قارا تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن ،
قارا كوزدەن مولدىرەپ جاس كەلەدى .
«ەلىم-اي» ءانىنىڭ بۇل ءسوزىن بىلمەيتىن قازاق جوق. سولايدا ەسكى جىردىڭ سورابىنا ءۇڭىلىپ، سويىن بۇتارلاپ كورەيىك.
«قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» – مۇنداعى قاراتاۋدى كوپشىلىك وڭتۇستىك ولكەمىزدەگى قاراتاۋ رەتىندە مەڭزەيدى. ارينە، قيسىنى بار. سىر بويىنا بوسقان حالىقتىڭ قاراتاۋدان اساتىندىعى دا انىق. ال ەندى ءبىر جاعىنان قازاقتا بار «قارا شاڭىراق»، «قارا قوس»، «قارا جورعا»، «قارا تاماق نايزا»، ت.ب. اتاۋلارداعى «قارانىڭ» تەك تۇسكە قاراتىلماعانىن ەسكەرسەك، «قارا» – بايىرعى، ەسكى، ەجەلگى، ءتۇپ توركىن، ءتول مۇرا سىندى كوپتەگەن مانگە يە ءتول ءسوزىمىز. قازاق ەجەلگى مەكەنىنە قاراتا «قارا مەكەن»، «قارا جۇرت»، «قارا تاۋ»، «قارا جارتاس»، «قارا ورمان» سياقتى اتاۋلاردى دا قولدانعان. ولاي بولسا ولەڭ جولىنداعى قاراتاۋ – بىرىنشىدەن، تاۋ اتىن بىلدىرسە؛ ەكىنشىدەن باباسىنىڭ كۇل توككەن، باۋىر باسقان، كىندىك قانى سىڭگەن ەسكى مەكەنى دەگەن ۇعىم بەرەدى.
ال، ەندى ويلاڭىز، تىنىش-بەيبىت ومىردە وتىرعان حالىق نەگە ءوز مەكەنىنەن اۋا، ۇركە كوشتى. تاۋدى نەگە استى، كوش نەگە تاۋدىڭ باسىنان قۇلاپ كەلەدى؟
قوش، ءسويتىپ، تۋعان ولكەسىنەن تۋى قيسايىپ، تولارساعىنان قان كەشكەن قارالى كوشتى كوزىڭىزگە ەلەستەتىڭىز. بۇل ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولى.
ال، ەكىنشى جولى – «كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى». بۇل دا جاي ۇيقاس ءۇشىن ەمەس. تايلاق – تۇيەنىڭ ءبىر جاستان اسىپ، ەكى جاسقا اتتاعان جاس شاعىن كورسەتەدى. تايلاققا ادەتتە جۇك ارتپايدى. الايدا، كەيبىر قازاق اۋىلدارى تايلاقتى ۇيرەتىپ، كەيدە مىنىسكە، كەيدە جۇك ارتۋعا پايدالانادى. الايدا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل جاعداي ادام سانى كوپ، بالا-شاعالى، جەتىسپەيتىن جاعدايلاردا عانا ۇشىرايدى. ال، سوعىس بولىپ، ازاماتى ءولىپ، اۋىلى قان جىلاپ كەلە جاتقان اۋىلدىڭ تايلاعى، ارينە، بوس كەلەدى. «نەگە كوشكەن سايىن؟» – دەگەن ءبىر سۇراق تاعى تۋادى. كوشتە ەركەك، ەس جياتىن تۇلعالار از، ءار ءبىر كوش سايىن جوقتاۋ ايتىپ زارلاعان انالار كوش سايىن بوتاسى ولگەن بوزىنگەندەي زارلايدى. كوش سايىن بوتاسى ەنەسىنەن، ەنەسى بوتاسىنان ايرىلعان مۇڭلىق كۇي شەرتىلەدى. بۇل ولەڭ تارماعىنىڭ ءبىر ءمانى.
ەكىنشى ءمانى – كوشكە ەرىپ، تايمەن جارىسقان بالالار جوق. كوشكە ەرگەن بوتا جوق. بوتانىڭ جوق بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى قىرعىن عانا ەمەس، اتانعا دا، ىنگەنگە دە تەرىن قۇرعاتپاي جۇك ارتىپ كەلە جاتقان جۇتاڭ اۋىلدىڭ مالى دا كۇيسىز. قارا بۋرا قالجىراعان، قارا اتاننان جال كەتكەن. قارا ىنگەن ءىشتى بولماعان نەمەسە ءىش تاستاعان. وسىدان بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا عانا ەل بەيبىت ومىردە وتىرعاندا ارەڭ ءبىر بوتالاعان تۇيەنىڭ بوتاسى – بۇل كۇندە تايلاق بولعان. بۇل سۋرەت تەك تۇيە مالىن عانا مەڭزەمەيدى. ءبىرى تۇيەنىڭ تايلاعىن كورسەتسە، ەكىنشىسى ادامداردىڭ كۇيى دە ءدال وسىلاي. اتقا مىنگەنىمەن ازامات شاققا جەتپەگەن جىگىت-جەلەڭنىڭ سالىنى سۋعا كەتىپ، قانسىراپ كەلەدى. قۇددى بوس كەلە جاتقان تايلاق سياقتى. بوزبالا شاققا ۇمتىلعان جاس جىگىت نەگە بۇلايشا قامىقتى، ەڭسەسى ءتۇسىپ ەزىلدى، شاراسىز كۇيمەن جاي تاپپاي قينالدى؟
بۇل ساۋالعا ولەڭ شۋماعىنىڭ ءۇشىنشى جولى جاۋاپ بەرەدى. ول جول تاقىرىبىمىزعا وزەك بولىپ وتىرعان – «قارىنداستان ايرىلعان جامان ەكەن» دەگەن ءسوز.
قارىنداستان نەگە ايرىلدى؟ ونى بىرەۋگە ۇزاتىپ جىبەردى مە؟ گاپ ءدال وسى جەردە.
كوشپەندىلەر ءومىرىنىڭ تۇلپارىنىڭ تەرى قۇرعاپ، تەبىنگىسى توزباعان كەزى جوق. ەرلەرى ارعىماقتان جال كەتكەنشە، قارا تۇياقتان حال كەتكەنشە شايقاسىپ ەلىن، جەرىن قورعايدى. كولىن قورعاعان قىزعىششا ەلىن – اۋىلىن قورعاۋدى قانىنا سىڭگەن بورىش دەپ بىلەدى. الايدا، جەكپە-جەك ۇرىستا جەلەكتى تۋىن قيسايتىپ، جەڭىلىس تاپسا، ەر ساناتىندا ول «ولىمگە» تەڭ. جوڭعار قولىنان جەڭىلگەن قازاق باتىرلارىنىڭ تالايىنىڭ باسى جاۋدىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. امان قالعانى قاشا سوعىسىپ قاراتاۋ استى. مۇندايدا جەڭگەن جاق، جەڭىلگەن ەلدىڭ اۋىلىن تونايدى، مالىن بۇلايدى، قىزىن تارتىپ الادى. قىرعيدىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن تورعايشا شىرىلداپ بارا جاتقان جاس قىزدىڭ جان داۋىسىن ەستىپ ەزىلسەدە، قانى توگىلىپ، قاۋقارى كەتىپ، قابىرعاسى سوگىلگەن ەردىڭ امالى جوق.
اقتىق بايلاپ تابىنىپ تال-قايىڭعا،
ءوتتى كۇنىڭ سور قاتىپ ماڭدايىڭدا.
كەتتى قىمىز جاۋىڭنىڭ تاڭدايىندا،
كەتتى قىزىڭ جاۋىڭنىڭ بوربايىندا، – دەپ مۇقاعالي جىرلاعانداي سۋىق، سۇرەڭسىز سۋرەت. ەزىلگەن، تۇرشىككەن، قان جۇتقان قاسىرەتتى بەينە.
جاسىنان كوز الدىندا كوكتەمنىڭ كوبەلەگىندەي ەركە، شولجاڭ وسكەن قارىنداسى كامالات جاسىنا جەتپەي-اق، جاۋىنىڭ تاقىمىندا زار يلەپ بارا جاتىر. بويىندا قانى، بۇتىندا بەزى بار ەركەك كىندىكتى شىداماس شاراسىزدىق. قارسى شاپقان اعاسىن جاۋدىڭ وعى نەمەسە نايزاسى مەرت قىلادى. قارىنداسقا اراشا بولا الماعان شالا-جانسار اۋىل كوز جاسىنا، جۇرەك قانىنا، اۋىزداعى زارىنا ەرىك بەرەدى. «قااايرااان، قارىنداسىم-اي!»، «قارىنداستان بۇلايشا تىرىدەي ايرىلۋدىڭ جامانىن-اي» دەگەن ءۇن تۇنشىعىپ تا، زارلانىپ تا شىعادى. قاندى ۇرىستان قاشا كوشكەن اۋىلدىڭ ارمانى كوپ، دارمەنى جوق.
ەندى نە ىستەيدى؟ «قارا كوزدەن مولدىرەپ (مولتىلدەپ) جاس كەلەدى». قانى سۋداي اعىپ، قارا باسىن امانداپ، قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتىپ بارا جاتقان جۇدەۋ، كۇيزەلگەن جانداردىڭ اششى وكسىگى كوزىنەن بۇرشاق-بۇرشاق جاس بوپ دومالايدى.
جالپى، «قارىنداس» ۇعىمىنىڭ قىزعا عانا ەمەس، ءبىر قارىننان (قۇرساقتان) وربىگەن جاقىن تۋىستىق اۋلەتكە قاراتىلاتىنىن دا ويلاساق، وسى جولدىڭ ەكىنشى ءمانىن باۋىرىنان، تۋىسىنان ايرىلعان ەلدىڭ جان ازاسى رەتىندە دە ەلەستەۋگە بولادى.
ءبىز ءبىر شۋماق توڭىرەگىندە وي ءوربىتىپ، وقىرمان ءسىزدى نەگە شارشاتىپ وتىرمىز؟ ءسىزدى شارشاتىپ وتىرعامىز جوق، ءوزىمىز شارشاپ وتىرمىز. نەگە؟
كەلمەسكە كەتكىر زوبالاڭدى كۇندەردەگى قان جىلاعان قارىنداس ەمەس، ەل امان، جۇرت تىنىشتا جاتتىڭ قوينىنا كىرىپ جاتقان قارا كوز قارىنداستىڭ نامىسى مەن نالاسى ۇيقىمىزدى بۇزدى، جۇرەگىمىزدى جىلاتتى.
جاقىننان بەرى ب ا ق وكىلدەرى جاعىنان قىتايعا ءتيىپ جاتقان قازاق قىزدارى جايىندا اقپارات كوپ تارالا باستادى. ءبىرى شىن، ءبىرى دابىرا بولسا دا سۇيەككە تاڭبا بولارلىق، ەرتەڭگە كولەڭكە تۇسەرلىك جاعىمسىز حابارلار جاندى جۇدەتەدى.
ءوز باسىم جۇڭگو قوعامىندا ەسەيدىم. ات جالىن تارتىپ مىنە باستاعان 1980-1990 جىلدار شاماسى اڭىزدى ولكە التايدا ءبىرلى-جارىم قازاق قىزى «قىتايعا ءتيىپ كەتىپتى» دەسە، شالدار: «استاعيفيراللا، سۇبحاناللا!» دەپ شوشىنا جاعاسىن ۇستايتىن ەدى. 1995-2005 جىلدارعا كەلگەندە شوعىرى ازايعان سول شالدار مۇنداي اقپارعا: «ونىسى نەسى-ەي!؟» دەپ ۇركە قارايتىن. ال، 2005-2015 جىلدار كەزىندە «قىتايعا ءتىيىپتى» دەسە: «ە، زامان سولاي عوي. ءجىبى ءدۇزۋ بىرەۋ بولسا بولدى. بەيشارانى قاڭعىرتىپ كەتپەسىن!» دەپ سەنىمسىزدىكپەن عانا سويلەيتىن بولعان. ال، ودان كەيىنگى «شال» اتالعان شالا قازاقتار: «ەكى جاس وزدەرى بىلەدى عوي» دەپ سۇلە-ساپا جاۋاپ بەرەتىن بولىپتى. مىسىق تابانداپ كىرگەن جۇڭگو (حانزۋ) ۇلتى وسىلايشا شىنجاڭدى مەكەندەگەن از ۇلتتارعا ءتىل، ءدىن، نەكە جاعىنان تابيعي اسسيميلياسياسىن بارىنشا تەزدەتۋدە. وزگە ۇلتتى وزىنە ءسىڭىرۋ جانە وزىنەن تۋاتىن ۇرپاقتىڭ قانىن تۇركى تۇقىمداستار ارقىلى ساپالاندىرۋ سىندى قوس ماقساتقا قول سوزۋدا.
كەزىندەگى كەڭەستىك قازاقتاردىڭ ورىستى «ۇلى حالىق» ساناپ قۇلدىققا كىرگەنى سياقتى اۋىر زۇلمات قىتايداعى قازاقتاردىڭ باسىنا دا ءتوندى.
1940 جىلى كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 130 ۇلتقا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ: «ورىستارمەن ۇيلەنگەن باسقا ۇلت وكىلدەرى قانشا ەكەن؟» دەگەندە، ءبىرىنشى ورىندى لاتۆيا، سوسىن قازاقستان الىپتى. كوزى كوك، شاشى سارى ورىس پەن قارا كوز قازاقتىڭ ءتۇر ۇقساستىعى سايكەس كەلمەيتىندىكتەن، ولارمەن نەكەگە وتىرعان «كەلىن» نەمەسە «كۇيەۋ بالا» ءتۇر-تۇسى جاعىنان وڭاي بوگەنايلانىپ، تەز تانىلاتىن ەدى. ۇلتتىق ايىرماسى وڭىنەن-اق ايقىن بايقالاتىن. ال، قارا شۇناق قىتايلارمەن قىسىق كوز قازاقتاردى ايىرۋ ءتىپتى قيىن. سىرتقى كەلبەتتەگى وسى ۇقساستىق ولاردىڭ بىر-بىرىنە جاقىنداسۋىنا، سىڭىسۋىنە كەسكىن ۇقساستىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تۋدىرىپ وتىر. «كەلىندى» دە، «كۇيەۋ بالانى» دا تۇرىنە قاراپ قاي ۇلت ەكەنىن ايىرا المايسىڭ.
قوش، ارعى بەتتى ارعى بەت دەيىك. ويداعى ورىستى، قىرداعى قىتايدى ايتتىق. مەملەكەت قىتايدىكى، نە ىستەسەدە ءوزى بىلەدى دەپ شاراسىزدىقپەن ءوزىمىزدى جۇباتايىق.
قارا سەلدەي قالىڭ قىتايدان اتاجۇرتقا قاشىپ كەلگەندەي بولعان قارا باسىمىز ەندى قانداي جاعدايعا تاپ بولدى؟ جوڭعار زامانىندا «قارىنداستان ايرىلعان جامان ەكەن» دەپ جىلاساق، ەندىگى جىلاۋىمىزدىڭ اتى نە؟ قازاقستانعا قونىس اۋدارعان نەمەسە ساۋدا-ساتتىقپەن جۇرگەن جۇڭگو ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قازاقتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنىپ جاتسا، ءبىز ۇندەمەي قويۋىمىز كەرەك پە؟! بۇگىن كورشىڭنىڭ، ەرتەڭ قارىنداسىڭنىڭ، بۇرسىكۇنى قىزىڭنىڭ باسىنا كەلەتىن بۇل سۇمدىقتى كورىپ تۇرىپ كورمەسكە سالايىق پا؟
«ويباي، اناۋ ارابقا ءتيىپتى»، «مىناۋ تۇرىككە ءتيىپتى» دەگەندەر مۇنىڭ قاسىندا «اينالايىن» ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. اراپ تا، تۇرىك تە ءدىنى ءبىر باۋىرىڭ. «قىزدى قىرعىز دا الادى» دەگەن ءسوز دە جاۋلىقتان شىقپاعان شىعار. ال قىتايلار بولسا، ءدىنى جات، سۇمدىعى تەرەڭ، زۇلىمدىعى باسىم، نيەتى بۇزىقتىعىمەن جەر بەتىندە جيىركەنىشتى سانالادى. كورشىمىز دەپ ءتىسىنىڭ اعىن، كۇلكىسىنىڭ «ءتاتتىسىن» سىيلاعانىمەن قازاقستاندى ءبىر كەسەك مايلى ەتتەي قىلعي سالۋدى ويلايدى. ەشقاشان اشىق جاۋلىققا، سوعىسقا، تەريتوريا تالاسىنا بارمايدى. اۋەلى ەكونوميكالىق زارۋلىك ارقىلى وزەگىڭە قۇرت بولىپ كىرۋدى ويلايدى. سوسىن تۋىرلىعىڭدى توقىم ەتكىسى، كەرەگە-ۋىعىڭدى وتىن ەتكىسى، قىزىڭدى قاتىن ەتكىسى كەلەدى. «ءجۇز جىلدا ءبىر سانتيمەتر جىلجىپ تا جەڭىسكە جەتۋگە بولادى» دەپ بارىنشا جۇمساق تاسىلمەن جاۋلاۋدى كوزدەيدى. زاتتىق زارۋلىك ارقىلى رۋحىڭدى، رۋحانياتىڭدى جاۋلاۋ – ولاردىڭ باستى كوزدەگەنى.
وسى بارىستاعى ءبىزدىڭ قانداي وسال تۇستارىمىز بار؟ كەز-كەلگەن ماڭقا قىتايدىڭ ويلايتىنى ءبىزدىڭ سول بوستىعىمىز.
قازاقتا بايسىز، وتىرىپ قالعان قىز كوپ. نەكە ارقىلى كەلەتىن زاڭدىق تيىمدىلىكتەردى زەرتتەگەن قىتايلار ءبىزدىڭ قىزدارىمىزدى «ارزان بازار» ساناپ وتىر. بۇگىن قىزىڭدى السا، ەرتەڭ قىزىڭنان تۋعان جيەنىڭ كەز-كەلگەن مۇمكىندىككە دە، مانساپ پەن بايلىققا دا قول سوزا الادى. وتكەن عاسىر باسىندا يسپان وتارىنان ازات بولعان پەرۋ حالقى – كەچۋالار ەدى. ءبىراق وتارلاۋشى يسپاندىق كرەولدار كەلگەن سون پەرۋلىك پەن يسپاندىق ارالاس نەكەدەن مەتيستەر تۋدى. اقىرى ولار ءبارىن ىعىستىرىپ بيلىكتى قولىنا الدى. قىسقاسى نە كەرەك، مەتيستەر ءجۇز جىلعا جەتپەي بايىرعى حالىق پەرۋانداردى (كەچۋالار) جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى.
تۋرا وسى تاسىلمەن ارەكەتتەنگىسى كەلەتىن قىتايلار كەۋدەڭدى جارىپ قان-جوسا قىلىپ شارشاماي-اق جۇرەگىڭدى سۋىرىپ الۋدىڭ وڭاي جولىن، ءايلا-تاسىلىن جاقسا بىلەدى. بۇل ءار ءبىر حان ۇلتى ازاماتىنىڭ جەكە مۇددەلىك كوزدەۋى ەمەس مەملەكەتتىك ساياساتىن تىرەك ەتكەن ارام پيعىلى. ءقازىر دە شىنجاڭ جەرىندە از ۇلتتارمەن نەكەگە وتىرعان حان ۇلتىنىڭ ازاماتتارىنا مەملەكەت تاراپى تاعايىنداپ وتىرعان سىي-سياپات، قوماقتى ەكونوميكالىق جاردەم بار.
ءقازىر وسى تاقىرىپ اياسىندا قازاقستان جانە قازاق جاندى ۇلتشىل ازاماتتار «قىزدارىمىزدى قورعايىق، قورلاتپايىق» دەپ ايقايلاپ تۇرعان سىڭايلى، داۋىسى جەر جارادى دەۋگە دە بولارلىق. ءبىراق ماناعى قىتايداعى قازاق شالدارىنىڭ وتپەلى ومىرىندەگى باستان كەشكەنى، اقىرىنداپ بويى مەن ويى ۇيرەنگەنى ءبىزدىڭ باسىمىزعا دا كەلۋى بەك مۇمكىن عوي. ءقازىر ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 100 مىڭ نەكە قيىلسا، سونىڭ 20 پايىزى ارالاس نەكە ەكەن. 18-20 جاستاعى ەلىكتەگىش قازاقستاندىق قىزداردىڭ ىشىندە قالتالى شەتەلدىك جىگىتكە كۇيەۋگە شىققىسى كەلەتىندەرى كوبەيە باستاعان.
سول ءۇشىن دە بۇل تاقىرىپتى جالاۋلاتىپ، جارنامالاتىپ ايقايلاي بەرگەننەن كورى ناقتى ىسكە كوشۋىمىز كەرەك.
قازاقتا «كورشىڭدى ۇرى دەمە، وزىڭە ءوزىڭ ساق بول» دەگەن جاقسى ءسوز بار. ودان قالسا قىزعا قاراتا «قىزعا قىرىق ۇيدەن تيىم» نەمەسە «قۇناجىن قۇيرىعىن كوتەرمەسە، بۇقا مۇرىندىعىن ۇزبەس ەدى»، «قانشىق كونبەسە، توبەت تونبەس ەدى» دەگەن تەكتەس تالاي ءسوز بار.
ەندەشە، نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ بەل شەشىپ، بىلەكتى سىبانىپ قىز بەن «كۇيەۋدى» باۋىزداپ تاستايىق پا؟ جوق، زاڭ اياسىنان اسىپ ەشتەڭە ىستەي المايمىز. دەگەنمەن دە جىگىتتەردىڭ سەس كورسەتە ءجۇرۋىنىڭ ەش ارتىقتىعى بولماس.
«كەڭەسپەن پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەپ ورتاعا تۇسكەن دودالى تاقىرىپتى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە جول ۇسىنعىمىز كەلەدى:
بىرىشىدەن، ءار وتباسى قىزىنا قارشادايىنان يماني تاربيەنى، ۇلتتىق سانانى بارىنشا تەرەڭدەتىپ ءسىڭىرۋى كەرەك. بۇل ارادا اتا-اتانىڭ پارىزى مەن قارىزى بارىنەن دە ماڭىزدى. دىنىنە، ۇلتىنا ادال يماندى قىز وزگەنىڭ تاڭسىعىنا دا، قاڭسىعىنا دا كوز ساتپايدى. يمان مەن سەنىم بەرىك بولسا ۇرپاق اداسپايدى، ۇجدانىن جولعاتپايدى. مۇندايدا ءار دايىم: «اۋىرعان سوڭ ەم ىزدەيمىز بە، الدە اۋىرماي تۇرىپ، سىرقاتتانبايتىن جول ىزدەيمىز بە؟» دەگەن ءسوز جادىمىزدا بولعانى ءجون.
ەكىنشىدەن، بالا باقشادا تاربيەشى، مەكتەپتە ءمۇعالىم، ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستاز ۇلتجاندى بولۋى كەرەك. ۇلتتىڭ قىزىن – ۇلت اناسى رەتىندە قاستەرلەپ وعان يماندى بولۋدى، ۇلتىن ءسۇيۋدى، وتانىن قورعاۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. وتان قورعاۋدىڭ قاراپايىم جولى رەتىندە وتارلاۋشى يدەياداعى وزگە ۇلتقا جول بەرمەۋ ءۇشىن ونىڭ ازاماتىنا كۇيەۋگە شىقپاۋدى دا ساناسىنا سىڭىرگەن ءجون.
ۇشىنشىدەن، يمامدار مەشىتتە وتىرىپ قانا ۋاعىز ايتاتىن تار شەڭبەردى بارىنشا كەڭەيتىپ، مەكتەپ تاربيەسىمەن، الەۋمەتتىك ورتا تاربيەسىمەن قابىساتىن تالىم-تاربيەلىك ساباقتاردى، ۋاعىزداردى ۇيىمداستىرعانى، كوبەيتكەنى ءجون.
تورتىنشىدەن، وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن اسىرەسە شەتەل ازاماتتارىمەن نەكەلەنۋشىلەردىڭ زاڭدىق، قۇقىقتىق مۇمكىندىك كولەمىن شەكتەيتىن زاڭدىق باپتاردى قاراستىرعان ءجون. اكە-شەشەسى قازاق، ۇلتى قازاق بالالاردىڭ وسىپ-وركەندەۋىنە ءتيىمدى تابيعي مەحانيزيم جاساۋعا ءتيىسپىز. جاس وتباسىلاردى باسپانامەن قامتۋدى وڭايلاستىرۋ قاجەت. وسى ايتىلعان نەگىزدەمەلەر بانكتىك جانە باسقا دا ەكونيميكالىق جەڭىلدىكتەردى الدىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قامتۋدى قاراستىرۋى كەرەك.
«شەتەلدىك ازامات ەلىمىزدىڭ ازاماتشاسىمەن نەكەگە تۇرسا، قازاقستان ازاماتىعىن الۋعا بولادى» دەيتىن زاڭ بابىنا قوسىمشالار قاراستىرىلۋى ءتيىس.
بەسىنشىدەن، ۇرەي مەن كۇدىكتى كوبەيتەتىن اقپارتتىق قورقىنىشتىڭ الدىن العانىمىز ءجون. ەل ىشىندەگى ۇرەي مەن جالعان سوزدەر كەيدە حالىقتى كەرى دەگەن ىستەرگە بەت بۇرىعىزىپ جاتاتىن جامان ىقپال دا بولادى. سول ءۇشىن دە اقپارات قۇرالدارى وزگەنى زور، ءوزىمىزدى قور سانايتىن نەمەسە وزگە ۇلت وكىلدەرىن قورقىنىشتى ساناۋ ارقىلى ءوز بويىمىزدى سوعان ۇيرەتەتىن، بيلەتەتىن پيسيحولوگيالىق قىسىمنان ساقتانۋ كەرەك. جامان نارسەنى كوپ كورسەتەمىز دەپ حالىقتىڭ كوزىنە دە، ساناسىنا دا ءۇيىر قىلىپ الساق، وندا اۋرۋ ۆيرۋسىن ءوزىمىز جۇقتىرعان بولامىز.
التىنشىدان، شاريعات ۇكىمى نەگىزىندە كوپ ايەل الۋدىڭ زاڭداسپاعان جولدارىن جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى دە قارالعانى ءجون. ايەلىڭنەن نەمەسە قوعامىڭنان ۇركىپ-قورقىپ «كىشى جار» ماسەلەسىن اۋىزعا الماعانمىزبەن قارا كوز قىزدارىمىز وزگەنىڭ قۇشاعىنا قۇلاپ جاتقان جوق پا. يماني جانە ەكونوميكالىق قۋاتى جوعارى ەر ازاماتتار «جاقسىنى جاتقا جىبەرمەيمىز» دەپ ەكىنشى، ءۇشىنشى جار ءسۇيىپ، ودان ءۇبىرلى-شۇبىرلى ۇرپاق ءوربىتىپ جاتسا، بۇل دا ۇلتتىڭ جىرتىعىن جامايتىن ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى.
قورىتا كەلگەندە، جوڭعار زامانىندا امالسىزدان: «قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن» دەپ قان جىلاعان قازاق بالاسى، بۇگىنگى التىن عاسىرىندا كوزىن باقىرايتىپ وتىرىپ قارىنداسىن جاتتىڭ جەتەگىنە جىبەرسە، ۇلتتىق نامىس پەن ۇل رەتىندەگى رۋحىنان ايرىلعاندىق بولماي ما! رۋحىڭ مەن ۇجدانىڭنان ايرىلعانىڭ – قۇلدىق قامىتىن كيگەنىڭ. قۇلدىققا بەيىمدەلگەنىڭ ەلىڭنىڭ ەرتەڭىنەن، وتانىڭنىڭ ورداسىنان ايرىلۋدىڭ قاۋپىنە باس سۇققانىڭ عوي. ار تازالىعى – قىز پاكتىگىنەن، انا تازىلىعىنان، ۇلتتىق نامىستان باستاۋ الادى. ۇلت اناسىنىڭ ارى مەن جاتىرى تازا بولسا – ۇرپاعى ۇلاعاتىن جويمايدى. ۇلاعاتىن جويماعان ۇلت – ماڭگىلىك ەلىنىڭ ماڭگىلىك پەرزەنتى بولا الادى.
«قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن» دەيتىن زار مىناۋ زامانعا، قازاق مەملەكەتىنە تىپتەن جات. تەكتى جۇرتتىڭ بالاسى تەكسىزدىككە باس يمەۋى ءۇشىن ۇلتى مەن كوزىنىڭ كوبەلەگى – قارىنداستارىن جان تانىمەن قورعاۋى ءتيىس!
بۇل – ەلدىگىمىزگە دە، ەرلىگىمىزگە دە اۋىر سىن مەن سىناق بولماق!
ءجادي شاكەن ۇلى
جازۋشى
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ،
ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
حالىقارالىق شىڭعىسحان اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
