"قازاق حاندىعىنا – 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!

كەز-كەلگەن ماسەلەگە تاريحي باعا بەرۋگە كەلگەندە، ءبىز قازاقستاننىڭ اۋماعىمەن عانا شەكتەلەمىز. شەتەلدەگى قازاقتىڭ قازاق ءۇشىن، ونىڭ جەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندىگىن ۇمىتىپ، ول تاريحتى مۇلدەم سىزىپ تاستاۋعا تىرىسامىز. ءبىراق، قالاي دەگەنمەندە فاكتىنىڭ اتى فاكت. ەرتە مە، كەش پە ونىڭ ايتىلۋى دا، جارىققا شىعۋى دا زاڭدىلىق.

وسىدان ەلۋ جىلدىڭ الدىندا قازاقستاننان تىس جەردە قازاقتار ءومىر سۇرەتىنى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى بولسا، بۇگىندە الەمنىڭ وتىزداي ەلىنەن قازاقتار اتاجۇرتىنا قونىس اۋدارىپ، ءوز ەلىمەن، جەرىمەن تابىسۋدا. سونىڭ ارقاسىندا تاريح بەتتەرىنەن ادەيىلەپ سىزىلىپ تاستالعان، شەتتە قالعان رۋحاني مۇراعاتتارىمىز بەن تاريحي جادىمىز قايتا جاڭعىرىعا باستادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – كۇنى كەشەگە دەيىن اۋىزعا الۋعا، ايتۋعا جۇرەكسىنەتىن «شىعىس تۇركىستان ۇشىنگى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى» جايىندا جۇيەلى زەرتتەۋ جاسالماسا دا، تام-تۇمداپ ايتىلا باستاۋى ەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن 100 جىلدىق مەرەيى اتاۋسىز قالعان، شىعىس تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن باسىن بايگىگە تىككەن باتىر وسپان ءسىلام ۇلىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ، ونىڭ تۇلعاسىن اسپەتتەۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. كەيىننەن ونىڭ يدەالاسى ماناس اۋدانىنىڭ اكىمى قاليبەك حاكىمنىڭ 100 جىلدىعى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان اتالىپ ءوتىلدى. عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنسيادان كەيىن، قاليبەك حاكىمنىڭ ۇلى حاسان اعامىزبەن ادەيى جولىعىپ، قاليبەك حاكىمدى ۇلىقتاۋ شاراسىنىڭ قانداي دەڭگەيدە وتكىزىلگەنى جايىندا سۇرادىم. حاسان اعا، «اۋەلى، ونىڭ قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان قولعا الىنعاندىعىنىڭ ءوزى ماڭىزدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. دەمەك، ازات ويدىڭ ۇلاندارىن ۇلىقتاۋ ءىسى بىزدە باستالدى. ءبىراق، ازاتتىقتى تۋ ەتكەن، ۇلتتىڭ دامۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسقان «الاش» زيالىلارىنىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداۋعا كەلگەندە ءالى دە ساراڭدىق تانىتىپ وتىرمىز.

ساياساتتانۋ عىلىمىندا «ساياسي وي تاريحى» اتتى ءپان ۇيرەتىلەدى. ال، «ازات ويلاۋ تاريحى» وسى «ساياسي وي تاريحىنىڭ» قۇرامداس بولىگى ىسپەتتى. قازاقتىڭ ازات ويلاۋ تاريحى جانىبەك پەن كەرەيدىڭ اتقا قونىپ، قازاق حاندىعىن قۇرۋ زامانىندا كۇشەيدى. بۇعان دەيىنگى، جالپى تۇركىلىك دەڭگەيدەن، جەكە ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋعا دەيىنگى تاريحتى بىلاي قويعاندا، قازاق حاندىعىنان بۇگىنگە جەتكەن ازات ويلاۋ جۇيەسىنىڭ تامىر-تارامىستارى تىم-تىم جىڭىشكەرىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. ءحۇ عاسىردا اتويلاپ اتقا قونعان باتىرلارىمىز بەن ەل باسقارعان حاندارىمىزدىڭ الدىندا قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن بەكەمدەۋ ماقساتى تۇردى. وسى جولدا اركىم ءارتۇرلى كۇرەس جولىن تاڭدادى.

بۇگىندە تاريحشىلارىمىز تىنباي ايتاتىن جوڭعارمەن اراداعى سوعىس – يمپەريالاردىڭ بىرىن-بىرىنە ارانداتۋى سالدارىنان تۋىسقان ەكى حالىقتىڭ كوزالارتۋىنان تۋىنداعان ەدى. «بولشەكتە دە بيلەي بەر» دەيتىن كادىمگى يمپەريالىق پيعىلدان تۋعان. دالا كوكجالدارىن بىرىن-بىرىنە ايداپ سالىپ، بىرىنە-بىرىن جەم ەتكەن رەسەي مەن جۇڭگو يمپەريالارىنىڭ باستى ماقساتى – ۇلانعايىر دالاعا يەلىك ەتۋ بولاتىن. جوڭعاريا مەن قازاق حاندىعىنىڭ الدىندا ەكى جول عانا بار ەدى، ءبىرى – ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ، ەكىنشىسى – جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ. وسى سوعىستا تاباندىلىق تانىتقان قازاق ەلى جوڭعاردى جوق ەتتى. الايدا،  200 جىلعا سوزىلعان ۇزدىكسىز سوعىس قازاق حاندىعىن دا السىرەتىپ كەتكەن ەدى. قوس يمپەريا وسى ءبىر وڭتايلى ءساتتى پايدالاندى. ءسويتىپ، ءحۇش عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازاق جەرىن تۋ تالاقاي ەتكەن قوس يمپەريا ءوزارا شەكارا ءبولىسۋ ىسىنە كىرىستى. ءقازىر تاريح وقۋلىقتارىندا رەسەيدىڭ قازاق جەرىن وتارلاۋ تاريحى ايتىلادى دا، قىتايدىڭ قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى ولكەسىن يەمدەنىپ العانى جايىندا ۇمىت قالا بەرەدى. قازاق جەرىن بولشەكتەۋ ءىسى – 1860 جىلى پەتەربور كەلىسىمىنەن باستالىپ، 1881 جىلى شاۋەشەك كەلىسىمىمەن اياقتالعان ەدى. ءسويتىپ، قازاقتىڭ ءبولىنۋ تاريحى باستالعان. وسپان باتىر مەن ونىڭ سەرىكتەستەرىنىڭ ەتىگىمەن سۋ كەشىپ، ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ جۇرگەندەگى ۇلت ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ءمانى دە وسى – جۇڭگو (چين) يمپەرياسىنىڭ قولاستىندا قالعان قازاق جەرىنىڭ ازاتتىعى ەدى. بۇگىندە 1944 جىلدان باستالىپ، 1954 جىلعا دەيىن جالعاسقان ۇزدىكسىز كۇرەستى – حان كەنەنىڭ ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسپەن سالىستىرۋشىلار بار. بۇل ساياسي كۇرەستەرگە باعا بەرۋدە ولاردىڭ اراسىنان قانداي دا ءبىر ۇقساستىق ىزدەۋدىڭ وزىندىك ءمانى بار. بىرىنشىدەن، بۇل باتىرلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە ساياسي ماقساتى بىرەۋ – جات قولىنداعى قازاق جەرىن، وزگەگە بودان بولعان ەلىن ازات ەتۋ.ەكى قاھارمان دا 10 جىل بويى اتتان تۇسكەن جوق. ءبىرىنىڭ باسى الىندى، ەكىنشىسى اتىلدى. ءبىرىنىڭ باسى – سانكت-پەتەربورعا ەرميتاجعا اتتاندى. ەكىنشىسىنىڭ دەنەسى ءۇرىم-بۇتاعىنا قايتارىلدى.

ازات ويلاۋ جۇيەسى قاي زاماندا دا، قاي عاسىردا دا بولعانى ءمالىم. حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت كوسەمدەرi — ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مiرجاقىپ دۋلات ۇلى، مۇستافا شوقاي باستاعان “الاش” زيالىلارى دا ازات ويلاۋدىڭ كەمەل ۇلگىسىن تانىتتى. ولاردىڭ مۇراتىمەن قازiرگi الەم قازاعىنىڭ مۇراتىنىڭ ۇندەسiپ جاتقاندىعىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ال، كەڭەستەر بيلىگىندە بولعان 70 جىل سول ازات ويلاۋعا بۇعاۋ سالعان جىلدار ەدى. حالىقتىڭ جىلدار بويعى ىزا-كەگىنىڭ كورىنىسى 1986 جىلى جەلتوقساندا سىرتقا ءبىر بۇلقىنىپ شىقتى. سونىڭ ناتيجەسى – الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن الىپ كسرو-نى قۇلاتىپ، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا الىپ كەلدى. قازiر الاشتىقتار اڭساعان تاۋەلسiزدiك قولىمىزدا تۇرعانىمەن، جاھاندانۋدىڭ تاسقىنى ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ ەڭسەسiن تiكتەۋگە مۇرسات بەرمەي وتىرعاندىعى دا ايقىن.

 سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە تاريح تولقىنىمەن شەتتە قالىپ قويعان، ءوز بىرگە تۋعانىمىز، ورالعاندارىن «ورالمان» دەپ، ورالماعاندارىن «دياسپورا»، «ەتنيكالىق قازاق» دەپ ۇكىلەپ جۇرگەن وزگە مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز جايلى پىكىرلەردىڭ تىم ءۇستىرت ءارى جالعان ايتىلاتىندىعى. كوپتەگەن ماقالالاردى ساراپقا سالىپ كورسەڭىز، كوبىنە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى نەمەسە اشتىق جىلدارىندا شەكارا اسقاندار، وتانىن تاستاپ كەتكەندەر دەپ باعالاۋشىلار بار. الايدا، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جان حالقىنىڭ تەڭ جارىمىنان استامىنىڭ اۋىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن باعامداي الار ەدى. الىسقا بارماي-اق، قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياسي كارتاسىن الدىڭىزعا جايىپ تاستاپ، رەسەي مەن قىتايمەن، وزبەكستان مەن تۇركىمەنيامەن شەكتەسەتىن تۇستارىنا كوز جىبەرسەڭىز دە تالاي اقيقاتقا تاپ بولاسىز. ەڭ باستىسى، قازاقستانمەن شەكتەسەتىن اۋماقتاردا وزگە ەلدەردىڭ تەرريتورياسىندا قالعان قازاق جەرلەرى ءوز اتاۋىمەن-اق كوزگە ۇرىپ تۇرعان جوق پا؟ ايتالىق، تۇڭعىش استانامىز ورىنبور، ءقازىر ورەنبۋرگ بولىپ رەسەيدىڭ ءىرى وبلىسىنا اينالدى، سول سەكىلدى سارىتاۋ (ساراتوۆ)، ومبى (ومسك)، تومبى (تومسك)، قۇرمانعازى بابامىزدىڭ بەيىتى جاتقان استراحان، سامارا، تۇمەن (تيۋمەنسك) سەكىلدى رەسەي وتارلاعان قازاق جەرلەرىندە ميلليوننان استام قازاق قالدى. وزبەكستاندا رەسمي ەسەپپەن 1،2 ميلليون، رەسمي ەمەس ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك، 1،5 ميلليون قازاق بار. ولار دا وزبەكستانعا باسىنا كۇن تۋعاندا اۋىپ بارعان جوق. قازاق اۋماعىنىڭ ءبىرشاما جەرى وسى مەملەكەتتە قالعانىنىڭ سالدارىنان، ءىرى دياسپورا شوعىرى قالىپتاسىپ وتىر. بۇگىندە حالقىنىڭ سانى 30 ميلليونعا جەتىپ وتىرعان وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك تەرريتورياسىنىڭ باسىم بولىگى قازاق جەرىنىڭ ەسەبىنەن تۇگەندەلگەنى اقيقات. كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تاشكەنت قازاق زيالىلارىنىڭ ورتالىعى بولعانى ەسىمىزدە. تولە مەن ايتەكە بيلەردىڭ بەيىتىنىڭ تاشكەنت ماڭىندا قالۋى دا تەگىننەن تەگىن بولماسا كەرەك. ەگەر تاريحتى سويلەتسەك، وزبەكتەرگە تيەسىلى اۋماق -  بۇقارا، سامارقاند، حيۋا ماڭايى عانا كورىنەدى. ءتىپتى، وزبەك پەن قازاقتىڭ ەنشىسى بولىنبەگەن، ءبىر حالىق بولدى. سول ءۇشىن دە ولاردىڭ تەرريتوريالىق اۋماعى ءبىر ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق پەن وزبەك بىرگە جايلاپ، قىستاپ وتىرعان كوپتەگەن قونىس وزبەكستانعا كەتتى. وزبەكستان قۇرامىنداعى قاراقالپاق اۆتونوميا وبلىسى دا كەڭەستەر وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان قۇرامىندا بولعان. سول سەبەپتى دە ونداعى 450 مىڭ قازاقتىڭ ءبىر جاقتان اۋىپ بارماعانى بەلگىلى بولدى. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە حرۋششيەۆ بەلدەن باسىپ، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ءۇش اۋداندى وزبەكستانعا بەرە سالعان جوق پا؟ وسىنىڭ ءبارى ونداعى 1،5 ميلليون قازاقتىڭ تاريحي وتانىندا وتىرعاندىعىنىڭ دالەلى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، قازاقتىڭ ءبولىنۋ تاريحىنىڭ حVءىىى عاسىرعا باراتىندىعى. قازاق جەرىن اۋەلى ەكى ءىرى يمپەريا – رەسەي مەن جۇڭگو ءوزارا بولىسكە سالعاندىعىن ايتىپ وتتىك. قىتايعا قولدى بولعان قازاقتىڭ ءۇش ايماعى – التاي، ىلە، تارباعاتايدا 2 ميلليونعا جۋىق قازاق ءومىر سۇرەدى. مىنە، قازاق حالقىنىڭ بەلگىلى بولەگى وزگە مەملەكەتتە، ءبىراق ءوزىنىڭ اتاقونىسىندا وتىر. دەموگرافتاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا، بۇلار دياسپورا وكىلدەرى ەمەس، يرريديەنتتەر. ءبىزدىڭ تىلگە تيەك ەتپەگەن، الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىندەگى شاشىراپ جۇرگەن قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ نەگىزىن قىتايدىڭ التاي ايماعىنان اۋعان قازاقتار قۇرايدى. وسپان باتىردىڭ شىعىس تۇركىستان ۇشىنگى كۇرەسى بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. وسپان باتىر باتىستىڭ دا، شىعىستىڭ دا نازارىندا بولدى. ال بۇل كوتەرىلىستى اياۋسىز جانشىلدى. 1930 جىلدارى شىڭجاڭ ولكەسىن باسقارۋعا كەلگەن شىڭشىسايدىڭ زۇلىم ساياساتىنا كونبەگەن قازاقتىڭ ءبىراز بولىگى بوسقىنعا اينالدى. بۇل بوسۋ 1936 باستالىپ، 1954 جىلعا دەيىن جالعاستى. مارقۇم، ءدىن ابىزى حاليفا التاي «التايدان اۋعان ەل» كىتابىندا التايدان 18000 ادامنىڭ شىققانىن، ونىڭ 1300ء-ى عانا تۇركياعا جەتكەنىن جانە 6 جىلدا بىردە-بىر شارانانىڭ دۇنيە ەسىگىن اشپاعانىن جازادى.

2000 جىلى «تۇركىستان» گازەتىندە «ول جانە ول تۋرالى» دەگەن ايدارمەن مارقۇم، قوعام قايراتكەرى ايتان ءنۇسىپحان ۇلى جايىندا ماقالا جاريالادىق. سول ماقالادا ايتۋلى قىتايتانۋشى، مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆ: «ايتان ءنۇسىپحان ۇلى «شىعىس تۇركىستان مەن قازاقستان كىتاپتىڭ ەكى بەتى، ءبىر بەتى اشىلمايتىن كىتاپ قالاي وقىلادى؟ ءبىز قازاق ەلى دەگەن كىتاپتى تولىعىمەن وقۋىمىز ءۇشىن، شىعىس تۇركىستان تولىعىمەن اشىلۋى كەرەك» دەيتىن. سول سەبەپتى دە، ءبىز شىعىس تۇركىستاندا قالعان تەرريتوريالارىمىزداعى تاريحي اقتاڭداقتاردى ارشىپ الۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدى.

الايدا، وتكەنگە سالاۋات. جات قولىندا قالعان تەرريتوريالارىمىز ءۇشىن ەندى كۇرەسە الماسىمىز انىق. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان وزگە كورشىلەرىنىڭ بارىمەن شەكارالارىن ايقىنداپ، دەليميتاسيا جاساپ الدى. سوندا قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياساتى قانداي بولۋى كەرەك ەدى؟ ارينە، سول مەملەكەتتەردە قالىپ كەتكەن قانداستارىن تاۋەلسىز قازاقستان تورىنە جيناۋ بولۋى ءتيىس-تۇعىن. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، بيلىكتىڭ ورالمانعا دەگەن سولاقاي ساياساتىنىڭ سالدارىنان، بۇل ماقسات اياقاستى ەتىلىپ، ورتا جولدان ءۇزىلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا قازاقستانعا 1 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز كەلدى دەيمىز. الايدا، ولاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك سالماعىن تارازىعا سالعان ەشكىم جوق. ورالمان كىم؟ ونىڭ قازاقستانعا بەرگەنى نە، بەرەرى نە؟ قازاقستانعا ورالمان كەرەك پە، ورالمانعا قازاقستان كەرەك پە؟ ول جاعىنا باس اۋىرتقان بىردە ءبىر ساياسي زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەمەسە ارنايى مەكەمە بولعان جوق. كەرىسىنشە، ءورىستىلدى باسىلىمداردا ازۋىن ايعا بىلەگەن قازاق ساياساتتانۋشىلارى دانيار اشىمبايەۆ، ەرمۇحامەت ەرتىسبايەۆ، تيمۋر قۇلىبايەۆتار ورالماننىڭ قازاقستانعا كەلۋى زيانىن عانا تيگىزىپ جاتىر، ولار ماسىلدار، تويىمسىزدار، اۋتسايدەرلەر دەگەن سەكىلدى جاعىمسىز پىكىرلەردى قارداي بوراتتى. بۇل پىكىرلەر اسىرەسە، 2011 جىلعى جاڭاوزەن وقيعاسىنان كەيىن، جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقشا قاپتادى. جاڭاوزەن وقيعاسىن وزگە ەمەس، ورالماندار جاسادى دەگەن جالعان قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىردى. ءتىپتى، ءورىستىلدى اقپارات قۇرالدارى مۇنداي مالىمدەمەلەردى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانا مالىمدەپ جاتتى. سونىڭ سالدارىنان 2011 جىلى قابىلدانعان «ق ر ازاماتاتتىعىن الۋ تۋرالى» زاڭ مەن 2012 جىلى قابىلدانعان «ەڭبەك ميگرانتتارى تۋرالى» زاڭدار قانداستارىمىزدىڭ قازاقستانعا كەلىپ ورنالاسۋىنا جانە ازاماتتىق الۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ ءۇشىن قابىلداندى. ءقازىر الماتى مەن استانادا، سول سەكىلدى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ازاماتتىق الۋ بىلاي تۇرسىن،  تۇراقتى تىركەۋگە تۇرا الماي سەرگەلدەڭ بولىپ جۇرگەن قانداستارىمىزدان اياق الىپ جۇرگىسىز. 2012 جىلدان بەرى ۇكىمەتتە ورالماندارعا قاتىستى ەكى قاۋلى قابىلداندى. ول 2012 جىلعى №364 قاۋلى مەن 2014 جىلدىڭ №111 قاۋلىسى. وسى ەكى قاۋلى بۇكىل قىتايدان كەلەتىن قازاققا قويىلعان بوگەت بولۋدا. وندا كەلەتىن ەلىڭنەن سوتتالماعانىڭ تۋرالى انىقتاما مەن سول جەردەگى تۇراقتى تىركەۋىڭنەن شىعىپ كەلۋدى مىندەتتەيدى. بۇل ەكى انىقتامانى دا جۇڭگو ۇكىمەتىنەن الۋ، قيامەتتىڭ قىل كوپىرىمەن وتۋمەن بىردەي دۇنيە. بىلتىر ۋكرايناداعى جاعداي ۋشىققاننان كەيىن، ورالماننىڭ قازاقستانعا كەلۋىنە قاتىستى ساياسي كوزقاراس ازداپ وزگەرگەن سىندى بولدى. پرەمەر مينيستردەن باستاپ، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى جانە باسقا دا قۇزىرلى ورگاندار بىرنەشە جيىن وتكىزىپ، ورالماننىڭ قازاقستانعا كەلىپ ورنالاسۋىنا تىيىم سالاتىن قاۋلىنى وزگەرتىپ، ازاماتتىق الۋ، تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋ ەرەجەلەرىن وزگەرتۋدى قولعا الاتىندىقتارىن ايتىپ، جاھاننامعا جار سالدى. الايدا، 2014 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدانىپ ۇلگەرۋى ءتيىس بولعان زاڭ جوباسى ءالى كۇنگە دەيىن پارلامەنت قابىرعاسىندا تالقىلانۋدا. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، زاڭ جوباسىندا جىلت ەتكەن ءۇمىتتى وياتار تاماشا باپتار بار سەكىلدى. الايدا وسى زاڭ قابىلدانىپ بولعانشا، تالاي جاننىڭ ءتوزىمى دە سارقىلىپ بىتەتىن ءتۇرى بار.

 وتانىڭا نە بەردىڭ، ورالمان؟

 ورالماننىڭ رۋحاني الەۋەتىن سانامالاپ، ونىڭ قازاق رۋحاني الەمىنە قوسقان ۇلەسى جايلى ايتۋعا دا تىم ساراڭبىز. ويتكەنى، ساياسي باعا (ەگەر ول بار بولسا) تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان عانا بەرىلەدى. وسى جيىرما جىلدا بيىك مىنبەدەن دە، قوعامدىق ورتادان دا ەستيتىنىمىز ءبىر عانا ءۋاج. ورالماندار ساپاسىز، ساپالى جۇمىس كۇشىنەن ايرىلدىق، ماماندار كەتىپ قالدى، تەك قولدار كەلىپ جاتىر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ساياسي شەشىمدەر ينستيتۋتىنىڭ ورالمانداردى الەۋمەتتىك اۋتسايدەرلەرگە تەڭەپ، ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعانى بار. الايدا، بۇل باعانىڭ ءبارىن ءورىستىلدى اعايىن بەرىپ جاتىر. ويتكەنى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ەكىنشى دەڭگەيگە ىسىرىپ تاستاعان ەلدە قازاقى تانىم دا، ءتىل دە بۇگىن ادىرا قالىپ وتىر.

ەڭ اۋەلى،  وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا تۇرالاپ قالعان دەموگرافيامىزعا ورالمانداردىڭ كەلۋى ارقىلى جان ءبىتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق ءوز وتانىندا 39 پايىزدى عانا قۇراسا، بۇگىندە 67 پايىزعا جەتتى. بۇل ارينە، شەتتەن كەلگەن 1 ميلليون قازاقتىڭ ارقاسى. 1954-1962 جىلدارى قازاقستانعا 350-400 مىڭنىڭ اينالاسىندا قازاق كەلگەن ەكەن. وسى قازاقتىڭ ەلۋ جىلداعى ءوسىمى ميلليوننان اسىپ، وتارشىلدىق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءولىمشى حالگە جەتكەن قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنە ساۋلە بەرگەنى ايقىن. ال، 25  جىلدا ورالعان قازاقتىڭ ءوسىمىن ءقازىر ءداپ باسىپ بەرەتىن ەشقانداي مەكەمە جوق. وسى ميلليون ادامنىڭ 4-5 پايىزى عانا زەينەت جاسىنداعىلار، قالعاندارى ەڭبەككە جارامدى جانە ءجاسوسپىرىم، بالالار. كەيدە شەنەۋنىكتەر ورالمانداردىڭ الپىس پايىزىنىڭ ءبىلىمى جوق دەپ ۇرانداتقاندا، وسى بالالاردىڭ ءالى دە مەكتەپ جاسىندا ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىن سىندى. دەمەك، دەموگرافيامىزعا عانا جان ءبىتىرىپ  قويعان جوق، ورالماندار قايدا جۇرسە دە ءوزىنىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن، ءتىلىن ساقتاي بىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءالى دە تورگە وزا الماي وتىرعان تىلىمىزگە دە جان ءبىتىردى. كوپتەگەن سولتۇستىك وڭىرلەردە ورالمانداردىڭ ارقاسىندا قازاق مەكتەپتەرى اشىلدى.

ەگەر، «ءتىل –حالىقتىڭ جانى» دەسەك، احمەت بايتۇرسىنوۆشا زەردەلەسەك، «ءتىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالاتىنىن» ەسكەرسەك، ءالى دە وتارشىل كۇشتەردىڭ دۇلەي قارسىلىعىنان قۇتىلا الماي وتىرعان ءتىلىمىزدىڭ سەرگۋىنە، ونىڭ تورگە وزۋىنا وزگە ەمەس، شەتتەن كەلگەن قازاقتىڭ دا، شەتتە جۇرگەن قازاقتىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور. قازاقستانعا كەلمەي-اق، ءومىرباقي قازاق ءۇشىن قىزمەت ەتىپ، قازاقتىڭ رۋحاني بايلىعىن ەسەلەگەن جاندار قانشاما. كەزىندە رەسەي پرەزيدەنتى پۋتين شەتتە جۇرگەن ورىستار مەن ورىستىلدىلەرگە ۇندەۋ تاستاپ، ورىس مادەنيەتىنە ۇلەس قوسقانداردىڭ ەڭبەگى ەلەنەدى دەپ مالىمدەگەندە، ءبىز دە وسى ماسەلەنى ءبىراز قاۋزاعان ەدىك. الايدا، ءبىزدىڭ سوزىمىزگە قۇلاق اسار پەندە جوعارى بيلىكتە قايدان بولسىن. جالپى، ورالمانداردىڭ قازاق مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن ادەبيەت، ونەر، مادەنيەت جانە عىلىم دەپ ءتورت سالادان قاراستىرۋعا بولادى ەكەن. ەگەر، وسى تۇرعىدان ءسوز قوزعاساق، بۇل شاعىن ماقالامەن شەكتەلمەسى انىق. بۇعان ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسى نەمەسە ارنايى كىتاپ ارناعان ابزال. الايدا، ەندى ون-جيىرما جىلدا شەتتەگى قايماعى بۇزىلماي وتىرعان قازاقتان ايىرىلىپ قالامىز با دەگەن ۇرەي بار.

جازۋشى، ەتنوگراف عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «قازاق حالقى حح عاسىردا الەمنىڭ قىرىقشاقتى ەلىنە تارىداي شاشىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە مادەني-رۋحاني ءونىم بەرىپ، ونەر تۋىنداتا العاندارى – ءتورت-اق ەلدەگى قازاق دياسپورالارى. ولار قىتايداعى، موڭعولياداعى، وزبەكستانداعى، تۇركياداعى قازاقتار. رەسەيدەگى ميلليونعا جۋىق قازاق سوڭعى ءبىر عاسىر اياسىندا مادەني-رۋحاني بەدەۋلىككە ۇشىراعانىن كوز كورىپ وتىر. بۇل قازاق دياسپورالارىنىڭ تاعدىر-تالايىنا بارومەتر بول الاتىن مىسال» دەيدى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2006 جىلعى №3 سانىندا «ءبىر ولەڭنىڭ جاي-جاپسارى» اتتى ماقالاسىندا. اڭگىمە «كوشپەندىلەر» فيلمىنە ارقاۋ بولعان ءان تۋراسىندا. «كوشپەندىلەر» ءفيلمىنىڭ كەڭەسشىسى بولعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءفيلمنىڭ اجارىن اشاتىن ءان ىزدەۋ بارىسىندا كوڭىلگە قونىمدىسىن تاپپاي قينالعاندىعىن ايتادى. ءسويتىپ، ەل ىشىندە حالىق ءانى اتالاتىن «بالاپان قاز» ءانى تاڭدالعان ەكەن. ونىڭ ءسوزىن جازعان ارعىنباي جۇماجان ۇلى موڭعوليالىق قازاق. ولەڭ ءاننىڭ مازمۇنىن دا، اجارىن دا اشا تۇسكەن. مىنە، مادەنيەتتەر توعىسى دەگەن وسى.

وسى اقسەلەۋ اعامىز ايتقانداي رەسەيدەگى رۋحاني بەدەۋلىككە ۇشىراعان قازاقتاردىڭ تاعدىرىن قالعان ءتورت مەملەكەتتەگى قازاقتار قۇشپاسىنا كىم كەپىل؟ ويتكەنى وركەنيەتتەر توعىسى ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى زاماندا ءار مەملەكەت ءوز ەلىندەگى دياسپورالاردىڭ جاي-كۇيىن جىلى جاۋىپ قويىپ (قازاقستاننان باسقاسى)، ءبىرتۇتاس ۇلتتىق يدەياعا كوشۋگە بەت بۇردى. ءقازىر تۇركياداعى جاستاردى بىلاي قويىپ، ورتا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءوزى قازاق تىلىنەن ماقۇرىم. وزبەكستاندا قازاق مەكتەپتەرىن جاپپاي جاۋىپ، وزگە ەتنوستاردى «وزبەك» دەپ جازدىرۋ پروسەسى باستالعالى ءبىراز ۋاقىت. قىتايدا قوستىلدىلىك ساياساتىن جەلەۋ ەتىپ، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلا باستاعالى دا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى. قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىندا ارنايى مەملەكەتتىك كوشى-قون كەلىسىمىنىڭ جاسالماۋى – كوشتى ءبىراز تىعىرىققا تىرەگەندەي. قىتايدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلارىنىڭ ءبىرازى قازاقستانعا ات باسىن بۇردى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا تالاي رەسمي كەزدەسۋلەرگە بارىپ قايتتى. وسى كەزدەسۋلەر بارىسىندا «قىتايداعى قازاقتان ايىرىلىپ قالمايىق دەسەك» دەگەن تاقىرىپپەن بىرنەشە ماقالا جازدىق. الايدا، ءىرى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ بىردە بىرىندە ۇلتتىڭ تولعاقتى ماسەلەسى  بولىپ سانالاتىن قىتايداعى قازاقتاردىڭ جاعدايى كۇن تارتىبىنە ەنبەدى. ويتكەنى، ءبىزدىڭ بيلىك قازاق ماسەلەسىنە كوز جۇمىپ قارايدى. ەلدە ونداي پروبلەمانىڭ بار ەكەندىگىن ايتپاۋ ءۇشىن، كوپ ۇلتتىمىز دەپ جاھانعا جار سالامىز.

بۇگىنگىدەي جاپپاي رۋحسىزدانۋعا بەت بۇرعان، رۋحاني دەگراداسياعا ۇشىراعان زاماندا الاش مۇراتى نە بولۋى كەرەك؟ ماقالامىزدى الاش مۇراتى دەپ اتاۋىمىزدىڭ استارىنداعى ءمان  ۇلكەن. باستىسى الەم قازاعىنىڭ مۇراتى، ماقساتى، بولاشاعى ءبىر ۇدەدەن شىقپاسا، قازاقستان اتتى الىپ كەمەگە دۇرىس باعىت-باعدار بەرە المايمىز. كەز-كەلگەن ەلدىڭ دامۋ جولىندا ۇستانعان تەرىمقازىعى بولادى. ءبىزدىڭ تەمىرقازىعىمىز نە؟ ارينە، ۇلتتىڭ ەرتەڭى، رۋحاني دەگراداسيادان قۇتىلىپ، ۇلتتىق ەل بولۋ، دەنى دە جانى دا ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋ. ول ءۇشىن و قازاق پەن بۇ قازاقتىڭ ەرتەڭى الاڭداتۋى كەرەك ءبىزدى. سول سەبەپتى دە، 1991 جىلى باستالعان ۇلى كوشتىڭ بۇيداسىن ۇزبەي، قازاق دالاسىن قازاقپەن تولتىرۋدى ماقسات ەتكەنىمىز ءجون. سان بولسا، ساپا دا بولادى.

ەسەنگۇل كاپ قىزى