمنان ونى جۇلىپ الدى دا:
- شاراپ پەن تەمەكى ادامنىڭ قايعىسىنا قايعى جاماماسا، جەڭىلدەتكەن ەمەس، سەن بۇلاردان اۋلاق بول. اششى ششەردى، اششى ۋمەن قۋىرۋ بىزبەن عانا كەتسىن-دەدى جۇزىمە تىكە قاراپ. سودان وز-وزىنە ۋادە بەرگەندەي، ءار ءسوزىن نىقتاپ:
- مەن، جان بالاسىنا اشپاعان سىرىمدى ساعان باستادىم. ەندى ءبارىن ايتىپ شىدايىن، سەن دە تىڭداپ شىدا:
- شالعايداعى اباقتىعا جەتكەن سوڭ مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ قاسىرەتتى كۇندەر باستالدى. ادام بالاسىن قورلاۋ مەن ازاپتاۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلىن سول جەردە باستان كەشىردىم. مىنانى قاراشى دەپ اۋزىن اشىپ، ماڭداي تىستەرىن كورسەتتى، ءبارى جەزدەن سالىنعان. اللا بەرگەن مارجانداي اپپاق تىستەرىمدى تىستەۋىك سالىپ، اۋزىمدى قىزىل قانعا تولتىرىپ بىر-بىردەن جۇلىپ الدى. ءار ءتىسىم ءۇشىن ەستەن تانىپ وتىردىم. جات نيەتتى قىلمىسكەر اتانعان سوڭ كوپتىڭ الدىنا الىپ شىعارىپ، باسىڭا قاعازدان جاسالعان ۇزىن قالپاق كيدىرىپ، بەتىڭدى قارا سيامەن بوياپ، موينىڭا ۇزىن ارقانمەن بىرگە، اۋىر تەمىر ءىلىپ كوشە ارالاتىپ، سوڭىندا تەرگەۋ ۇيىنە اكەلەتىن دە بيىك ۇستەلگە قول-اياعىڭ بايلاۋلى كۇيى شىعارىپ، كانى قىلمىسكەر مىنا حالىق-بۇقاراسى الدىندا ءوز قىلمىسىڭدى موينىڭا ال-دەپ شولاق بەلسەندىلەر جان-جاعىڭنان ايقاي-شۋعا باسىپ، بەينە مويىن ءجىبىن بوساتساڭ بولدى، تالاپ قويۋعا شاق تۇراتىن بايلاۋلى، قاباعان توبەتتەردەي ارسىلداپ انتالايتىن. جوق قىلمىسىڭدى قالاي مويىندارسىڭ. ولار وسىنى كۇتكەندەي موينىمداعى ارقاننان تارتىپ قالاتىن. ءتورت اياعى بايلاۋلى قويداي بولعان سورلى دەنەم گۇرس ەتىپ سەمەنت ەدەنگە بەتىممەن كەلىپ قۇلايتىن ەدى. ارسىلداعان توبەتتەر ەسىمدى جيعىزباستان تەپكىنىڭ استىنا الاتىن. ەسىمدى ۇلكەن سارى كەنەپتەن تىگىلگەن داعاردىڭ ىشىندە، سۋعا مالشىنىپ جاتقان كۇيىمدە جينايتىنمىن. سويتسەم، مەنىڭ ەسىمدى جىيعىزۋ ءۇشىن ولار مەنى ۇنەمى، وسىلايشا سارى داعارعا سالىپ، اۋزىن مىقتاپ ارقانمەن بايلاپ، ءبىر ۇشىن اعاشقا بەكىتىپ، اباقتىنىڭ قاسىنداعى توعان سۋىنا قالقىتىپ ءوز جوندەرىنە كەتەدى ەكەن. اعام وسىلاردى ايتىپ وتىرعاندا كوكىرەگىم قارس ايىرىلىپ، جۇرەگىم ەزىلىپ كەتەردەي حال كەشتىم. ودان ارتىق تىڭداۋعا شامام كەلمەدى دە اعامنىڭ الدىنا بارىپ، تىزەسىنە باسىمدى سالىپ، ونىڭ بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاعان كۇيى سولقىلداپ كەپ جىلادىم، جىلاي وتىرىپ:
-اعا وتىنەم، ايتپاڭىزشى، ەندى ايتا كورمەڭىزشى، مەن شىداي الار ەمەسپىن-دەدىم بۇلقىنىپ. اعام ءۇنسىز قالدى. الدەن ۋاقىتتان سوڭ وكسىگىمدى تىيىپ، ەپتەپ باسىمدى كوتەرىپ اعامنىڭ جۇزىنە كوز سالدىم. ارتىمىزداعى شاتقالدىڭ جەلكەسىنەن اۋىپ، باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ سوڭعى ساۋلەسى ونىڭ ديدارىنا ءالسىز، سولعىن نۇرىن توگىپ تۇر ەكەن. ءبىراق جۇزىندە جىلۋ دا، جاس تا جوق. جارتاستا ءبىر، اعام دا ءبىر، ەكەۋى دە مەڭىرەۋ كەيىپتە، ءۇنسىز قالعان. مەڭىرەۋ جارتاس قاپ-قاتتى تاستاردان قۇرالعان، ونىڭ تۇلعاسى دا، جۇرەگى دە تاس. ال ادام شە، ول ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان، ونىڭ جۇرەگى تىپتەن نازىك، سونىڭ ىشىندە ونەر ادامدارىنىڭ جۇرەگىن ايتساڭىزشى، سارعايعان جاپىرىق ءۇشىن، قۇستىڭ قايىرىلعان قاناتى ءۇشىن، سۇلۋدىڭ جانارىنان جازىقسىز توگىلگەن ءبىر تامشى جاس ءۇشىن قان جۇتىپ، قامىعاتىن جۇرەك وسىنشا ازاپ پەن قورلىققا قالاي ءتوزدى ەكەن ءا؟ ال اناۋ انت ۇرعان بەلسەندىلەردى ايتسايشى، اتاسىن دا، اناسىن دا بىلمەيتىن، جات جۇرتتان كەلگەن جالعىز سورلىنى سونشا ازاپتايتىنداي ولاردىڭ قاي اتاسىن ءولتىردى ەكەن بۇل؟ جازىقسىزدان جازىقسىز، ومىرىندە كورمەگەن جاندى سونشا تەپكىنىڭ استىنا الارداي ولارعا نە ىستەپ قويدى بۇل؟ سونشاما نازىك ادام جۇرەگى وسىنشاما قاتالدىققا، جاۋىزدىققا قالاي بارادى ەكەن دەشى؟ ەگەر ادام جۇرەگىندەگى مەيىرىمدىلىك پەن قاتىگەزدىكتىڭ قاي-قايسىسىندا مىناۋ بەجىرەيگەن جارتاسقا بەرسە كوتەرە الار ما ەكەن؟ اناۋ تاۋعا جۇكتەسە شە؟ ەشقايسىسى دا ونى كوتەرە الماعان كۇيى بىت-شىت بولىپ تالقانى شىعار ەدى. بەۋ ادام بالاسى سەندەردىڭ ۇجىماق نەمەسە توزاققا لايىق بولىپ جاراتىلعاندارىڭ وسى قوس سيپاتتارىڭ سالدارى بولار.
ءبىرازدان سوڭ اعام ءسوزىن ساباقتادى. سونداي "تاربيە ساعاتتارىنىڭ" بىرىنەن سوڭ، وزىمە تانىس توعان جاعاسىندا ەسىمدى جىيدىم. سول جاق كوزىم مۇلدە اشىلار ەمەس، وڭ كوزىممەن سىعىرايىپ قارايمىن. باسىمدا ءبىر ادام قولدارىمەن سۋ بولعان شاشىمدى سيپاپ، بەتىمدەگى قان داقتارىن ءسۇرتىپ وتىر. كىم ەكەنىن جىعا تاني المادىم. قاراۋىتقان كوزىمدى كوپ اشىپ تۇرۋعا شامام كەلەر ەمەس، الايدا باسىندا جاۋلىعى بار، قولدارى نازىك ايەل زاتى ەكەنىن سەزىپ جاتىرمىن. سويلەيىن دەسەم، تاڭدايىم كەۋىپ، ءتىلىم كۇرمەلە بەرەدى. ول باسىمدى كوتەرىپ الدىنا الدى دا، تورسىعىنان ساپ-سالقىن ءسۇتتى ەپتەپ اۋزىما تامىزا باستادى.
- ءسۇت، ۋا بەرەكەلى سۇت-دەيمىن ىشىمنەن، سەن قايدان ءجۇرسىڭ بۇل قۇلازىعان شولدە؟ سەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءدامى ەمەس پە ەدىڭ؟ كوز الدىما ءبىر ساپتىاياق ءسۇتتى قىلقىلداتا جۇتىپ، تاماق جە-دەگەن انامنىڭ ءسوزىن ەلەمەي، ءبىر كەسەك تابا ناندى الا سالىپ، دالاداعى دوستارىما اسىعىپ جۇگىرىپ بارا جاتقان قىزىل سارى شىرايلى، الاسا بويلى ءوزىمنىڭ بالا بەينەمدى كورگەندەي بولدىم. ىلە كوزىمە انام ەلەستەدى. قولىندا ءبىر كەسە ءسۇتى بار مەنىڭ قارسى الدىما كەلىپ:
- تاستا سول قاعازدى، كەمىرە بەرمەي، قاراشى تۇرىڭە انە، ءىلميىپ، قاتىپ-سەمىپ باراسىڭ، وناندا ءما ءسۇت ىش-دەيدى. مەن:
- انا-دەدىم داۋىسىم شىعىپ.
- ەسىڭىزدى جيىڭىز-دەگەن ايەل داۋىسىنان ەسىمە كەلە باستادىم. باسىمدى قۇشىپ سول بەيتانىس ايەل وتىر ەكەن.
-مەن، ءسىزدىڭ اناڭىز ەمەسپىن. مەن ءسىزدىڭ كامەرالاس تۇرسىننىڭ قارىنداسىمىن -دەدى وڭتۇستىك ادامدارىنىڭ اۋەنىمەن. مەن سوندا عانا ءوزىمنىڭ ەسىمدى جيىپ، قايدا جاتقانىمدى اڭعاردىم.
- راحمەت-دەدىم مەن دە، زورعا سويلەپ.
- تۇستەن كەيىن مەن سىزدەرگە تاماق اپارامىن جانە سىزگە كيىم الا بارامىن، كىر كيىمدەرىڭىز بولسا، بەرىڭىز مەن جۋىپ-شايىپ بەرەيىن-دەدى اسا ءبىر قامقورلىقپەن. كوپ ۋاقىت بويى مۇنداي جىلى لەبىز ەستىمەگەن مەن سورلىنىڭ كوزىنە ءۇيىرىلىپ جاسىم كەلدى. الايدا، جىلاۋعا دا كۇش كەرەك ەكەن، جىلاي المادىم. تەك وزەگىمدى جارعان اششى وكسىك وتكىر پىشاقتاي قولقا-جۇرەگىمدى تىلە بەردى.
تۇسكى ۇزىلىستەن سوڭ بەلسەندىلەر مەنى سۇيرەتىپ اپارىپ ءوز كامەراما سىلق ەتكىزىپ تاستادى دا جۇرە بەردى. قاسىما جەتكەن تۇرسىن اعا مەنىڭ باسىمدى تىزەسىنە الا وتىرىپ:
- مەيىرىمسىزدەر، جاۋىزدار-دەدى زىلمەن. ول وسىنا ايتىپ مەنى شەشىندىرىپ توسەگىمە دۇرىستاپ جاتقىزدى. توسەك دەگەن اتى بولماسا، سابان توسەلگەن ەدەن ەدى. تۇستەن كەيىن تۇرسىندى كەزدەسۋگە ادام كەلدى دەپ شاقىرىپ كەتتى. مەن جالعىز قالدىم. ءون-بويىمدا ساۋ جەر جوق، بارلىق مۇشەم قان-قاقساپ اۋىرىپ، جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي جاتىرمىن. ازدان سوڭ تۇرسىن كەلدى دە، تاماق سالىنعان سىرى ۇشقان ەسكى مەسكەي ىشىنەن ءبىر ءشومىش استى بولەك ىدىسقا قۇيىپ الدى دا مەنىڭ اۋزىما توستى. جاقتارىم سىنىپ قالعانداي اشىلار ەمەس. زورعا دەگەندە تورعايدىڭ بالاپانىنداي اۋزىمدى اشامىن، تۇرسىن اعا كۇرىشتەن جاسالعان سۇيىق استى قاسىقتاپ مەنىڭ اۋزىما سالادى. شايناۋعا شامام كەلمەيدى، ەپتەپ جۇتۋعا تىرىسامىن. توگىپ-شاشىپ ءجۇرىپ ءبىر ءشومىش استى زورعا تاۋىستىم. مەنىڭ اۋزى-مۇرنىمدى ءسۇرتىپ باسىمدى قايتا جاستىققا تيگىزگەن تۇرسىن اعام ەندى مەنىڭ ۇستىمدەگى تۇگى قالماي توزىپ بىتكەن كيىمدەرىمنىڭ قالعانىن شەشتى دە شىت-جاڭا كيىمدەردى كيگىزە باستادى. اناسى كيىندىرەتىن جاس بالاداي بىلق-سىلق ەتىپ مەن وتىرمىن.
ارادا ءبىراز كۇندەر وتكەن سوڭ ەپتەپ باسىمدى كوتەرۋگە دە جاراپ قالدىم. كەلگەن تاماقتى ءوزىم قاسىقپەن جەيتىندەي حالگە جەتتىم. تۇرسىن اعانىڭ اڭگىمەسىنە دە قۇلاق تۇرەم. ءقازىر وتىرىپ، تاڭ قالامىن. ادام بالاسىنىڭ جاراتىلىسى تىم تىلسىم، بەك كۇردەلى عوي، سونشا تاياقتان سوڭ امان قالاسىڭ، تاعى دا تىرىلىك قامىن جاسايسىڭ. سونداي بەرىك، توزبايتىن دۇنيەدەن جاسالعاندايسىڭ. ال كەيدە وپ-وڭاي، تۇككە تۇرعىسىز بىردەڭەدەن جان ءتاسىلىم ەتىپ جاتاسىڭ.
بۇل تۇرسىن اعانىڭ كىم ەكەنىن ايتايىن، ول كىسى سول جەردىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىنە جاۋاپتى باسشى كادرى ەكەن. مادەني ريەۆوليۋسيا باستالعانىنان-اق باسشىلار مەن زيالىلارعا قىرىن كەلگەنىن وزىڭدە ەستىگەن شىعارسىڭ. سول سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنى وسى ءبىر جانى تازا، ادال نيەتتى ادامدى دا اياماعان. وعان سوقتىعۋدىڭ جولىن تاپپاعان بۇزاقىلار ءبىر كۇنى ادەيى ىزدەپ بارىپ، قولدارىنا ۇستاعان "ماودىڭ سوزدەرىنەن ءۇزىندىنى" اشىپ، ونان
- كوكتەم ەگىنشىلىك ۋاقىتى-دەگەن سويلەمدى وقىپ، سەن كوكتەمنىڭ ەگىستىك كەزى ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟-دەيدى.
- ارينە، ءبىز دە ديحان بالاسىمىز عوي، بىلەمىز-دەيدى. ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي ولاردىڭ دا كۇتكەنى سول ەدى.
- مىنە، ساسىق زيالى، ۇلى كوسەمنىڭ بىلگەنىن مەن دە بىلەم دەيدى-دەپ جاعاسىنان الا كەتەدى. ءبىر اۋىز ءسوزى ءۇشىن ايىپتى بولىپ ءبىر-اق كۇندە اباقتىدان ءبىراق شىعادى. سودان بەرى ەكەۋىمىز ءبىر كامەرادامىز.
كۇن ارتىنان كۇندەر ءوتىپ جاتتى. بۇل جىلدار ەل ىشىندەگى تاپتىق سيپات الاتىن كۇرەس بەلەڭ العاندىقتان، شارۋاشىلىق توقىراپ، حالىق جالپىبەتتىك قىزۋ ساياسي ناۋقانعا ارالاسىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان ەل ىشىندە اشتىقتا دەندەپ، اشتىققتان ادام شىعىنى دا كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان كەز ەدى. سىرتقى دۇنيەدە ەركىندىكتە جۇرگەن ادامداردىڭ ءوزى اشتان ءولىپ جاتقاندا تۇرمەگە توعىتىلعان قىلمىسكەرلەردىڭ جاعدايىن كوز الدىنا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇشكىل بولاتىن. ابدەن تەرىسى سۇيەگىنە جابىسقان اش-ارىق "قىلمىسكەرلەر" كۇنىنە ءبىر ءسات ەسىك الدىنا كۇن كوزىنە شىعۋعا رۇقسات بەرىلەتىن. ونداي دا، تاۋلىكتەپ، ايلاپ، جىلداپ سەمەنت ەدەننەن ءزابىر كورگەن "قىلمىسكەرلەر" سۇيرەتىلسە دە، ورمەلەسە دە ەسىككە قاراي بەتتەيتىن.
تۇرمە بولعان سوڭ الۋان ءتۇرلى ادامدار توپتاسارى انىق. ولار القا-قوتان دوڭگەلەكتەنىپ الىپ، ءتۇرلى نارسەنى ءسوز ەتۋگە تىرىساتىن. ونداي دا، تىرىسقاق، قىرىسقاق ادامدار ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى كوتەرمەي بوقتاسىپ تا جاتاتىن. سويلەۋگە شامالارى كەلمەگەندە بىر-بىرىنە جۇدىرىعىن كورسەتىپ، قاباقتارىن تۇيەتىن. ءتىپتى، قانى قىزبالارى بىر-بىرىنە قاراي سۇيرەتىلە سىرعىپ بارىپ، قايراتسىز قولدارىمەن ءبىرىن-بىرى ۇرعانداي بولاتىن. الايدا، قاۋقارسىز قولدار كوتەرىلمەي جاتىپ سىلق ەتىپ قۇلايتىن. ال ولار سوندا دا بوي-بەرمەيتىندەي سىڭاي تانىتىپ، جەر قۇشىپ جاتسا دا الا كوزدەنىپ ءبىرىن-بىرى جەپ جىبەرەردەي قاراساتىن.
ءبىزدىڭ جاتقان كامەرامىز شاعىن بولاتىن. شارشى سالىنعان بولمە قاي جاعىنان ساناساڭ دا ءۇش قادامنان اسپايتىن. قاي زاماندا اعارتىلعانى بەلگىسىز، ۇزاق ۋاقىت تازالىق پەن جوندەۋ كورمەگەن توزىعى جەتكەن بولمە بولاتىن. تەرەزە دەگەن اتى بولماسا دۇرىستاپ كۇن ساۋلەسى تۇسپەيتىن الاقانداي تور كوز ەكى كىسىنىڭ بويى جەتپەستەي بيىكتە، جالعىز كوزدى ديۋدىڭ كوزىندەي ۇڭىرەيىپ ۇرەي شاشىپ تۇراتىن. توبە بيىك، سول بيىك توبەدە تاۋلىك بويى كىرپىك قاقپاستان، جوعارى ۆاتتىق لامپوشكا جانىپ تۇراتىن. الاقانداي بولمەنىڭ ءىشى جاپ-جارىق بولعاندىقتان قابىرعادا ورمەلەپ، ەمىن-ەركىن سايرانداپ جۇرەتىن بۇرگەلەردى دە انىق كورىپ جاتاتىن ەدىك. شوقپارداي تەمىر قۇلپى سالىنعان تەمىر ەسىكتە كۇزەتشىلەرگە ارناپ تەسىلگەن تەسىك بولاتىن. سول تەسىكتەن ولار بىزگە تاماق تاستاپ، ارا-تۇرا قاراپ ءولى-تىرى ەكەنىمىزدى باقالىپ وتىراتىن.
باسقا "قىلمىستىلارعا" قاراعاندا ءبىزدىڭ كامەرامىزعا تاماق پەن كيىم جيى كەلىپ تۇردى. ءبارىن جەتكىزىپ تۇرۋشى تۇرسىن اعانىڭ قارىنداسى. ونىڭ ديدارىن كورمەسەم دە، اتىنىڭ فاريدا ەكەنىن تۇرسىن اعادان ەستىگەم. تۇرسىن اعانىڭ ىنىسىنەن كەيىنگى جالعىز قارىنداسى، جاسى سول جىلى 23-تە، مەنەن ءدال ەكى جاس كىشى. اعاسىنان قارىنداسى تۋرالى قۇتقۋىرلاپ قۋزاۋدىڭ رەتى جوق. سوندىقتان بار بىلەرىم سول عانا.
سول جەردىڭ تۋماسى بولسا دا، تۇرسىن اعانىڭ كورگەن كورگىلىگى دە از بولعان جوق. تالاي رەت ەس-تۇسسىز كۇيدە كامەراعا جەتكىزىلدى. وندايدا مەن بايەك بولىپ، اۋزىنا سۋ تامىزىپ، جاراسىن تاڭىپ، قانىن جۋاتىن ەدىم. ەسىن جىيعان سوڭ، ول مەنى ىنىسىندەي ايالاپ، باۋىرىنا باسىپ وتىرىپ:
- باسىڭنان باعىڭ قۇلاسا،
دەمەيدى جاتتار: بۇل وبال.
قازاقتىڭ جانى جىلاسا،
قىرعىزدىڭ جانى ورامال!- دەگەن ءبىر-اق شۋماق ولەڭىن وقىپ، وكسىپ جىلاپ جىبەرەتىن. وندايدا، جات ەل، جات جەردە، ەشكىمنەن مەيىر-شاپاعات كورمەي، وگەي ءومىر كەشىپ، جانى مەن ءتانى بىردەي توزىپ جۇرگەن مەن بەيباق قوسىلا جىلايتىن ەدىم. سول شاقتا وسى بار-جوعى ءبىر-اق شۋماق ولەڭ مەن ءۇشىن، تامىرلاس حالىقتاردىڭ تاعدىرلاس تىرشىلىگىنە بايلانىستى بيىك مىنبەلەردەن قابىلدانعان شەشىمدەر مەن جوسپارلاردان دا، توم-توم بولىپ جازىلاتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن دە جوعارى تۇراتىن، جان مەن ءتاننىڭ قاۋىشۋىنان تۋىنداعان ادام اقىلىمەن سەزىنە بەرمەيتىن، ۇلى سۇيىسپەنشىلىك الەمى بولاتىن.
بۇل ولەڭ قانشا مارتە قايتالاندى، ول جاعى ەسىم دە جوق. ءبىر بىلەرىم وسى شۋماق ولەڭ، ماعان جاۋىزدىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ توبەسىندە قاشان دا كۇن ديدارلى مەيىرىم مەن سىيلاستىقتىڭ تۇراتىنىن ءار دايىم ەسىمە سالىپ وتىردى. جۇرەگىمە ەپتەپ ءۇمىت، ءبىر جىلى سەزىم ەنە باستادى. العاشقى جىلدارى ءبۇيتىپ تىرىدەي تامۇققا تۇسكەنشە، ءولىپ-اق تۇسەيىن دەپ سان مارتە وز-وزىمە ءولىم تىلەگەنىم بار. ناعاشى اتام ءدىندار ادام ەدى، ول كىسىنىڭ اۋزىنان اللانىڭ سالعان سىناعىنا شىداماي، ءوزىن-وزى ولتىرگەن پەندە توزاقتتىق دەپ ايتىپ وتىرعانىن ەستۋشى ەدىم. سوندا، ادام بالاسى نە ءۇشىن وز-وزىنە قول جۇمسايدى ەكەن -دەپ تۇسىنە الماي ءارى قۇدايدىڭ بەرگەن عۇمىرىنان ۋاز كەشۋ جاراتۋشىعا بولعان قارسىلىق قوي، مۇمكىن توزاققا تۇسكەنى دە سول ءۇشىن بولار دەپ وزىمشە جورامال جاسايتىنمىن. ال اۋىر كۇندەر باسىما كەلگەندە، ءوزىمنىڭ تاعدىرىما ەش قاتىسى جوق، تەك الدە ءبىر ءتوزىمسىز، اقىلسىز جانداردىڭ باسىنا تۇسەتىن باقىتسىزدىقتاي سەزىلەتىن كۇيگە ءوزىمنىڭ قالاي تۇسكەنىمدى دە بىلمەي قالدىم. مۇنىم بالكىم ساڭىراۋ، مىلقاۋ، مەيىرىمسىز ادامدارعا ءوزىمنىڭ كۇناسىزدىگىمدى دالەلدەي المايتىنىمدى ءتۇسىنىپ، ءادىل دە، كەشىرىمدى اللانىڭ قۇزىرىنان تەڭدىك ىزدەگەن دالباسالىعىم الدە شاراسىزدىعىم بولار. قولىما ىلىگەر ەشتەڭە بولماعاندىقتان، قۇر ءولىمدى تىلەي بەرگەنشە، ىسكە كوشەيىن دەپ، باسىمدى اباقتى قابىرعاسىنا ۇرعانىم ەسىمدە، ار جاعىن بىلمەيمىن، ەسىمدى جيسام، باسىم تاڭۋلى، قاسىمدا تۇرسىن اعا وتىر ەكەن. مەنىڭ زورعا كوزىمدى اشقانىمدى كورىپ، ەكى قولىن جايىپ، دۇعا جاساپ، اللاعا ءمىناجات ەتتى. مەن ءوزىمنىڭ ءتىرى قالعانىمدى ءبىلىپ، قاسىرەتكە شومىدىم. قولىمنان ءتىپتى ولۋدە كەلمەدى، نەدەگەن سورى قالاڭ، يت جاندى پەندە ەدىم. مەنىڭ جان-دۇنيەم وسىلاي ازاپپەن الىسىپ جاتقاندا:
- باسىڭنان باعىڭ قۇلاسا،
دەمەيدى جاتتار: بۇل وبال.
قازاقتىڭ جانى جىلاسا،
قىرعىزدىڭ جانى ورامال!- دەگەن، قىرعىزدىڭ مۇڭلى اۋەنىمەن ايتىلعان ولەڭ،تۇرسىن اعانىڭ قوڭىرقاي داۋىسىمەن جۇرەگىمە جەتىپ، جان-سارايىمدى سالدە بولسا جەڭىلدەتكەندەي بولدى.
بىردە اعا مەنى قارىنداسى كەلگەندە كەزدەسۋگە بىرگە بارۋىمدى ءوتىندى. بۇل كەزدە تۇرسىن اعا ەكەۋىمىزدىڭ ارا بايلانىسىمىز ناعىز قاندى كويلەك دوستىق نەگىزىندە قالىپتاسقان، مىزعىماستاي ءاعالى-ىنىلى قاتىناس بولاتىن. سوندىقتان تۇرسىن اعانىڭ "تۇرسىنى" كەتىپ، "اعاسى" قالىپ ەدى. قارىنداسى قانشا كەلسە دە، مەنى ەرتپەي جالعىز ءوزى بارىپ كەزدەسىپ جۇرگەن اعام العاش رەت قارىنداسىمەن مەنى تانىستىرۋدى ءجون كورىپ وتىر. مەن ونىڭ جۇزىنە سۇراۋلى كوزبەن قارادىم. ءبىر-بىرىمىزدىڭ جاعدايىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراسىنان تۇسىنە بەرەتىندىكتەن، مەنىڭ ويىمدى ول دا ءبىلدى. سابىرلى ۇنمەن:
ء-ىنىم، ءوزىڭ دە بىلەسىڭ، ءبىر اتا، ءبىر انادان ۇشەۋ ەدىك، مەنەن كەيىنگى ءىنىم بالا كۇندە اكەممەن بىرگە كولىك اپاتىنان مەرت بولعان، ارتىمنان ەرگەن جار دەگەندە جالعىز عانا قارىنداسىم، ەت-باۋىرىم بار. مەنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىم وزىڭە ءمالىم، نە وسى ساسىق تۇرمە ىشىندە، نە بولماسا بۇدان شىققان سوڭ كوپ عۇمىر كەشپەي ولەرمىن. ونى جۇرەگىم سەزەدى. سوندا قارىنداسىمدى كىمگە اماناتتايمىن؟ مىنالار سەكىلدى ەكى اياقتى حايۋاندارعا ما، جو، جوق، اتاي، ءتىپتى، ويلاي كورمە. ول وسىلاردى ايتتى دا كۇرەكتەي قولدارىن ماعان ۇسىنا بەردى. مەن قاپەلىمدە ەشتەڭە ايتا المادىم، مۇنداي دا نە دەۋگە بولادى؟ ءۇنسىز قولىمدى ۇسىندىم. ول مەنىڭ قولىمدى قاتتى قىستى، مەن دە ءالىم جەتكەنشە قىسىپ جاتىرمىن. ونىڭ قارا قوشقىل، سۇستى جۇزدەرىنە قان جۇگىرگەندەي بولدى. قاپ-قارا كوزدەرىنەن توگىلگەن جىلى شۋاق ونىڭ قولى ارقىلى مەنىڭ دە تۇلا بويىما تاراپ كەتكەندەي بولدى. ول انتەك ۇنسىزدىكتەن سوڭ:
- ءبارىمىز ەركەكپىز عوي، تۋعان قارىنداسىڭدى وزگەلەردەن قىزعانادى ەكەنسىڭ. سەن ايىپ ەتپە، تۇسىنەسىڭ عوي، ال ءقازىر قىزعاناتىن كەز ەمەس. ول وسىلاردى ايتتى دا مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتپەستەن مەنى جەتەلەگەن كۇيى كەزدەسۋ بولمەسىنە قاراي اسىعا باسىپ تارتىپ كەتتى. ال مەنىڭ جۇرەگىم اتشا تۋلاپ، كەۋدەمدى تەسىپ شىعارداي الساۇرادى. وزىمنەن-وزىم قىسىلىپ، دەگبىرىم قاشىپ، مازام كەتىپ كەلەدى. اينا-تاراق كورمەگەن بەت-جۇزىممەن قىز جۇزىنە قالاي قارايمىن دەگەن وي ونان بەتەر ساستىرادى، ەپتەپ تۇكىرىگىمدى الاقانىما جاعىپ، شاشىمدى قولىممەن تاراعانداي بولامىن. كيىمدەرىمدى تارتقىشتاپ دۇرىستاعانداي بولامىن. ايتەۋ قويشى، وزىممەن-وزىم الىسىپ ءجۇرىپ قابىلداۋ بولمەسىنە دە كەلدىم. باسقا دا تۇتقىنداردىڭ تۋىس-تۋعاندارى دا كەلگەن ەكەن. ءتورت كىسىلىك ۇستەلدەردە ادامدار بىر-بىرىنە قاراپ، الدە نەلەردى ايتىپ، سىبىرلاپ سويلەسىپ وتىر، الدە بىرەۋلەر قىستىعا جىلاپ تا وتىر. ءبىز بۇرىشتاعى ورىنعا جايعاستىق، ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزدى كورىپ تالدىرماش قىز جۇگىرىپ كەلىپ اعامنىڭ قولىنان الىپ، كەۋدەسىنە باسىن قويدى. قارىنداسىن قۇشاقتاعان اعام ونىڭ شاشىنان يسكەگەن كۇيى ءبىراز تۇردى دا مەنى ەرتىپ كەلگەنى ەسىنە تۇسسە كەرەك، بۇرىلىپ ماعان قارادى دا:
- ءىنىم كەل، بۇل فاريدا-دەدى. مەن سول جەردە جەڭگەڭدى العاش كوردىم، قازىرگى كەزى ول كەزدەگى بەينەسىنەن ارتىق دەسەم قاتە ايتپاعان بولارمىن. ءبىراق، مىنا سۇرەي ورتادا، قان ساسىعان تۇرمەدە، قاتىگەز جاۋىزداردىڭ ورتاسىندا مەن ءۇشىن ودان ارتىق مەيىرىمدى، ودان ارتىق سۇلۋ، ودان ارتىق ايەل زاتى جوق ەدى. ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز وسىلاي باستالدى...
سودان كوپ ۇزاماي، اعام تۇرمەدەن بوساتىلدى. قوشتاسار ساتتە، ەكەۋىمىز ءبىر-بىرىمىزدى قيماي ۇزاق قوشتاستىق. تورعاي بولسام، مىنا تار كوزدەن ۇشىپ شىعىپ، انام مەن قارىنداسىمنىڭ قاسىنا بارىپ حال-جاعدايلارىن ءبىلىپ، انامنىڭ تاماعىن جەپ قايتار ەدىم-دەيتىن اعام ەندى وسى ءبىر تار قاپاستى قيمايتىن جانداي كەتكىسى كەلەمەي تۇرا بەردى. تەك ۋاقىت تولىپ كەتەر شاقتا:
- ءىنىم جاسىما، باتىر حالىقتىڭ ۇرپاعىسىڭ، ءبىزدىڭ بويىمىزدا كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ قاپاسقا سيمايتىن ەركىن رۋحى جاتىر. ونى ەشكىم دە قۇل ەتە المايدى. وسىنى ۇمىتپا، تۇرمەدەن ءالى-اق شىعاسىڭ، سوندا مەنى ءسوز جوق ىزدەيتىن بول. فاريدا كەلىپ تۇرادى، دەنساۋلىعىم جار بەرسە مەن دە ءجيى كەلەمىن. ال اماندىقپەن كورىسەيىك، اللا سونى ءناسىپ ەتسىن بىزگە - دەدى دە، كەڭ قۇشاعىنا الىپ، قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن ءمۇڭلى قىرعىز اۋەنىمەن ءوزىنىڭ قوشتاسۋ جىرىن ايتتى:
- قايىر قوش، قايىرلى دوس،
جانىمدى جانىڭا قوس.
وتپەسىن ءومىرىڭ بوس،
كەلەتىن باعىڭدى توس.
قازاقتىڭ ۇلانىسىڭ،
بۇلا بەل بۇلانىسىڭ.
سامعاۋعا ءتيىستىسىڭ،
دالانىڭ قىرانىسىڭ!
اعامنىڭ جىرى بويىما قايرات بىتىرگەندەي بولدى. الايدا، قانشا قايراتتانسام دا كوزىمنەن اققان جاستى توقتاتا المادىم. اعام كەتكەن سوڭ مۇلدە قۇلازىپ قالدىم. تەك فاريدا عانا جانىما شۋاق توگىپ كەلىپ تۇردى. ەندىگى ومىردەگى بار جاقىنىم، جاناشىرىم تەك وسى فاريدا عانا، كەلمەسە ساعىنامىن، ىزدەيمىن. كۇزەتشى كەلىپ ساعان ءبىر قىز كەلىپ تۇر دەپ ايتپايىنشا بايىز تاپپاي ساندالاتىن بولدىم. ول كۇندەرى عۇمىرىمنىڭ ءمانى دە، ماقساتى دا وسى قىز بولدى. العاش تۇتقىن بولىپ وتىرعان جىلدارى اۋىلدى، انامدى، قارىنداسىمدى، زەينەپتى ءجيى ەسكە الىپ، ساعىناتىنمىن، سولاردى ەسكە الۋ ارقىلى الدە ءبىر ماساڭ سەزىمىڭ قۇشاعىندا قالىقتايتىنمىن، سودان سالدە بولسا ءلاززات العانداي كۇي كەشەتىن ەدىم. الايدا، ۇزاق جىلعى تۇرمە ءومىرى، مەنىڭ ەندى ولاردى قايتا كورەم دەگەن ءۇمىتىمدى بىرتىندەپ وشىرگەن ەدى، سودان ولاردى ويلاۋ بۇرىنعىداي جانىما شىرىن ەمەس، جۇرەگىمە ۋ قۇياتىن بولعاندىقتان ولاردى ويلاۋدى دوعارعانمىن. ەسكە الۋ ازايعان سوڭ جاقىن ادامدارىڭ دا بىرتە-بىرتە ۇمىتىلا بەرەدى ەكەن. سودان جانىمنىڭ بار قالاۋى، وسى قىز بولىپ قالدى. وعان دەگەن سەزىمىمنىڭ جومارتتىعى سونداي ونىمەن كەزدەسەر سول ازعانتاي ءسات ءۇشىن ەندى قالعان ءومىرىمدى ارناۋعا دا دايىن ءجۇردىم. اعام كەتكەن سوڭ ءتورتىنشى جىلى ەل ساياساتىندا وزگەرىستەر بولىپ، جازىقسىز جاپا شەكەن ادامدار جاپپاي اقتالىپ جاتتى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە مەن دە ولىگىم شىعادى-اۋ دەپ جۇرگەن تۇرمەدەن ءتىرى كۇيدە جارىق الەمگە شىقتىم. ول كەزدەگى جان تەربەلىسىمدى، قۋانىشىم مەن قاسىرەتىمدى، وكىنىشىم مەن ءۇمىتىمدى ايتىپ جەتكىزە الاماسپىن. فاريدانىڭ قۋانىشىندا شەك جوق، باياعىدا اعاسى شىعاردا دا ءدال وسىلاي بالاشا ءماز بولعانى بار ەدى. ال قازىرگى بەينەسى سودان ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ول مەنى قاقپا الدىنان كۇتىپ الدى دا ۇيىنە جەتەلەپ الىپ باردى. ۇيلەرى تۇرمەدەن تىم شالعاي ەمەس ەكەن. باياعىدا مەنى ساباپ اكەلىپ، ارقانمەن ماتاپ، داعارعا سالىپ مالىپ قوياتىن توعان دا سول كۇندەگىدەي، ەشتەڭەنى بىلمەگەندەي، سەزبەگەندەي جازدىڭ شۋاقتى كۇنىمەن ويناپ، جىلت-جىلت ەتىپ ۇشقىن شاشىپ اعىپ جاتىر. ەپتەپ كەلدىم دە جاعاسىنا وتىرىپ، سالقىن سۋمەن بەتى-قولىمدى جۋدىم. قاسىمدا فاريدا قاراپ تۇردى. ول دا مەن دە ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتبادىق. ءبىراق ەكەۋىمىزدىڭ دە جۇرەك تۇكپىرىمىزدە نە جاتقانىن ءۇنسىز ۇعىسىپ تۇردىق. قۋانعان دا ءبىر قورىققان دا ءبىر دەگەندەي قۋانىشتان مولدىرەگەن جاستارىم ۇزىلىپ-ۇزدىگىپ تامىپ توعان سۋىمەن بىرگە الىس اتىزدارعا قاراي اعىپ جاتتى. كىم بىلەدى مەنىڭ جاسىمنان سۋارىلعان جۇگەرىنىڭ ءدانى وزگە جۇگەرىلەردىڭ دامىنە قاراعاندا اششى الدە ءتاتتى بولىپ وسەر.
مەنىڭ بۇل قۋانىشتى شاقتارىمدى وكىنىشكە وراي، اعام كورە المادى. ول مەن شىعاردان التى اي بۇرىن، تۇرمە ازابىنان العان زارداپتان ايىعا الماي قىرىققا جەتپەي قىرشىن قيىلدى. الايدا، سوڭىندا جالعىز تۇياعى قالدى. ءبىر جىلدان سوڭ ءبىزدىڭ دە ۇيلەنۋ تويىمىز بولدى. فاريدانىڭ اناسى مارقۇم قايىن ەنەم مەنى ءوز ۇلىنان كەم كورمەدى. الايدا ەكى ۇلىمەن كۇيەۋىنىڭ قايعىسىن كوتەرە الماي ءبىز ۇيلەنگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي دۇنيە سالدى. اعامنان قالعان جالعىز تۇياقتى ءوز باۋىرىما سالىپ الدىم. ءبىزدىڭ بالا اتانىپ جۇرگەن كىشكەنتاي قارا دومالاق تەنتەك سول اعامنىڭ بالاسى. ال تۇرمەنىڭ كورسەتكەن "سىيى" بولار ءبىز بالا سۇيە المادىق.
ناعاشى اعام اڭگىمەسىن تولىقتاي تامامدادى دا ءۇنسىز قالدى. كۇن الدە قاشان باتىپ كەتكەن. قارايعان كوڭىلدىڭ قاپاسىندا قامالىپ، قاراۋىتقان قارا شوقىنىڭ باسىندا ەكەۋىمىز عانا وتىرمىز. ەتەكتەگى قالاشىقتىڭ جولدارى مەن ۇيلەرىندە جارقىراپ ەلەكتر شىراعى ساۋلە شاشىپ تۇر. ءالى-اق ەرتەڭ تاڭ اتىپ، ارايلى كۇن نۇرى دارقان دالانى ءوزىنىڭ جارىعى مەن جىلۋىنا بولەرى انىق. الايدا، قاراڭعى تۇنەكتە ەلەكتر جارىعىنىڭ بولعانى دا جۇرەككە ماحاببات پەن ءۇمىت سىيلاعانداي.
( سوڭى)
الماتى، 2015
