مەملەكەتتىك قازاق تىلىنە بەتبۇرىسى بايقالمايدى. پرەزيدەنتتىڭ «ۇكىمەت پەن پارلامەنت تەك قازاق تىلىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك» دەگەن سوزىنە قاراماستان، شەنەۋنىكتەر ۇلكەندى-كىشىلى جيىنداردا ءالى دە ورىسشا سويلەيدى. بۇل تۋرالى قوعام قايراتكەرى، ساياساتتانۋشى دوس كوشىم ايتتى. ونىڭ Qazaqstan Zaman گازەتىنە ەرگەن سۇحباتىن Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ىقشامداپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە اسەرى

قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى «رۋحاني جاڭعىرۋدان» باستالعان جوق جانە ونى «رۋحاني جاڭعىرۋ» دا شەشپەيدى. بۇل – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ دەرتى، قازاقتىڭ نامىسسىزدىعى مەن رۋحىنان ادا بولا باستاعانىنىڭ كورسەتكىشى. مەملەكەتتىك مەكەمەدە، زاڭ سالاسىندا قىزمەت جاسايتىن ازاماتتارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن قولدانعانىنا قازاق قوعامىنىڭ ريزا بولۋى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى سورلى جاعدايىنىڭ كورسەتكىشى.

مەملەكەتكە، مەملەكەتتىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى شامالى، الايدا قوعام دەگەن كۇش بار، قازاق دەگەن ۇلت بار. قوعام مەن سول قوعامعا قىزمەت جاساۋشى بيلىكتىڭ ەكى ءتۇرلى ۇستانىمدا بولۋى جاقسىلىق ەمەس، ءبىراق بۇل ماسەلەگە 30 جىلدا كينونىڭ بيلەتتەرىن نەمەسە كاسسانىڭ تالونىن مەملەكەتتىك تىلدە بەرە الماي وتىرعان مەملەكەت قانا كىنالى.

پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراسى

پارلامەنت وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق ءتىلى تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن جوق. بۇل ولاردىڭ پرەزيدەنتكە دە، ءقازاقتىلدى قاۋىمعا دا «سەندەردى ۇرعانىم بار» دەگەن جاۋابى سياقتى قابىلدانادى. مادەنيەت مينيسترلىگى قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن ادامداردىڭ ەسەبى 85 پايىزعا جەتىپ قالعانىن جاريالادى. الايدا «قازاق ءتىلىن بىلەتىن ادامدار» ساناتىنا جاتقىزۋ شارتتارىمەن تانىسپاعان سوڭ وسىنشا پايىز ازاماتتارىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەكەن دەپ ايتا المايمىن.

پرەزيدەنتتىڭ 2020 جىلعا دەيىن تۇرعىنداردىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى كەرەك دەگەن مەجەسىنەن شىعۋ ءۇشىن جىل سايىن 1-2 پايىز قوسىپ، سول مەجەگە كەلەتىنىنە دە كۇمانىم جوق. ءبىراق اڭگىمە قازاق ءتىلىن قولدانۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرۋدا جاتىر. سوندا عانا «قانشا ادام قازاق ءتىلىن مەڭگەردى» دە ەسەپ-قيساپ جۇرگىزبەيمىز.

«وعىز فەنومەنى»

ەگەر بۇل «فەنومەن» بولسا، تەك شەتەلدىك ازاماتتىڭ قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسكەنىنىڭ فەنومەنى بولار. ال وعىز سياقتى ءوزىنىڭ قاي تىلدە سويلەۋ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسى جۇرگەن جاندار ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ دا ىشىندە جەتكىلىكتى. بۇنداي جاعدايلار كەڭەس وداعى كەزىندە دە بولعان. مەن ءۇشىن «وعىز فەنومەنىندەگى» كوڭىل بولەرلىك ماسەلە — وعان، ونىڭ جاساپ جۇرگەن ىس-ارەكەتىنە قارسى شىعۋشىلاردىڭ پايدا بولۋىندا. بۇل نە، «ءبىز نەگە سونداي بولمادىق» دەگەن جامان نامىس پا، الدە «ءبىزدىڭ ىشكى ماسەلەمىزگە شەتتەن كەلىپ ارالاسپاڭىز، ءوزىمىز-اق قاتىرامىز» دەگەن اقىماق پاتريوتيزم بە؟ مەنىڭشە، بۇل — جۋرناليست بولعاننان كەيىن ساۋاتتى جۇمىس ىستەي بىلەتىن ادامعا دەگەن ءىشتارلىق پەن وسى ادامنىڭ ءىسى باسقالارعا، قازاقستاندىقتارعا ۇلگى بولىپ كەتەر مە ەكەن دەگەن قورقىنىش قانا. 

قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى قالاي جاساۋعا بولادى؟

بارلىق وركەنيەتتى، قۇقىقتىق ەلدەردە تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك تەك زاڭدىق جولمەن جاسالىنادى. مەن بۇرىنعى زاڭعا — قوستىلدىلىكتى ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە تولىقتاي قارسىمىن، بىزگە جاڭا زاڭ اتاۋىنان باستاپ، سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن قايتا جازىلعان جاڭا زاڭ كەرەك. الايدا ءسوزدىڭ باسىن قازىرگى قولدانىستاعى «تىلدەر تۋرالى» زاڭنان باستايىق. ءبىزدىڭ قازىرگى قولدانىستاعى زاڭىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تىلدەر تۋرالى» زاڭى 1989 جىلدىڭ 21 قىركۇيەك ايىندا قابىلدانىپ، 1997 جىلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل — بۋىنى قاتپاسا دا تولقىنى كەمەردەن اسىپ بارا جاتقان ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەن دەمى ءبىتىپ بارا جاتسا دا، باسقا ۇلتتاردى ۋىسىنان شىعارعىسى كەلمەيتىن ۇلىدەرجاۆالىق ءشوۆينيزمنىڭ اراسىنان امان وتۋگە تىرىسقان ەكىۇداي كەزەڭ بولاتىن. ارينە، زاڭدا قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسى بەرىلدى، ءبىراق، شىن مانىندە، بۇل — قوستىلدىلىكتى ساقتايتىن، دامىتاتىن، قولدانۋ جولدارىن رەتتەيتىن زاڭ بولاتىن. 

ال جاڭا «ق ر مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ قوعامعا قاجەتتىلىگىن دالەلدەۋىمىز كەرەك.

بىرىنشىدەن، زاڭنىڭ اتاۋى وزگەرتىلۋى كەرەك. ول «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» دەپ اتالىنۋى شارت.

ەكىنشىدەن، زاڭدا ورىس ءتىلىنىڭ ستاتۋسى ناقتىلانۋى كەرەك.

ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسى

جاڭا زاڭدا ورىس تىلىنە ەشقانداي مارتەبە بەرىلمەۋ كەرەك. مەملەكەتتىك تىلدەن باسقا تىلدەردىڭ قۇقىقتارى بىردەي. دەمەك ورىس ءتىلى – قازاقستانداعى كوپتەگەن دياسپورالاردىڭ بىرەۋىنىڭ ءتىلى.

مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات ماسەلەسى

ءورىستىلدى شەنەۋنىكتەر قازاقستاندى باياعىدا-اق ءقوستىلدى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىپ قويدى. وعان مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان دا — وزدەرىمىز. ال ورىس تىلىندەگى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن سۇراۋدىڭ نە تالاپ ەتۋدىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق — سول جەردە وتىرعان قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك تىلدەن ماقرۇم، سوندىقتان اۋدارمانى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بىزدەردەن سۇرايدى. ول — زاڭسىز تالاپ، سوندىقتان بۇل زاڭسىزدىقپەن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك! ال جاڭا زاڭدا بۇل ماسەلە جەكە باپ ەسەبىندە ناقتى كورسەتىلۋى شارت.

ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ كەمشىلىكتەرى

بىرىنشىدەن، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى – مەملەكەتتىك ءتىلدى مازاق قىلعان نەمەسە قورلاعان جاندارعا ايىپ بەلگىلەنبەگەن.

ەكىنشىدەن، زاڭدا ناقتىلىق جوق – 9-باپ. مەملەكەتتىك ورگاندار اكتىلەرىنىڭ ءتىلى. «مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ اكتiلەرi مەملەكەتتiك تiلدە ءازiرلەنiپ، قابىلدانادى، قاجەت بولعان جاعدايدا، مۇمكiندiگiنشە، باسقا تiلدەرگە اۋدارىلۋى قامتاماسىز ەتiلە وتىرىپ، ولاردى ءازiرلەۋ ورىس تiلiندە جۇرگiزiلۋi مۇمكiن»
«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكتىلەرى مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنەدى»… نەگە «مەملەكەتتىك تىلدە قابىلدانادى» دەپ، ناقتى ايتىلمايدى…