قاشىپ بارادى، قاشىپ بارادى... الدى-ارتىنا قاراماي قاشىپ بارادى... ءسويتىپ شەتەلدەن ءبىر-اق شىقتى. ءيا، مەن ءوز ەلىندە سۇلتان بولا الماي وزگە ەلگە قاشقان «حاميتتەر» تۋرالى ءسوز قوزعاعالى وتىرمىن. العاشىندا ولاردىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حالىق اراسىندا قاۋەسەت تارايدى. كەيىن سول «ولگەندەر» قايتا تىرىلەدى. ءبىراق ەلگە قايتپايدى، شەتەلدى پانا تۇتادى. ال ءبىزدىڭ زاڭ بىرەۋىن سىرتتاي 25 جىلعا «قاماۋعا» السا، ەندى ءبىرىن جەمقورلىققا تىكەلەي قاتىسى بار دەپ ايىپتايدى. ەلىمىز قانشا ايىپتاعانىمەن ولاردى قولعا تۇسىرە الماعان قاشقىنداردىڭ ءتىزىمىن Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.

مۇحتار ءابلياوۆ

ءقازىر بۇل ەسىمدى بىلمەيتىن قازاقستاندىق كەمدە كەم. قازاقستاندىق كاسىپكەر، قازاقستاننىڭ بۇرىنعى، ياعني 1998-1999 جىلدار ارالىعىندا ەنەرگەتيكا، يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى بولىپ قىزمەت ەتتى. 2007 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ، بانك مۇلكىن زاڭسىز پايدالانىپ، قىزمەتتىك مۇمكىندىگىن اسىرا پايدالانۋ ارقىلى قىمقىرۋ دەرەكتەرى بويىنشا سىرتتاي 20 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.

1963 جىلدىڭ 16 مامىرىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ گالكينو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

1999 جىلدىڭ قازان ايىندا، مۇحتار قابىل ۇلى وتستاۆكاعا كەتىسىمەن وعان قاتىستى قاراجاتتى زاڭسىز يەلەنۋ، تابىسىن جاسىرۋ باپتارى بويىنشا ايىپ تاعىلىپ، ءىس جۇرگىزىلدى. تەرگەۋ بارىسىندا ءابليازوۆ 1998-1999 جىلدارى «KEGOC» اق جانە ەكىباستۇز گرەس-2 رەسۋرستارى جەكەمەنشىك مەكەمەلەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن پايدالانىلعان قىلمىستىق سحەما قۇرعاندىعى اشكەرەلەندى.

ايتا كەتەتىن بولساق، «كەگوك» اق، ەكىباستۇز گرەس-2 جانە قوستاناياسبەست ءوندىرىس ورىنى اراسىنداعى ەلەكتر قۋاتى ءۇشىن ۇلكەن قارىز گرەس-2-گە ءوتىپ كەتتى. ءابليازوۆتىڭ كەسىرىنەن، «كەگوك» اق 1998 جىلى جانە 1991 جىلدىڭ 1 توقسانىندا 2 ملرد تەڭگەگە شىعىنعا باتتى.

2002 جىلدىڭ مامىر ايىندا سوت ءابىليازوۆتى جالپى رەجيمدەگى تۇزەتۋ مەكەمەسىنە 6 جىل باس بوستاندىعىنان ايىردى. سونىمەن قاتار، كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرىپ، 2 جىل بويى مەملەكەتتىك قىزمەتتە باسقارۋ قىزمەتىنەن شەكتەدى. ءابليازوۆ 2003 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە پرەزيدەنت جانىنداعى راقىمشىلىق كوميسسياسىنا ءوتىنىش ءبىلدىرىپ، مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ راقىمشىلىق تۋرالى جارلىققا قول قايىپ، بۇرىنعى ءمينيستردىڭ ارى قاراي باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ ۇكىمىن توقتاتتى.

سونىمەن بىرگە وسىدان بىرەر جىل بۇرىن مۇراتحان ءتوقمادي ءابليازوۆتىڭ تاپسىرىسىمەن ەرجان تاتىشيەۆتى ولتىرگەنىن مويىندادى.

مۇحتار ءابليازوۆقا 2005-2009 جىلدار اراسىندا بتا بانكىنەن قارجى جىمقىردى دەگەن ايىپ تاعىلدى. بۇل جولعى جالپى كەلتىرىلگەن زالال كولەمى 6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2013 جىلى ونى فرانسيادا تۇتقىنداعانىمەن فرانسيانىڭ تومەنگى ساتىلى سوتى بانكيردى ەكستراديسيالايتىنىن مالىمدەدى. الايدا سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بۇل ۇكىم اياق استىنان ءوز كۇشىن جويىپ، قىلمىستىق ءىس ليوننىڭ اپەللياسيالىق سوتىندا قايتا قارالدى. 2016 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا فرانسيانىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسى مۇحتار ءابليازوۆتى رەسەيگە ەكستراديسيالاۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ كۇشىن جويدى. ياعني فرانسيا قازاقستانعا ۇستاپ بەرمەيتىن بولىپ شەشتى. مۇحتار ءابليازوۆ رەسەي، قازاقستان جانە ۋكراينا تاراپىنان قىلمىستىق قۋدالاۋدا. ءبىراق، ونى ەكستراديسيالاۋ تۋرالى ۇستانىم تەك رەسەي جانە ۋكراينا تاراپىنان بەرىلۋدە، سەبەبى، قازاقستان مەن فرانسيا اراسىندا مۇنداي كەلىسىم جوق. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا مۇحتار ءابليازوۆ فرانسيانىڭ پاريج قالاسىن پانا تۇتۋدا.

مۇحتار ءابليازوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا، ول ءوزىنىڭ كىناسىز ەكەنىن اعىلشىن سوتىنا دالالدەگەن. سونىمەن بىرگە ونىڭ قازاقستان دەموكراتيالىق تاڭداۋ پارتياسى ەلىمىزدە ەكسترەميستتىك ۇيىم بولىپ تانىلىپ، اتالعان پارتيانى قولداۋشىلار زاڭمەن جازالاناتىن بولدى.

اكەجان قاجىگەلدين ماعجان ۇلى

1994-1997 جىلدار ارالىعىندا ق ر پرەمەر-مينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1998 جىلى قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكالىق حالىقتىق پارتياسىن قۇرىپ، وپپوزيسيونەر اتاندى. الايدا اراعا از ۋاقىت سالىپ قاجىگەلدين شەتەلگە كەتەدى. ول بۇعان سەبەپ ەلدەگى بيلىكتىڭ جان جاقتان جاساعان قىسىمى دەپ ءتۇسىندىردى. ەكس-پرەمەر مينيستر شەتەلگە كەتە سالىسىمەن 2001 جىلى ونىڭ سىرتىنان بىرنەشە ايىپ تاعىلىپ، سىرتتاي 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

ايتا كەتەتىن بولساق، ءقازىر بريۋسسەلدە ءبىر توپ قازاقستاندىق بەلسەندى «جاڭا قازاقستان» اتتى فورۋمعا جينالدى. ءساۋىردىڭ 9-10 ارالىعىندا  وتەدى دەپ جوسپارلانعان فورۋمعا 15 شاقتى ادامنان قۇرالعان دەلەگاسيا كەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە ساياساتكەرلەر، قوعام بەلسەندىلەرى مەن جۋرناليستەر بار. قازاقستاندىق دەلەگاسيانى 8 ساۋىردە اكەجان قاجىگەلدين قارسى الدى. بريۋسسەلدە جينالعانداردىڭ ايتۋى بويىنشا، «جاڭا قازاقستان» پارتيا ەمەس، فورۋم. سونىمەن بىرگە اكەجان قاجىگەلدين ءوزىنىڭ ازاتتىققا بەرگەن سۇقباتىندا مۇحتار ابليازوۆپەن بىرىگۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. الايدا مۇحتار ءابليازوۆ «جاڭا قازاقستان» فورۋمىنا باسشى رەتىندە ەمەس، قاتارداعى بەلسەندى رەتىندە كەلۋى كەرەك.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى 1998 جىلى اكەجان قاجىگەدين پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقان.

ۆيكتور حراپۋنوۆ

1948 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا دۇنيەگە ەلگەن. الماتى وبلىسىنىڭ، شقو-نىڭ بۇرىنعى اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارعان. قازاقستاندىق حوككەي قۇراماسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بولعان، الايدا 2008 جىلى شۆەسارياداعى ەمدەلۋىنە بايلانىستى وتستاۆكاعا كەتتى. حراپۋنوۆتىڭ ۇستىنەن 20 شاقتى قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. حراپۋنوۆتىڭ قىلمىستىق توپپەن بايلانىسى بار، جەمقورلىق جاسادى دەگەن ايىپپەن حالىقارالىق پوليسيا ارقىلى ىزدەۋ جاريالانعان.

ءقازىر ۆيكتور حراپۋنوۆ شۆەيساريادا تۇرىپ جاتىر.

بەرگەي رىسقالييەۆ

بەرگەي رىسقالييەۆ اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 2013 جىلى ونىڭ ۇستىنەن بۇعان دەيىن «بيۋدجەت قارجىسىن جىمقىردى جانە قىزمەت وكىلەتىن تەرىس پايدالاندى» دەگەن ايىپتار تاعىلىپ، حالىقارالىق ىزدەۋ سالىنعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە اتىراۋ وبلىسىنداعى رىسقالييەۆتىڭ كومانداسى جىمقىرعان فاكتىلەر بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ بارىسىندا جەدەل تەرگەۋ توبى 100-گە جۋىق ءتۇرلى ساراپتاما جۇرگىزگەن، مىڭنان استام ادام سۇرالدى، ونداعان ىزدەۋ شارالارى جاسالىپ، 30 مىڭنان استام قۇجات تاركىلەندى. تەرگەۋ توبى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە اتىراۋ وبلىسىندا 2006-2012 جىلدار ارالىعىندا 6 جىل بويى ارەكەت ەتىپ كەلگەن بۇرىنعى اكىم بەرگەي رىسقالييەۆ قۇرعان جانە باسشىلىق ەتكەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جويىلدى. تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي، رىسقالييەۆ وزىنە بەرىلگەن بيلىكتى پايدالانا وتىرىپ مەملەكەتتىك قاراجاتتى قولدى ەتۋ ماقساتىمەن 35 ادامنان قۇرىلعان ءۇش ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرعان.

سونىمەن بىرگە ەكس اكىمنىڭ ءىسى كولەمى جاعىنان 800 تومعا جۋىقتادى دەگەن دەرەكتەر بار. بۇل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قىلمىستىق ءىس بولىپ ەسەپتەلەدى.  بەرگەي رىسقالييەۆ تۋرالى حالىق اراسىندا ءتۇرلى قاۋەسەتتەر تاراپ، ونى كوپشىلىگى ءولىپ قالدى دەپ ويلادى. الايدا بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىندا ونىڭ ۇلىبريتانيادا تۇرىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. بۇل تۋرالى سەرىكجان مامبەتالين ءوزىنىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنا جازعان بولاتىن. سەرىكجان مامبەتاليننىڭ ايتۋى بويىنشا، بەرگەي رىسقالييەۆتىڭ قازىرگى جاعدايى جاقسى، ۇلىبريتانيادا ساياسي بوسقىن مارتەبەسىن العان.

ەلدەن قاشىپ، وزگە ەلدە ەمىن-ەركىن ءومىرىپ سۇرگەن ساياسي قاشقىنداردىڭ ەلگە ورالۋ-ورالماۋى بەلگىسىز. ولاردىڭ ەلگە ورالۋى ەلىمىزدىڭ الداعى ساياسي جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا وزگە ەلدە ۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە سۇلتان بول دەگەندى دە ۇمىتپاعان ءجون. مۇمكىن ولار ەلگە ورالىپ، وتكەن قاتەلىكتەرىن قايتالاماۋعا تىرىساتىن شىعار. ءبارى مۇمكىن... بارلىعىنا ۋاقىت تورەشى.

الايدا ءبىر سۇراق: شەتەلدە شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ساياسي قاشقىنداردى سىرتتاي بىرنەشە جىلعا تۇرمەگە قاماۋدىڭ نە كەرەگى بار؟