«قازاق حاندىعىنا 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە
بەيسەنباي بەكجان كالەن ۇلى
باس سۋرەتتە: 1754 جىلعى كارتا "I-e Carte de l’Asie"
يزداتەلسكيي دوم بلاۋ-كارتا تارتاريي. امستەردام، 1640-70 گگ. گراۆيۋرا نا مەدي
سەنەسىز بە، سەنبەيسىز بە؟ ورىستار وسىعان دەيىن ايتىپ كەلگەن تاريحىنىڭ جالعان ەكەنىن وزدەرى مويىنداپ، باس تارتىپ جاتىر.
پەرۆىي كانال تەليەۆيدەنيا پوكازال سيۋجەت نا ەتۋ تەمۋ، ۆ كوتوروم پرەزيدەنتۋ پۋتينۋ بىلا پوكازانا ستاريننايا كارتا ەۆرازيي ي تەرريتوريا نىنەشنەي روسسيي، نازىۆاەمايا ۆ دريەۆنوستي ۆەليكايا تارتاريا.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتين باس بولىپ، بۇعان دەيىن ورىستار التىن وردا اسكەرىن جەڭىپ، تۇرىكتەردەن بوستاندىق الدىق دەپ جۇرگەن 1380 جىلعى كۋليكوۆو شايقاسىن بولماعان دەگەنگە دەيىن بارادى.
ولاردى تىڭداپ وتىتساڭ ءتىپتى، ادامنىڭ اقىلىنا سيمايتىن، بۇعان دەيىن ايتىپ كەلگەن سوزدەرىنە قاراما-قارسى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. ولار بۇرىننان تۇرىكتەردىڭ اتا قونىسى بولعان ورتالىق ازيانى-ەۋروپالىقتاردىڭ ورتا عاسىرلاردا قولدانعان اتاۋىمەن ۇلى تارتاريا دەپ اتاپ، بۇرىننان ورىس جەرى دەگەنگە دەيىن بارادى. ولار وزدەرىنىڭ، سلاۆيانداردىڭ گەنى I گاپلوگرۋپپاسىنا جاتاتىنىن ۇمىتىپ، ءبىز ءارييمىز، R1a1 گاپلوگرۋپپاسىنىڭ يەلەرىمىز دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ءبىز وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءبارىن باسىنان باستايىق.
ورىس مەملەكەتىنىڭ باستاۋى كييەۆ كنيازدىگىنەن باستالادى. ال كييەۆ قالاسىنىڭ نەگىزىن سالعان حازارلار.
قازىرگى دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى كييەۆ ماڭىنداعى العاشقى ەلدى مەكەندەر كونەكييەۆ(ستاروكييەۆ) تاۋىندا بۇدان 1500-2000 جىلدار بۇرىن پايدا بولعان. اڭىز بويىنشا، ب.ز. V عاسىردىڭ سوڭى مەن VI عاسىردىڭ باسىندا دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى بيىك جارقاباقتان اعايىندى حازار جىگىتتەرى كيي،ششەك،حوريۆ پەن قارىنداستارى لىبەد قالا سالىپ، قالاعا ەڭ ۇلكەنى كييدىڭ اتىن بەرەدى. قالا كييدىڭ قالاسى-كييەۆ گورود اتالادى. كەيبىر تاريحشىلار كييەۆتى دالالىقتاردىڭ (پولوۆسى) ورتالىعى بولدى دەيدى.
X عاسىردا ۆيزانتيا يمپەراتورى كونستانتين باگرونارودنىي كييەۆتىڭ حازارشا «سامۆاتاس»-«بيىكتەگى بەكىنىس» دەگەن دە اتى بولعان دەيدى.
كيي، ششەك، حوريۆ ي لىبەد وسنوۆىۆايۋت كييەۆ
1982 جىلى قالانىڭ 1500 جىلدىعى ارنايى اتاپ ءوتىلدى. دەمەك، قالا ب.ز. 482 جىلى سالىنعان دەپ سانالادى.
ال حازارلار دەگەن كىمدەر؟ ەندى سوعان توقتالا كەتەيىك.
حازارلار قازىرگى رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندە كونەدەن كەلە جاتقان حالىق. گۋن يمپەرياسى قۇرىلعاندا وسى يمپەريانىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
اتاقتى ەدىل پاتشا (اتيللا) قۇرعان گۇن يمپەرياسى ەدىل كەنەتتەن قايتىس بولعان سوڭ ەكىگە بولىنەدى. باتىسى ورتالىعى ريم قالاسى بولعان ۋارحان مەملەكەتى بولسا، شىعىسى حازار قاعاناتى دەپ اتالادى.
جاڭا قۇرىلعان حازار قاعاندىعى كۇشەيىپ، كورشىلەرىنە قاۋىپ توندىرە باستايدى. VI عاسىردا پارسى پاتشاسى كاباد شيرۆاننىڭ سولتۇستىگىندە توپىراقتان ۇلكەن قورعانىس شەبىن جۇرگىزەدى. ال ونىڭ ۇلى حوسروي حازارلارمەن شەكارادا قورعانىس قامالىن سالادى.
كونستانتين باگريانارودنىي، بايەر، لەربەرتتەر حازارلاردى-تۇرىكتەر دەپ اتايدى جانە حازار قالاسى ساركەلدى-«اق قوناق ءۇي» دەپ اۋدارادى.
VI عاسىردا حازارلار: شىعىسىندا كوشپەندى تۇرىك تايپالارىمەن، سولتۇستىگىندە فيندەرمەن، باتىسىندا بولگارلارمەن شەكتەسەدى، ال وڭتۇستىگىندە ولاردىڭ يەلىگى اراكس وزەنىنە دەيىن جەتەدى.
بۇل كەزدە ورىس دەگەن اتاۋ اتىمەن جوق. ورىس دەگەن ات العاش رەت IX عاسىردا پايدا بولادى. ورىس دەگەن اتاۋ ءبىرىنشى رەت نوۆگورودقا ۆارياگ ريۋريكپەن بىرگە كەلگەن. وسى ۆارياگتاردان شىققان كنياز ولەگ (كەي دەرەكتەردە نورماندىق ولەگ دەپ اتايدى) كييەۆتى قۋلىقپەن باسىپ الاتىن 882 جىل العاشقى ورىس كنيازدىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى دەپ سانالادى.
VII عاسىردا حازارلار ىشكى تارتىستان السىرەگەن بولگارلاردىڭ جەرىن تارتىپ الادى. وسىدان باستاپ حازارلار مەن ۆيزانتيا يمپەرياسى بەتپە-بەت كەلەدى. حازارلار ۆيزانتياعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. ۆيزانتيالىقتار حازارلارعا ۇلكەن سىي بەرىپ تۇرادى، ءتىپتى قۇدا بولۋعا دا بارادى. يمپەراتور كونستانتين باگرونارودنىي حازارلارعا قارسى الاندار مەن وعىزداردى پايدالانۋعا تىرىسادى. ال يمپەراتور گەراكليي پەرسياعا قارسى كۇرەستە حازارلاردى ءوز جاعىنا قوسىپ الدى.
638 جىلى اراب حاليفى ومار پەرسيانى جاۋلاپ الىپ، كورشى ەلدەردى شابۋىلدادى. ارابتارعا قارسى سوعىس حازارلارعا اۋىر سوققى بولدى. حازارلاردىڭ استاناسى سەليندەردى ارابتار جاۋلاپ الدى. تەك قانا ارابتاردىڭ بوليندجير وزەنى بويىنداعى جەڭىلىسى حازارلاردى تولىق تالقاندالۋدان ساقتاپ قالدى.
حازارلار قىستا قالادا تۇرسا، جازدا دالاعا جايلاۋعا شىعىپ كەتەتىن بولعان. سەليندجەردى ارابتار تالقانداعان سوڭ ولاردىڭ استاناسى قازىرگى استراحان ماڭىنداعى يتيل قالاسى بولدى.
VII-VIII عاسىرلاردا حازارلار ارابتارمەن 80 جىلدىق سوعىس جۇرگىزدى. 737 جىلى كەلىسىم جاسالىپ، ارابتار حازارلارعا يسلام ءدىنىن قابىلداۋعا مىندەتتەيدى.
حازارلار وڭتۇستىگىندە ساتسىزدىككە ۇشىراسا، سولتۇستىگىندە جەڭىستەرگە جەتتى. حازارلار 894 جىلى وعىزدارمەن وداقتاسىپ، تاۆريا ارالىنىڭ سولتۇستىگىندە تۇراتىن پەچەنەگتەر مەن ۆەنگرلەردى تالقاندايدى. ال ودان بۇرىنىراق دنەپروپەتروۆسك بويىنداعى سلاۆيانداردى باعىندىرىپ، ولاردان «ءۇي باسى سالىق» الادى. وسىلايشا حازارلار IX عاسىردا كۇشەيە باستادى. حازارلارمەن بىرگە سولتۇستىكتە جاڭادان پايدا بولعان،شاشىراڭقى سلاۆيان تايپالارى دا بىرىگىپ كۇشەيە بەردى.
العاشقى بولىپ ورىس كنيازى ولەگ حازار قاعاناتىنا قاراستى كەيبىر بولىكتەردى باعىندىرادى. ال 966 جىلى ( كەي دەرەكتەردە 969 جىلى) سۆياتوسلاۆ يگوريەۆيچ حازارلارمەن سوعىستا تولىق جەڭىسكە جەتتى. حازار قاعاناتى قۇلادى.
حازارلاردىڭ قالدىعى ءبىراز ۋاقىت كاسپيي تەڭىزى مەن كاۆكاز تاۋى اراسىندا ءومىر ءسۇردى دە، اقىرىندا باسقا حالىقتارعا قوسىلىپ، ارالاسىپ كەتتى.
ەندى ۆارياگتار دەگەندەر كىم؟ سوعان توقتالا كەتەيىك.
ۆارياگتاردىڭ كىم ەكەنى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىر ايتىلادى. ناقتى تەگى انىقتالماعان.
ۆارياگتاردى: ا) varg-«قاسقىر»، «قاراقشى»؛
ب) wara-«انت بەرۋ»، «انت»، اسكەري انت بەرۋ؛
ۆ) var-«سۋ»، تەڭىز ادامدارى؛
گ) felag-كونە يسلاند تىلىندەگى «ۆيكينگ» ءسوزىنىڭ سلاۆيان تىلىندە بۇرمالانىپ ايتىلۋى، سياقتى تۇسىندىرەتىن پىكىرلەر كوپ.
بۇل تۇسىندىرمەلەردىڭ ىشىندەگى «ۆيكينگ» اتاۋىنان باسقاسىنىڭ بارلىعى ۆارياگتاردىڭ مىنەزدەمەسى دەسە دە بولادى. ولار سوعىسقا ابدەن ماشىقتانعان ءتىڭىز قاراقشىلارى بولىپ سۋرەتتەلەدى.
ال ۆيكينگتەر دەگەندەر كىم؟
ۆيكينگتەر (دات تىلىندە vikinger، شۆەد. vikingar، نورۆ. vikingene)- VIII-XI عاسىرلارداعى اتاقتى سكانديناۆيالىق تىڭىزشىلەر. ءقازىر امەريكانى اشتى دەپ جۇرگەن كولۋمبتان 493 جىل ءبۇرىن ۆيكينگتەر لەيف پەن بيارني امەريكاعا جەتكەنى انىقتالعان.
ۆيكينگتەر نەگىزىنەن العاندا قازىرگى شۆەسيا، دانيا مەن نورۆەگيا جەرلەرىنەن شىققان ەركىن شارۋالار. حالىقتىڭ كوبەيىپ، جەرگە تاپشىلىق بولۋىنا بايلانىستى تۋعان جەردەن باسقا جاققا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. دىندەرى كونە ءدىن (يازىچنيكي).
ۆيكينگتەردىڭ جورىق جولدارى
شۆەد جانە بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ ۆيكينگتەرى كونەورىس جانە ۆيزانتيالىق دەرەكتەردە ۆارياگتار دەگەن اتپەن شىعىسقا جورىق جاساسا، نورۆەگتىك جانە دات ۆيكينگتەرى باتىسقا قاراي جورىققا شىعىپ، نورماندار دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان.
ۆيكينگتەر تۋرالى كونە سكانديناۆيا حالىقتارىنىڭ اڭىز داستاندارى (ساگي) كوپ. ولاردى تۋعان جەردەن تىس جەردەن جاقسى ءومىر ىزدەگەن جۇمىسسىز، جالدامالى اسكەرلەر (رىسارلار) دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
د.س ليحاچيەۆ اۋدارعان «وتكەن زامان جىلنامالارىندا» (پوۆەستي ۆرەمەننىح لەت) بىلاي دەيدى:
«6370 (862) جىل. الدىمەن سالىق تولەۋدەن باس تارتىپ، ۆارياگتاردى تەڭىزگە قۋىپ تاستايدى. ءبىراق ۆارياگتار كەتكەن سوڭ، حالىق ءبىرىن- ءبىرى تىڭداۋدان قالدى. اتا- اتاعا ءبولىنىپ، ءبىر- بىرىمەن سوعىسا باستادى. اقىرىندا اقىلداسا كەلىپ، ۆارياگتاردان كنياز شاقىرتۋعا كەلىسەدى. ۆارياگتاردىڭ رۋس، شۆەد،نورمانن، انگل جانە گوتلاند دەپ اتالاتىن توپتارى بولادى. تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنداعى ۆارياگتارعا، رۋستارعا بارادى. رۋستاردان اعايىندى ءۇش ۆارياگ تاڭدالىپ، ولار وزدەرىمەن بارلىق رۋستەردى الا كەلدى. ەڭ ۇلكەنى ريۋريك- نوۆگورودقا، سينەۋس- بەلوزەرگە، ترۋۆور- يزبورسكگە بيلەۋشى بولدى. وسى ۆارياگتاردىڭ اتىمەن رۋس جەرى دەپ اتالدى. بۇل وسىندا تۇراتىن نەگىزگى حالىقتىڭ اتى ەمەس، بيلەۋشى، سىرتتان كەلگەن ريۋريك باستاعان از عانا ۆارياگتاردىڭ بۇرىنعى اتاۋى بولاتىن. ال بۇرىنعى نوۆگورودتىقتار سلوۆەندەر بولاتىن. ەكى جىلدان سوڭ سينەۋس پەن ترۋۆور قايتىس بولىپ، بار بيلىك ريۋريككە ءتيدى. ريۋريك ءوز ادامدارىنا قالالاردى ءبولىپ بەرەدى. ۆارياگتار بۇل جاقتا سىرتتان اكەلىپ وتىرعىزىلعان. ال بايىرعى تۇرعىندار: نوۆگورودتا سلوۆەندەر، پولوسكدە كريۆيچتەر،روستوۆتا مەريلەر،بەلوزەرسكدە ۆەستەر، مۋرومدا مۋرومدار تۇردى، ال ءبارىنىڭ ۇستىنەن ريۋريك بيلىك جۇرگىزدى. ونىڭ ەكى بويارلارى بولاتىن. ولار ءوز تۋىستارىمەن سارگرادقا (كونستانتينوپول) سۇرانادى.»
ريۋريك ولەرىندە جۇرەكجۇتقان باتىر نورماندىق كونۋنگ ولەگكە نوۆگورودتىڭ بيلىگىن تاپسىرادى. 882 جىلى ول وڭتۇستىككە جورىق جاسايدى. جولدا سمولەنسك مەن ليۋبەچتى باعىندىرىپ، كييەۆكە كەلەدى. كييەۆتە بۇل كەزدە كييدىڭ ۇرپاقتارى حازارلىق كنياز اسكولد پەن دير بيلەيتىن. ولەگ ولاردى الداپ قالا سىرتىنا شىعارىپ الادى دا ءولتىرىپ، قالا بيلىگىن باسىپ الادى.
اسكولدتىڭ مولاسى
كييەۆتىڭ سوڭعى حازارلىق كنيازدەرى اسكولد پەن دير ولتىرىلگەن جەرگە ءقازىر مازارات ورناتىلعان.
سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك ءرۋستى بىرىكتىرگەن ولەگ ەندى ۇلى كنياز دەپ اتالاتىن بولدى. نەستور جىلناماشى ايتتى دەيتىن: «كييەۆ- ورىس قالالارىنىڭ اناسى بولسىن!» دەگەن ءسوز ولەگكە ايتىلعان. وسى كەزدەن باستاپ كييەۆ كونە ورىس كنيازدىگىنىڭ استاناسى بولدى.
907 جىلى ولەگ سارگراد (كونستانتينوپولعا) 80 مىڭدىق اسكەرمەن تابىستى جورىق جاسايدى. وسى جورىق ناتيجەسىندە كييەۆ ءرۋسى ءۇشىن وتە پايدالى، سالىقسىز ساۋدا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەيبىت كەلىسىم جاسالادى.
ال 966 جىلى ( كەي دەرەكتەردە 969 جىلى) سۆياتوسلاۆ يگوريەۆيچ حازارلارمەن سوعىستا تولىق جەڭىسكە جەتتى. حازار قاعاناتى قۇلادى.
شۆەد جانە بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ ۆيكينگتەرى كونەورىس جانە ۆيزانتيالىق دەرەكتەردە ۆارياگتار دەگەن اتپەن شىعىسقا جورىق جاساعان.
وسىنىڭ ءبارىن قورىتىندىلاساق، رۋس (ورىس) دەگەن اتاۋ ۆارياگ-ۆيكينگتەرمەن بىرگە كەلگەن. كونە زامان جىلناماشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، ۆيكينگتەردىڭ رۋستەن باسقا، شۆەد، نورۆەگ، دات،انگل، گوتلاند جانە ت.ب. اتالاتىن توپتارى بولعان. وسى اتالعان اتاۋلار ءقازىر ءبىر- ءبىر ەلدىڭ اتتارىن الىپ وتىر. ال وسى ۆيكينگتەردى شاقىرىپ، وزدەرىنە بيلەۋشى سايلايتىن قاراپايىم قارا حالىقتار سلوۆەندەر (قازىرگى اتاۋمەن سلاۆياندار) مەن ۋگروفيندەر بولاتىن.
بۇرىنعى تاريحتا سلاۆياندار دەگەن اتاۋ استە ايتىلمايدى. بۇرىن كنيازدىقتار اتتارى مەن بيلەۋشى اۋلەتتەرىنىڭ اتتارى عانا ايتىلعان. سلاۆياندار، شىعىس سلاۆيان رەسپۋبليكالارى دەگەن تەرميندەر سوڭعى عاسىرلاردىڭ جاڭالىقتارى. بۇرىنعى ورىس تاريحىندا ريۋريكتەر اۋلەتى كەزەڭى، رومانوۆتار اۋلەتى كەزەڭى دەپ بولىنەتىن.
ال XX عاسىردا گيتلەر «تازا قاندى ارييلەر» دەگەن ۇرانمەن الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەننەن كەيىن، ورىس ساياساتشىلارى ورىستاردى ارييلەرگە جاتقىزا باستادى.
ال ءقازىر ورىس ساياساتشىلارى «ۇلى تارتارياعا» جارماسىپ، ورىس ارييلەردىڭ گەنى R1a1 گاپلوگرۋپپاسىنا جاتادى دەپ، تۇركىلەردىڭ ۇلى مۇراسىنا جارماسپاق سياقتى.
بۇل ارينە ناعىز عالىمداردىڭ ەمەس، ساياساتكەرلەردىڭ شىعارىپ جۇرگەنى.
ال شىندىعى قالاي؟ ەندى وسىنى تالداپ كورسەتەيىك.
(جالعاسى بار)
