«قازاق حاندىعىنا – 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە
قۇرمەتتى قازاق جاستارى، مەنىڭ زامانداستارىم، قۇرداستارىم!
لەبىزىمدى سىزدەرگە ارناعىم كەلەدى. ءسوزىمنىڭ باسىن سالتاناتتى جيىندا تۇرعانداي «قۇرمەتتى» دەپ باستاۋىمنىڭ وزىندىك ءمانى بار.
ءبىز، قازاق، ەجەلدەن جانى جومارت، پەيىلى دارحان، كوڭىلى كەڭ، باۋىرمال، مەيماندوس، قوناقجاي حالىقپىز عوي. باسىنان نەبىر قيلى-قيلى زامانداردى وتكەرىپ، بۇگىنگە بەرەكە-بىرلىگىمىز بەكەم كۇيىندە جەتكەنىمىز سول نيەتىمىزگە قاراي ءتاڭىردىڭ بەرگەن سىيى بولار. ەڭ العاش ون بەسىنشى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازاق تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ، كەرەي مەن جانىبەكتەي ارىستان جۇرەك ازاماتتار حاندىق قۇردى. كوپتەگەن عالىمدارىمىز «قازاق تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. ونى ون بەسىنشى عاسىرمەن شەكتەمەۋىمىز كەرەك» دەگەن پىكىر ايتادى. راس دەلىك، وعان ەشقانداي تالاسىمىز جوق. ءبىراق، بۇل جەردە اڭگىمە حاندىق جايىندا بولىپ تۇرعانىن ەسكەرەيىك.
بيىل 550 جىلدىق ءدۇبىرلى توي، تاريحي توي. ارعى-بەرگى تاريحىمىزعا كوز جىبەرسەك، سانا-سەزىمىمىز سەرپىلىپ، العا كوز جىبەرمەس بۇرىن، وتكەننىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق الساق، قۇپتارلىق-اق ءجايت ەمەس پە؟! قاي جاعىنان كەلسەك تە، بۇل مەرەيلى تويدىڭ بولمىسى دارا، ءبىتىمى بولەك. ءوز الدىنا دەربەستىك الىپ، جاڭا حاندىقتىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ءاز جانىبەك پەن كەرەي حاندارىمىزدىڭ ارماندارى اسقاق ەدى. كەز-كەلگەن ۇلت ءۇشىن دەربەس، تاۋەلسىز بولۋدان ىستىق، قاستەرلى ۇعىم بولماسا كەرەك. قازاق ەلىنىڭ باسىنان نەبىر الماعايىپ زاماندار ءوتتى. ايتقان اۋىزعا جەڭىل، ايتپەسە، حالقىمىز ءجۇرىپ وتكەن جول - ۇلكەن سىن وتكەل، مارتەبەلى بەلەس، جۇرتىمىزدىڭ جادىنان وشپەيتىن التىن ءارىپتى اقيقات. قازاق ەلى ءوز تاريحىندا نەبىر قيىندىقتاردى باسىنان كەشىرگەن، سان رەت قيراپ، سان رەت بوي تۇزەگەن، وسىناۋ ۇزاق كوشتە جاقسىنى دا، جاماندى دا كورگەن. قازاقتىڭ «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ زارلاعانى، «زار، زار زامان، زار زامان» دەپ مۇرات اقىننىڭ قابىرعاسى قايىسا كۇڭىرەنگەنى، «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم» دەپ ابايدىڭ كۇيزەلىپ، پۇشايمان بولعانى وسى تۇس ەدى.
بۇگىندە ەل ەسىن جيدى، ەڭسەسىن كوتەردى. مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن حالقىمىزدىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ ەڭ ءبىر تار جول، تايعاق كەشۋ، تاۋقىمەتتى تۇستارىنان جۇرەگىنىڭ ءتۇبى، تابانىنىڭ ءبۇرى، كوڭىلىنىڭ نۇرى بار قولباسشىلارىنىڭ ارقاسىندا امان ءوتتى.
ەندى الداعى جارقىن بولاشاققا كوز جىبەرىپ، الدىعا ماقسات قىلىپ قويعان «ماڭگىلىك ەل» بولۋىمىز ءۇشىن قام قىلۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن، بىرىنشىدەن، وتكەنىمىزدى، تاريحىمىزدى ءوزىمىزدىڭ بەس ساۋساعىمىزداي بىلەيىك. سوندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە، جەرىمىزدە عۇمىر كەشكەن نەبىر مارعاسقالارىمىزدىڭ ءومىر تاريحىمەن تانىسىپ، ولاردى ماقتان تۇتارىمىز انىق. حالقىنىڭ سانى 200 مىڭنان اساتىن موڭعول حالقى وزدەرىنىڭ جاس وسكىندەرىنە بالا كۇنىنەن «سەنىڭ شىڭعىس حانداي جارتى الەمدى جاۋلاپ العان باباڭ بولعان» دەپ ۇيرەتەدى ەكەن. ولار شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعىمىز دەپ كەۋدەسىن كەرە ماقتانادى. بىزدە وسىلاي ۇلگى ەتەتىن حاندارىمىز، بەكتەرىمىز كوپ-اق. تەك ولاردىڭ ەسىمدەرىن كۇندەلىكتى تاربيە قۇرالى رەتىندە پايدالانا بەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى.
ەكىنشىدەن، «قازاق پەن قازاق قازاق تىلىندە سويلەسۋى ءتيىس». اينالايىن، قاراكوزدەرىم، بىر-بىرىمىزبەن تەك انا تىلىندە سويلەسەيىك. ەلباسىمىز وسى باستامانى كوتەرگەنىنە قانشاما جىل ءوتتى. ەندى شىنداپ بەت بۇراتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ەلىمىزدىڭ بولاشاقتا تىزگىنىن ۇستار تۇرعىلاستارىم، بۇگىننەن باستاپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايىق. ول ءۇشىن كوپ نارسەنىڭ قاجەت جوق. جۇمىس ورنىڭدا، قوعامدىق كولىكتە، قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا، دوستار اراسىندا تەك مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ، دوستارىڭنان دا سونى تالاپ ەت.
ۇشىنشىدەن، ۇلتتىق دۇنيەگە قۇشتار بولايىق. «مەنتاليتەت» دەگەن نارسە بار ەمەس پە؟ ءسالت-داستۇرىمىزدى، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ الماۋ – ۋاقىت تالابى. سەبەبى، «تامىرىن تەرەڭگە جىبەرە الماعان داراقتىڭ عۇمىرى كەلتە». سوندىقتان، وتكەنىمىزدىڭ ونەگەسى مەن بۇگىنگىنى ساباقتاستىرا ءبىلۋىمىز قاجەت.
تورتىنشىدەن، وتباسى ينستيتۋتىنىڭ زاڭدىلىقتارىن قاتاڭ ساقتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ قىزدارىمىز يبالى، ۇلدارىمىز يماندى بولعاندا عانا، «تاستاندى بالا»، «كوكەك انا» دەگەن دەرتتەر ورىن المايدى. جولدان بالا تاۋىپ، ونى بالالار ۇيىنە وتكىزگەن قىزدىڭ بولاشاعى جارقىن دەپ ويلامايمىن. ءسابيدىڭ كوز جاسىنا ارقالاعان ەر ازامات جونىندە دە سولاي. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىنىڭ دا كوتەرىلۋىنە ءوز كەسىرىن تيگىزۋدە. بالانى جولدان ەمەس، جونىمەن، اق نەكەمەن تاپسا، ول ءبىر بالامەن شەكتەلمەيدى عوي. سوندىقتان، اق نەكەمەن وتاۋ كوتەرىڭىزدەر، ءسابيدىڭ سىڭعىرلى كۇلكىسى شاڭىراقتارىڭىزدى شاتتىققا بولەسىن. ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جاقسارىپ، 20 ميلليونعا تەزىرەك جەتەيىك، قۇداي بۇيىرتسا.
بەسىنشىدەن، بىلىممەن قارۋلانايىق. ماماندىعىمىزدىڭ مايتالمان شەبەرى بولساق، الەمنىڭ ەڭ سوڭعى، وزىق تەحنيكالارىن مەڭگەرىپ جاتساق، قانەكەي!
«ءبىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ ءىستى ءبارى بوس» دەگەندەي، دوستارىم، مەنىڭ ويىما قوسىپ-الارلارىڭىز بار ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىن. ەندەشە، ورتاعا سالىڭىزدار.
نۇريلا باتىربەك قىزى.
