2015 جىل اتاۋلى وقيعالار مەن سالتاناتتى مەرەيتويلارعا تولى جىل. ءسوزىمىزدى دايەكتەسەك، وسى جىلى قازاقتان شىققان تۇڭعىش عالىم، تاريحشى، گەوگراف شوقان شىڭعىس ۇلى ءۋاليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعى، الاش زيالىلارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى، جازۋشى، اقىن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 130 جىلدىعى، قازاق حالقىنىڭ ءىرى جازۋشىسىنىڭ ءبىرى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاق كسر عا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ 100 جىلدىعى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىنىڭ 20 جىلدىعى، ت.ب. كوپتەگەن ماڭىزدى مەرەيتويلار بار. دەسەك تە، وسى ايتۋلى شارالاردىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەرەيتويىنىڭ شوقتىعى بيىك، جولى بولەك، الار ورنى ەرەكشە.

تاۋەلسىزدىگىمىز – ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى. بۇل ۇران تەلەديداردان دا، راديودان دا، الەۋمەتتىك جەلىلەردەن دە ايتىلىپ ءجۇر. ءبىراق بۇل اللانىڭ بىزگە بەرگەن نىعمەتىن تولىق ماعىناسىندا، تەرەڭىنە بويلاپ تۇسىندىك پە؟ بۇل سۇراققا ءار ادام ءوزىنىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ جاۋاپ بەرە جاتار. «ماتەريالدىق جاعدايدا وزىڭنەن تومەن تۇرعاندارعا قاراپ، شۇكىر ەت. ال ءبىلىم-عىلىمدا، مادەنيەتتە وزىڭنەن ءبىر قادام جوعارى تۇرعاندارعا قاراپ، تەڭەسۋگە تالپىن»، – دەپ ايتقان عالىمداردىڭ ناسيحاتى ومىرشەڭ. وسى فورمۋلانى تاۋەلسىزدىگىمىزگە، بەيبىت ومىرىمىزگە سالىپ، ءبىر ءسات اينالامىزعا كوز جۇگىرتسەك. باسىنداعى تاۋەلسىزدىگىن ۋىستان شىعارىپ العان، بىرلىگىنە سىزات تۇسكەن ەلدەر قۇلدىراپ، قۇردىمعا كەتۋدە. وعان ايقىن دالەل ۋكراينا مەملەكەتى. بارعا قاناعات، شۇكىر دەۋدىڭ ورنىنا اسپانداعى ايدى الامىز دەپ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن بوداندىققا الماستىرىپ العانداي. ارينە ءبىز ولارعا سىنشى ەمەسپىز. ءبىراق بولاشاعىمىز ءۇشىن ۇلكەن ونەگە، مىسال بولۋدا. ال ەندى ساۋلەتى مەن داۋلەتى، عىلىمى مەن ءبىلىمى تاسىعان، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مادەنيەتى جوعارى ەلدەر قانشاما. مىسالى، بىرىككەن اراب امىرلىگى. 1971 جىلى تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن مەملەكەت قازىرگى كۇندەرى الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق ساحناسىندا ويىپ تۇرىپ ورىن العان مەملەكەت. قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىس دەڭگەيى ەڭ تومەن ەل [1]. نەگە وسى اراب ەلىنە قاراپ، ۇلگى الىپ، بوي تۇزەمەسكە؟!

ماڭگىلىك ەل بولامىز دەگەن قانشاما دۇلدۇلدەردى جەر قويناۋى ءوزىنىڭ قۇشاعىنا تۇنشىقتىردى. جالپى، ماڭگى ەل بولۋدى ارماندامايتىن مەملەكەت كەمدە-كەم ەمەس پە؟ وسى تابيعي زاڭدىلىققا باعىنعان ءبىز دە ماڭگى ەل بولۋدى باستى نازارعا الىپ، ماقسات ەتىپ قابىلدادىق. وعان ەلباسىمىزدىڭ «ماڭگى ەل» يدەياسى كۇشتى يمپۋلس بولىپ، حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ماقسات انىق، باعىتىمىز ايقىن، ءتۇپ تۇراعىمىز بەلگىلى، ەندىگى كەزەكتە وسىعان جەتۋدىڭ جولدارى قانداي جانە شارتتارى قالاي بولماق؟

العاشقى كەزەكتە وسى «ماڭگى ەل» يدەياسىنىڭ انىقتاماسى قانداي ەكەن، سوعان وي جۇگىرتسەك. قاشاننان اتا-بابامىز تەرەڭنەن ويلاپ، استارلاپ ايتىپ، ءار ءسوزدىڭ تۇبىنە تەرەڭ ماعىنا سالاتىن. سوندىقتان «ماڭگى ەل» تەرمينىن سول كۇيىندە قابىلداپ، ماڭگى ەشنارسە جوق دەپ كەسىپ ايتۋ اسىعىستىق. بالكي، بۇل ءسوزدىڭ استارىندا تۇركى بابامىز كەلەر ۇرپاققا ۇگىت-ناسيحات، اقىل-وسيەت قالدىرعان بولار. اباي قۇنانبايەۆ ايتپاقشى:

الدىڭعى تولقىن اعالار،

ارتقى تولقىن ىنىلەر.

كەزەكپەنەن ولىنەر

باياعىداي كورىنەر.

بۇل دۇنيە وتكىنشى، ادامدار تەك مەيمان، وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما ادامدار كەلىپ-كەتتى، نەشە ەلدەر پايدا بولىپ، قايتا جويىلدى. سوندىقتان، ماڭگى ەل بولۋدى ماقسات تۇتپايتىن قوعام شىعار. ال ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ماڭگىلىك قۇندىلىقتارعا كوڭىل ءبولۋ شارت. سوندا عانا ءال-فارابي عۇلامانىڭ كوكسەگەن «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» بولا الارمىز.

«ماڭگى ەل» – يماننان باستالادى، ال ۇيات يماننىڭ جارتىسى. اتا-بابامىز مۇسىلمان بولعان، ۇرپاعىنا ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىنداي ۇلكەن اۋقىمدى جەردى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار شوقتىعى بيىك مادەنيەتتى، اسىل ءدىنىمىزدى، باي ءتىلىمىزدى، ونەگە تولى ءسالت-داستۇرىمىزدى، ءعىلىم-بىلىمدى ميراس ەتىپ قالدىرعان. جوعارىدا اتالعان قۇندىلىقتارمەن وسكەلەڭ ۇرپاقتى سۋسىنداتىپ، بەسىكتەن باستاپ تاربيەلەگەن ءجون. مەملەكەتتىڭ تىرەگى دە، قوزعاۋشى كۇشى دە ارتىمىزدان ەرگەن ۇرپاعىمىز. بۇل مىندەت ءار ادامنىڭ، كەز-كەلگەن اتا-انانىڭ، قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ موينىنا ارتىلاتىن جۇك. قازىرگى زامان تەحنولوگيالار زامانى بولسا، وندا جاڭا قۇرىلعىلار ارقاسىندا اقپاراتتىق تاربيەلەۋدى دە قولعا الايىق. سوندا عانا بولاشاعىمىزدان ءۇمىت كۇتۋگە بولادى.

مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولاتىنىن جانە ول تاريحي داتانى ايرىقشا اتاپ وتەتىنىمىزدى مالىمدەدى [2]. «كەرەي مەن جانىبەك 1465 جىلى العاشقى حاندىقتى قۇردى، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى سول كەزدەن باستاۋ الادى. بالكىم ول بۇگىنگى شەكاراسىنداعى، بۇكىل الەمگە وسىنشا تانىمال ءارى بەدەلدى، وسى ۇعىمنىڭ قازىرگى ماعىناسىنداعىداي مەملەكەت بولماعان دا شىعار. ءبىراق بۇلاي دەپ سول كەزەڭدەگى باسقا دا بارلىق مەملەكەتتەر تۋرالى دا ايتۋعا بولادى»، – دەدى پرەزيدەنت [3]. وسى جەردە 1465 جىل دەگەن ۋاقىت قايدان الىندى؟ جالپى قازاق حاندىعى جونىندە، ۇلتتىق قۇرامى، تەرريتورياسى، حاندارى جونىندە دەرەكتەر مەن ەڭبەكتەر كوپ. الايدا حاندىعىمىزدىڭ قۇرىلعان ناقتى ۋاقىتىن كورسەتەتىن دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. تەك ءبىر عانا دەرەكتە ءدال ۋاقىتى كورسەتىلگەن. ول – مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگى. مىرزا حايدار دۋعلات ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە حيجرا بويىنشا 870 جىل دەپ كورسەتكەن. الەمدەگى قازىرگى كۇندە ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال وتە كۇردەلى. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تا وتتىڭ ۇستىنە ماي قۇيعانداي بولىپ وتىر. ۋكرايناداعى بولىپ جاتقان ساياسي ناۋقاندار، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنا كوز الارتۋى، اقش پەن ەۋرو وداقتىڭ رەسەيگە قارسى سانكسيالىق ساياساتتارى، ت.ب. ماسەلەلەر اياسىندا قازاقستاننىڭ الەمدىك ساحناداعى ءوزىنىڭ ستاتۋسىن نىعايتىپ، ورنىن زاڭدى بەكىتۋى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە بولىپ وتىر. سوندىقتان بولار ەلباسىمىز قازاق مەمەكەتىنىڭ 550 جىلدىعىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ، الەمگە پاش ەتىپ اتاپ وتۋدە. وسى 550 جىل داتانىڭ توڭىرەگىندە كوپتەگەن تالاس-تارتىستار مەن ديسكۋسسيالار بولدى. ياعني، مەملەكەتتىلىگىمىزدى قازاق حاندىعىنان ەمەس، سوناۋ تۇركى قاعاناتتارىنان، ودان ءارى ءۇيسىن، عۇن، ساقتار زامانىنان الۋ كەرەك دەسە، ەندى كەيبىرەۋلەرى اريي تايپالارىنان ءوربىتۋ كەرەكتىگىن ۇسىنىپ وتىر. ارينە، ءار ۇسىنىستىڭ ارتىندا ءبىر شىندىق بار. ۋاقىت وتە كەلە ءبىز اقيقاتقا جاقىنداي تۇسەمىز، ال قازىرگە وسى 550 جىلدى قالدىرىپ، داۋ-دامايدى دوعارىپ، ءبىرتۇتاستىعىمىزدى كورسەتسەك، قازاق مەملەكەتتىلىگىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن ودان ارى قاراي جالعاستىرىپ، تىڭ مالىمەتتەردى جيناستىرۋدى توقتاتپاي. تاريحي شىندىق قاجەت، ارينە، وعان ءبارىمىز كەلىسەمىز، ءبىراق وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ءبىزدىڭ اۋىزبىرشىلىگىمىز الدىڭعى ورىندا تۇرۋى كەرەك.

ەلىمىزگە بەرەكە-بىرلىك، اماندىق، تىنىشتىق، ساپالى دامۋدى تىلەيمىن!

مۋرزاحودجايەۆ قۋانىش ءمادي ۇلى، ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى

تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «حالىقتانۋ جانە تاريحي تۇلعاتانۋ ماسەلەلەرى» ءبولىمىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى