(ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعى)
قازاق سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ العاشقىلارى بولىپ، ۇلى تاريحي رومان جازعان، ءھام ادەبي كوركەم حرونولوگيا جاساعان، «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى ارقىلى الەمگە تانىلعان جازۋشى، دراماتۋرگ، اقىن، سەناريست ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. 20-عا جۋىق رومان جازعان قاجىرلى قالامگەر، قارا ءسوزدىڭ قاس شەبەرى. جازۋشىنىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتپەك. بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى تويلانىپ جاتسا وعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ دە ۇلەسى مول ەكەنى انىق. جازۋشىنىڭ قۇيقالى تۋعان جەرى اتباسار قالاسىندا دا مەرەيتوي قارساڭىندا كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلماق. اۋدان ورتالىعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەرەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
قىسقاشا عانا اننونس بەرەيىك جالپى ءىلياس كىم؟ نە قالدىردى؟
ءىلياس ەنسەنبەرلين 1915 جىلى بۇرىنعى اتباسار ۋەزىندە دۇنيەگە كەلدى. قاتەرلى وبا اۋىرىۋىنان اتا-انالارىنان ەرتە ايىرىلعان راۋناق پەن ءىلياس «جەتىمدەر» ۇيىندە وسەدى.
وتابسى: جۇپپايدان تاراعان جۇپ ۇل – راۋناق پەن ءىلياس ەسەنبەليندەر.
ءىلياستىڭ جارى ديليار اجە – بەلگىلى زاڭگەر، قازاقستانىڭ ادىلەت ءمنيستىرى بولعان حامزا جۇسىپبەكوۆتىڭ قىزى. بۇرىنعى قاراوتكەلدىڭ قازاعى. (ديليار اجەنىڭ اكەسى حامزا «حالىق جاۋى» دەلىنىپ اتىلىپ كەتكەن. وسى سەبەپتى دە ىلەكەڭ ءبىراز قۋعىنعا ۇشىراعىن). ءى.ەسەنبەرلين مەن ديليار اپايدىڭ راۋشان، قارلىعاش، ديلفرۋزا ەسىمدى قىزدارى جانە قوزىكورپەش اتتى ۇلىدارى بار.
اقىندىعى: «داۋلەت تۋرالى جىر» ولەڭدەر جيناعى شىقتى. باساقا دا جىر، داستاندارى جەتەرلىك.
دراماتۋرگياسى: «تاۋداعى تارتىس» پەساسى سول تۇستا رەسپۋبليكالىق جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا قويىلدى.
اندەرى: «جاستار ءۆالسى»، «دومبىرا»، مىسالى «قىز ارمانىنىڭ» (مۋزىكاسىن جازعان ە.برۋسليەۆسكييدىكى) ءان ءماتىنى مىناداي:
ساعىنىپ جۇرەك،
سۇيگەنىن تىلەپ،
بولماي ءىلازات ەش ەمەى،
سارعايىپ گۇلدەي،
جادىراپ كۇلمەي،
كۇتك ەم، ساۋلەم، مەن سەنى.
كەلدىڭ امان،
وت بوپ جانام،
قۇشاعىڭدا سۇيگەن دوس.
كۇلەمىن كۇندەي،
جادىراپ گۇلدەي،
قۋانام قالقام كوڭىل قوش!
(اقىندىعىن دا باعالاي بەرىڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان.)
پروزاسى: 1966 جىلدان باستاپ پروزا جازادى. العاشقى «ايقاس» رومانى ءۇشىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى الدى. جانە وسى رومان توڭىرەگىندە كوپتەگەن داۋ دا تۋدى. ەكىنشى رومانى «قاتەرلى وتكەل» بۇل – قازاق جەرىنىڭ ەروزياعا ۇشىراۋى توڭىرەگىندە سومدالعان تۋىندى.
ەرەكشەلىگى: «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى 30 تىلگە اۋدارىلىپ، الەمگە 3 ميلليون دانامەن تاراعان شىعارما.
جەتىستىكتەرى: ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى، «زا بويەۆىە زاسلۋگي»، «زا وبورونۋ لەنينگرادا» مەدالى، قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، 1968 جىل.
ءبىر قىزىعى: گەرمانيانىڭ ەسسەن، بەرلين قالالارى فاميلياسىنا ۇقساس.
جانكەشتىلىگى: «قاھار» («حان كەنە») رومانىن شىعارۋى. ول ءتۇستا ەستەرىڭىزدە بولسا رومان شىقپاس بۇرىن قازاقتىڭ اتاقتى تاريحشىسى ە.بەكماقانوۆ كەنەسارىنى جازعانى ءۇشىن 25 جىلدى ارقالاپ ايداۋعا كەتكەن بولاتىن. ول وسىنداي شىرعالاڭ تۇستا قالاي «ايلاسىن» اسىرسا دا «قاھار» رومانىن شىعارۋ ەرلىك بولسا كەرەك.
قۇبىلىسى («ياۆلەنيە»): «كوپشەندىلەر» تريلوگياسى. ەل ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن بۇل تۋىندى كينو بولىپ شىقتى. (الەم ەلدەرىندە مىقتى شىعارمالار كينوعا اينالاتىنى بار. ولەڭ ءان تىلەپ تۇراتىنى سەكىلدى ششەديەۆر شىعارما كينوعا ءوزى سۇرانىپ تۇرادى. ال، كينو (كوشپەندىلەر) جايىنداعى باعانى، بەلگىلى سىنشى اشىربەك سىعاي بەردى...)
«عالىمنىڭ قالامىنان توگىلگەن سيا – ءشاھيتتىڭ قانىمەن تەڭ»
اۋەلى اڭگىمەمىزدىڭ ءالقيسساسىن باستاماستان بۇرىن، مىنا ءبىر جايدى ەسكە سالا كەتكەندى ءجون كوردىك. قازىرگى قوعامدا پارادوكستەردىڭ نەشە ءتۇرلى تىزبەگى كوز الماسىزدا كەرنەيلەتىپ-سىرنايلاتىپ پاراد تۇزگەنى – ينتەللەگەنسيالىق قاۋىمعا انىق. كەشە عانا باقيلىق بولعان مارقۇم جازۋشى-عالىم، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق «بۇگىنگى قازاق قوعامى - اسىلىن ولگەن سوڭ زيرات باسىندا باعالايتىن كۇيگە تۇستىك». بۇگىن بىزدە «ەدى» باسىم. «يگى ەدى»، «اسىل ەدى»، «ارداق ەدى». بۇل – ءبىر. ەكىنشى، سوراقىلىق، الاشقا ورتاق ارداقتىلاردى ايماق ايماققا ءبولىپ قۇرمەتتەۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. نەمەسە كىلەڭ توپتىق كلانداردىڭ زورلىعىمەن اسپەتتەلۋدە.
كوشپەندى قازاقتىڭ جەل ايداعان قاڭباقتاي باسى – قاي سايدا قالمادى، قايدا اياعى تيمەدى دەرسىڭ. اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆشە ايتساق: «ءبىز كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى سارقىنشاعىمىز. وتىنا جىلىنىپ، مۇرجالى ءتۇتىنىن جۇتقان ۇرپاقپىز». كوشپەندىنىڭ سوڭعى كوشى قاشان دا – جاتاق بولماق.
(ەندەشە ءبىز دە (مەن دە) سول ومىرمەن قيماي دا قوشتاسىپ، كەشتەۋ بولسا دا وركەنيەت كوشىنە ىلەستىك. كيەلى اتباسار قالاسىنىڭ جاتىرىن جارىپ شىقپاساق تا ەل اۋعان شاقتا ات باسىن تىرەگەن جەرىمىز اتباسار ەدى. سوندىقتان دا ءىلياستىڭ ءىزى قالعان كيەلى توپىراققا تابانىمىز ءتيىپ، ونىڭ رۋحاني ءىز باسارلارى رەتىندە كولەمدى ماتەريال دايىنداپ، ەسىل ەردىڭ باساعىنا جەتۋدى ءجون كوردىك).
قازاق رۋحانياتىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان وسى ات توبەلىندەي اتباساردان الىپتار شوعىرىنىڭ ءبىر پاراسى قالىپتاستى دەسەك ارتىق بولماس. بۇكىل الەمگە تانىلعان جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين جانە ونىڭ باۋىرى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، پولكوۆنيك، راۋناق ەسەنبەرلين، عاجايىپ ولكەتانۋشى-عالىم، جازۋشى، ارداقتى اجە كلارا ءامىر قىزى، جازۋشى سەيتجان ورماروۆ سونىمەن قاتار د.ا.قونايەۆتىڭ اسىل جارى زۋھرا انالارىمىز ت.ب تۇلعالار شىققان ولكە.
ال شىن مانىندە ءى.ەسەنبەرين تۋعان اۋىلى اتباساردى نەمەسە ارعىنداردى عانا دارىپتەگەن جوق. ۇلى دالانى ءھام كۇللى «كوشپەندىلەردى» جازدى. ول ءۇشىن قازاقتىڭ ءار جەرىنىڭ پۇشپاعى ونىڭ – بويتۇمارى بولدى. ولاي بولماسا سوناۋ قيانداعى ماڭعىستاۋ توڭىرەگىندە رومان جازباس ەدى. بىزدىڭشە ول – ءدال بۇگىنگى مەشەل توپتىق، رۋلىق، ايماقتىق (باسقا دا باقاستىق) دەڭگەيدەن الدە قايدا بيىك تۇرعان تۇلعا تۇعىن.
ءبىراق وسىلاي دەسەك تە الىپتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا دەگەن كەي جازۋشى-عالىمداردى ءالى دە بولسا ەلەڭ ەتكىزە قويعان جوق. ءبىزدىڭ ايتاپعىمىز بۇل دا ەمەس. اركىمنىڭ ءوز «مەنى» ادەبيەت پەن ۇلت رۋحانيات الدىندا ءوز «ارى» بار. ءبىز وعان «سەن نەگە ەسەنبەرليندى ەسكەرمەدىڭ؟» دەمەيمىز. جازۋشى تىرىسىندە دە ومىردەن وزعان سوڭ دا ەسكەرۋ مەن ماداقتان كەندە قالعان جوق. كوشە ما، مۇراجاي ما ءبارى ءوز دەڭگەيىندە ەسكەرىلدى. كەشەگى د.قونايەۆ، پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ باسقا دا اقىن، جازۋشى-عالىمدار تاراپىنان جىلى پىكىرلەر دە ايتىلدى. ول دا كەرەك شىعار بالكىم.
الايدا، ەسەنبەرينگە بۇگىن نە قاجەت؟ ول ءوز قاجەتتىلىگىن قاجىرلى ەڭبەگىمەن جاساپ كەتتى. «عالىمنىڭ قالامىنان توگىلگەن سيا – ءشاھيتتىڭ قانىمەن تەڭ» دەيدى... ال، ەسەنبەرليننەن بىزگە نە قاجەت؟ بىزگە جازۋشىنىڭ ادەبيەتى، تاريحي تانىمىمىزدى قالىپتاستىراتىن اسىل جاۋھارلارى. مىنە، وسىنى ءبىر جاقتى ەتىپ، مەكتەپتىك وقۋلىققا ەنگىزەتىنىن ەنگىزىپ، ونىڭ شىعارماسىن قايتادان سارالاپ، كينو ءتۇسىرۋ ارقىلى حالىققا ەتەنە جەتكىزۋ كەرەك سياقتى. ارتىق دارىپتەۋدىڭ كەرەگى دە جوق شىعار. «اركىم ءوز كەرەگىنە جاراعانىن السىن». (اباي).
قۇدايدىڭ قازاققا بەرە سالعان ءبىر قىزى بار - ول ولكەتانۋشى-عالىم كلارا ءامىر قىزى. اتباساردا تۋعان اسىل پەرزەنتەرىنىڭ ءبىرى. ەسەنبەرليننىڭ مۇرالارىن تياناقتى تۇردە مۇراجايعا جيناقتادى. جازۋشى جايىندا رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا ءىرى ماتەريالدار جازدى.
جۋرناليستيكادا ەپيستوليارلىق جانر دەگەن «جىرتقىش جانر» بار. ول تەوريا جۇزىندە حات ارقىلى جۇزەگە اساتىن جانر. ءبىزدىڭ كلارا اجە وسى جانردا جاقسى قالام تەربەگەن – پۋبليسيست. ونىڭ «سارىارقا» جۋرنالىنىڭ 3ء-شى سانىندا ەكى بىردەي ءىرى ماتەريالى شىقتى. ءبىرى - ءىلياس ەسەنبەرلينگە كەلگەن حاتتار، ەكىنشىسى – راۋناق ەسەنبەرلينمەن ەكەۋارا جازىسقان قۇسني حاتتارى. جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلينگە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن اعىلعان حاتتاردىڭ سىرىن تاماشا ايشىقتاعان. جانە دە ول حاتتار ءالى دە جازۋشىنىڭ اتباسارداعى مۇراجايىندا ساقتالعانىن ايتا كەلىپ، بىزگە دە قىرۋار شارۋانىڭ شەتىن شىعارىپ كەتتى. وندا كلارا ءامىر قىزى بىلاي دەگەن: «حات ادرەستەرى: ۆەنگريا، موڭعوليا، پولشا، ەستونيا ت.ب (باسقا تىلدەگى حاتتاردى وقي المادىق». («سارىارقا» جۋرنالى №3، 16-17 بەت.)
اللا ءساتىن سالسا الداعى ۋاقىتتا سول حاتتاردىڭ دا اۋدارمالارىن ۇسىنباق نيەتتەمىز.
جوعارىدا دا ايتتىق، تاعى ءبىر ايتاتىن تۇلعا راۋناق ەسەنبەرلين. ەلىمىزدە ەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كومەسكىلەنىپ اتى ايتىلماي جۇرگەن جۇپپايدان تاراعان جۇپ ۇلدىڭ ءبىرى - راۋناق ەسەنبەرلين. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، پولكوۆنيك، راۋناق ەسەنبەرلين.
راۋناق ەركىنەن تىس، بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ۇزاق جىلدار بويى موسكۆادا تۇردى. بالتىق جاعالاۋىندا قىزمەتتە بولدى. فاسيشتەر مەن بولشيەۆيكتەردىڭ (بۇرىڭعى تۇسىنىكپەن ايتساق ۇلى وتان سوعىسى) اراسىنداعى سوعىسقا قاتىسقان ساردار.
(كەلەسى بولىمىندە بۇگىنگە دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن راۋناق ەسەنبەرلين جايىندا بولماق. راۋناقتىڭ ەستەلىكتەرى مەن كلارا ءامىر قىزى ورتاسىنداعى قۇسني حاتتاردىڭ سىرىمەن تانىس بولاسىزدار.)
(جالعاسى بار)
باقىتبەك قادىر ۇلى، جۋرناليست
