باعدات قايبىلدا ۇلى  بەيسەنوۆ،

فيلوس.ع.د.، كازۇۋ اعا وقىتۋشىسى

تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز وركەنيەتتى الەمگە تانىلىپ، ەلدىگىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالانىپ، قاسيەتتى دە كيەلى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك-حالقىمىز ءۇشىن جاڭا ورلەۋ جولىن اشتى.. قازاق ەلىنىڭ كەمەل كەلەشەگى بۇگىنگى جاستاردىڭ ساليقالى، سابىرلى، ءبىلىم مەن ەڭبەككە قۇشتار، رۋحى بيىك، ۇلتتىق داستۇرگە ادال، جان-جاقتى جەتىلگەن ازاماتتىق ۇستانىمى ايقىندالعان وركەنيەتتى جانە پاتريوتتىق باعىت-باعداردى ۇستانۋىن تالاپ ەتەدى. قازاق  ۇلتىنىڭ  اۋىزبىرشىلىگى مەن كەلىسىمى قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا   ماڭىزدى. «ەل بىرلىگى – ەڭ ءبىرىنشى، قازاقتىڭ بىرلىگى.جاھاندىق كوشتىڭ باسىندا جۇرەتىن مەرەيلى ەل بولۋ ءۇشىن بىرلىك پەن ىنتىماق الدىمەن وزىمىزگە، قازاققا كەرەك.تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەگەن ءبىر اقيقات بار – حالقىمىز بىرلىكتە بولسا كۇشەيگەن، بىرلىگى قاشسا السىرەگەن»[1].

حالقىمىزدىڭ  سان  عاسىرلىق تاريحى  ۇلتتىق تۇتاسۋدىڭ  ورتاق قۇندىلىقتار مەن كيەلى  رامىزدەر نەگىزىندە جۇزەگە  اسقاندىعىن  دالەلدەيدى. «بولاشاققا  باعدار: رۋحاني  جاڭعىرۋ  » اتتى  باعدارلامالىق  ماقالاسىندا  ەلباسىمىز « ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەدى. ونىڭ ەكى قىرى بار. بىرىنشىدەن، ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ. ەكىنشىدەن، ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ، ونىڭ ءبىرقاتار سيپاتتارىن وزگەرتۋ» [2]-دەپ  ۇلتتىق بولمىس  پەن ۇلتتىق  وي-سانانىڭ  زاماناۋي  دۇنيە  تالاپتارىنا  ساي  كەمەلدەندىرۋدى  اتاپ  كورسەتتى.

قازاقستاننىڭ  ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» باعىتى كورەگەندىك مەن الىستى بولجايتىن، ستراتەگيالىق ۇتقىرلىقتىڭ ناقتى دالەلى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعىتى 1997 جىلى 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپار بەلگىلەنىپ، بۇگىندە ونىڭ ەڭ باسىم باعىتتارىنا قول جەتكىزىلدى. قازاقستان – 2050 ستراتەگياسى زاماناۋي وركەنيەتتىڭ ناقتى جاعدايىن سىندارلى تۇردە ەسەپكە الىپ جاسالىندى.

قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا قاراي وركەنيەتتى الەمنىڭ  وزىق دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جالپىۇلتتىق ماقسات بولىپ وتىر. جولداۋدا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ادام كاپيتالىنىڭ ساپالىق تۇرعىدان تۇبەگەيلى تۇردە ارتتىرۋ، ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ۇلتىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن نىعايتۋعا، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءدىني جاعدايىنا  جانە XXI عاسىرداعى  ەلىمىزدەگى ءدىننىڭ  ورنىنا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى.

جولداۋدا ەل ءومىرىنىڭ سان-سالاسىن قامتىلدى. اسىرەسە، ەل جاستارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىنىن جانە ەڭبەكسۇيگىش، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ارداقتايتىن ءبىلىمدى جاستار كوركەيگەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى دەپ اتاپ كورسەتتى. ۇلت كوشباسشىسى «سەندەر بولاشاققا دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىمىزدىڭ تىرەگىسىڭدەر. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جاتقان  قىرۋار شارۋالارىمىز تەك سەندەر ءۇشىن جاسالۋدا ... سەندەردىڭ ازات ويلارىڭ مەن كەمەل بىلىمدەرىڭ ەلىمىزدى ءقازىر بىزگە كوز جەتپەس الىستا، قول جەتپەس قياندا كورىنەتىن تىڭ ماقساتتارعا اپاراتىن قۇدىرەتتى كۇش» [3]. 

كەز-كەلگەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ الەۋەتتى جاسامپاز كۇش-قۋاتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى – بۇل جاستار. جاستار زاماناۋي قازاقستاننىڭ قارقىندى يننوۆاسيالىق-يندۋستريالىق ۇدەمەلى دامۋىنىڭ جاسامپاز شىعارماشىلىق كۇشى بولعاندىقتان، مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق، يندۋستريالدىق ورلەۋى مەن داموكراتيالىق قۇندىلىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاڭا مەملەكەتتىلىك ۇستانىمنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىن قالايدى. قوعامنىڭ جاڭارۋى مەن كەمەلدەنۋىنە قۇشتار بولىگى جاستاردىڭ ەل ومىرىندەگى ورنىا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدە جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋ جۇمىسى 1997 جىلدىڭ كۇزىندە باستالعان بولاتىن. 1998 جىلى اقپاندا بىرنەشە جۇمىس توپتارى دايىنداعان تۇجىرىمدامانىڭ جوباسى ءبىرىڭعاي قۇجات قالپىن كەلتىرىلىپ، ستۋدەنتتەر مەن جاستار ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ ءبىرىنشى سەزى دەلەگاتتارىنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان ەدى. 1999 جىلى 28 تامىزدا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى وكىمىمەن بەكىتىلدى. 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى" زاڭى قابىلداندى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى" زاڭىنىڭ قابىلدانۋى ەلىمىزدەگى جاستارعا قاتىستى ساياساتتىڭ دامۋ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. جاستاردىڭ ەلدىڭ ۇدەمەلى يننوۆاسيالىق دامۋىنا قوسار ۇلەسىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى سارالاۋ كەرەك. جاستاردىڭ  ءدىني ساناسىنداعى قۇندىلىقتىق باعدارلارىنىڭ وزگەرۋى جانە جاستاردىڭ ءدىني بىرەگەيلىك دەڭگەيىن دە عىلىمي نەگىزدە سارالاۋ قاجەت. جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنا ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى وركەنيەتتىك تۇرعىدان ءسىڭىرۋ بۇگىندە ماڭىزدى بولىپ وتىر. الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق توپ رەتىندە جاستار قوعام ومىرىندە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي-مادەني وزگەرىستەرگە تاۋەلدى. جاستاردىڭ قوعامدىق ساناسى جانە قۇندىلىقتىق باعدارىنىڭ تولىق قالىپتاسپاۋى مەن جاس ەرەكشەلىگىنە تاۋەلدى دۇنيە كوزقاراسى قوعامنىڭ ەگدە جانە ەرەسەك توپتارىنىڭ تۇسىنبەۋشىلىگىن تۋدىرىپ جاتادى. بۇل ادامزات قوعامىنا ءتان قۇبىلىس. قوعامنىڭ ەرەسەكتەر جانە جاستار اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىك كونە داۋىردەن كەلە جاتقان ماڭگىلىك ماسەلە. كونە گرەك فيلوسوفى سوكرات سول ۋقىتاعى جاستار تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن: «قازىرگى جاستار ءسان-سالتاناتقا مالىنىپ، ادەپسىز ارەكەتتەرگە بوي الدىردى، ۇلكەندەردى سىيلامايدى، اتا-انانىڭ ءتىلىن الماي كەتتى» [4]. بۇل ەرەسەكتەر مەن جاستار اراسىنداعى ۋاقىت ۇنىنەن تۋىندايتىن قۇندىلىقتىق باعدارداعى وزگەرىستەردىڭ بار ەكەندىگىن بولجايدى.

ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىندا جانە جاڭا مەملەكەت قۇرۋدا جاستاردىڭ الاتىن ورنى زور. جاستار بۇگىنگىنىڭ ەڭ وزىق يننوۆاسيالىق دامۋ مودەلدەرىن بولاشاققا الىپ بارۋى ءتيىس. ال، كەرىتارتپا توزىعى جەتكەن يدەيالار وتكەندە قالۋى ءتيىس. كەڭەستىك كەزەڭدە جاستار نەگىزىنەن كوممۋنيستىك جانە اتەيستىك يدەولوگيا  تۇرعىسىنان يدەيالىق جانە ساياسي تۇرعىدان تاربيەلەندى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ جاستارى جارقىن بولاشاق كوممۋنيزم يدەولوگياسىنا ادالدىققا تاربيەلەندى. كوممۋنيستىك يدەيانىڭ ناۋقانشىل، ۇرانشىل ۇستانىمدارىنىڭ ىرگەتاسىن  شايقالتقان قايتا قۇرۋ، جاريالىق ۇرانىمەن كەلگەن 1980 جىلداردىڭ سوڭىنداعى ساياسي وزگەرىستەر ناتيجەسىندە جاستاردىڭ ءتۇرلى فورمالدى ەمەس توپتارى مەن قوزعالىستارىن (پانكتتەر، مەتالليستەر، روككەرلەر، بايكەرلەر) تۋدىردى. بۇل جاستاردىڭ جاڭا جاعدايعا الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن ايقىنداۋمەن قاتار، مۇراتتارى مەن ومىرلىك قۇندىلىقتارىن قايتا تارازىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

جاستار ساياساتىن قالىپتاستىرۋدا بۇگىنگى جاستاردىڭ قۇندىلىقتىق باعدارلارىنىڭ (ساياسي، مادەني، ماتەريالدىق، ەتيكالىق، ءدىني) كەشەندى تۇردە قاراستىرعان ءجون. جاستاردىڭ رۋحاني، ەستەتيكالىق، ءدىني قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋدا بۇگىنگى عالامتور جانە ب ا ق ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. جاستار كوبىنە عالامتوردى دەرەككوز رەتىندە پايدالانادى. سوندىقتان دا، ادەپسىزدىك، زورلىق-زومبىلىق، ەكسترەميزم، كسەنوفوبيالىق يدەيالارىن ناسيحاتتايتىن عالامتور سايتتارىنا قارسى تۇراتىن ۇلتتىق جانە ادامزاتقا ورتاق گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن، ءارى جاستار تالابىنان شىعاتىن عالامتور سايتتارىن قالىپتاستىرۋ دا ماڭىزدى.

جاستار ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جانە ولاردىڭ جاڭشىل وركەنيەتتى ۇستانىمداردى كەلەشەكتە ىسكە اسىرۋشى دەسەك جاستاردىڭ رۋحاني ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى مەن مىنەز-قۇلىق باعدارىن جۇيەلەۋدە جەتەكشىلىك جاساۋ جانە تاربيەلەۋ ۇلكەندەردىڭ بورىشى. ەلباسىنىڭ 2012 جىلى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جاستارعا ەڭبەك ەتۋ، ادال جولمەن كۇن كورۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن.

 «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋىل جانە قالا جاستارىن جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزۋ اياسىندا ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتى جۇمىسشى ماماندىقتارىن دايىنداۋ، بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ، شالعاي اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردى كاسىپكەرلىككە جاستاردى تارتۋدىڭ وڭتايلى ادىستەرىن جاساۋ، جاستاردى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ جانە جاستاردىڭ كاسىبي وسۋىنە قارجىلاي قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى قورلار قۇرۋ، دەمەۋشىلىكتى ىنتالاندىرۋ، ءىرى ءوندىرىس ورىندارى جانىنان جاستار قورىن اشۋ، جاستاردىڭ ەرەسەك ومىرگە ارالاسىپ، الەۋمەتتىك مارتەبەگە يە بولۋىنا كومەكتەسەتىن قامقورشىلدار كەڭەسى جۇمىسىن جەتىلدىرۋ قاجەت.

جاستاردىڭ ساياسي جانە رۋحاني،ەكونوميكالىق ومىرگە الەۋمەتتەنۋىن عىلىمي نەگىزدە قاراستىرۋ جاستار ساياساتىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ەرەكشەلىگىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. جاستار ساياساتىن ىسكە اسىراتىن ءىس-شارالار باعدارلاماسىن جاساۋدا جاستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەسىن شەشۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت.قازىرگى ۋاقىتتا جاستاردىڭ ءدىني سەنىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتا ءتۇسۋى جانە جاستار اراسىندا ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ  ميسسيونەرلىك جۇمىسىنىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ءوسۋى وزەكتى بولىپ وتىر.

قازاقستان 2050 ستراتەگياسىندا« ءقازىر كەيبىر سىرتقى كۇشتەر جاستارىمىزدى يسلام ءدىنىنىڭ حاق جولىنان اداستىرىپ،تەرىس باعىتقا تارتۋعا تىرىسۋدا.مۇنداي ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا جات كەلەڭسىزدىكتەردەن بويىمىزدى اۋلاق سالۋىمىز كەرەك.»-اتاپ كورسەتىلدى.سونداي-اق  زايىرلى  قاعيداعا  ساي  ءدىني سانا قالىپتاستىرۋ مەن ءدىني ساۋاتىلىقتى ارتتىرۋدى ىسكە اسىرۋ مەحانيزمدەرى مەن قاجەتتى جاعدايىن جاساۋ كەرەك. سونىمەن قاتار، جالعان ءدىني اعىمدار مەن داستۇردەن تىس ءدىني ۇيىمدار قىزمەتىنە، ميسسيونەرلەردىڭ ۋاعىز، ناسيحاتىنا قارسى تۇراتىن يممۋنيتەت پەن دۇنيەتانىمدىق قالقان  قالىپتاستىرۋ قاجەت.جاستارىمىزدى  رۋشىلدىق  پەن  جەرشىلدىك،اسىرە دىنشىلدىك  دەرتىنەن  ساقتاۋ  ءۇشىن  ۇلتتىق  سانا  مەن دەربەس مەملەكەتتىلىك رۋحىنا ساي  تاربيەلەيتىن جالپىۇلتتىق باعدارلاما  قابىلدانۋى  كەرەك.

جاستار اراسىندا ءتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ تارالۋى (جاساندى سوپىلىق، سالافيلىك، داعۋاتشىلدار، قۇرانشىلدار، احمادياشىلدار، كريشنايتتىك،يەگوۆا جانە ت.ب.) ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن رۋحاني قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءداستۇرلى جانە داستۇردەن تىس ءدىنىي باعىتتار مەن اعىمدار اراسىنداعى ادامنىڭ رۋحى مەن نانىم-سەنىمى ءۇشىن باسەكەلەستىك ادامدار اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىكتى تۋدىرۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 18 كونفەسسياعا تيەسىلى 3750-دەن اسا ءدىني بىرلەستىك قىزمەت ەتۋدە. ونىڭ 2600 مۇسىلماندىق، 294 پراۆوسلاۆيا، 85 كاتوليك، 667  پروتەستانتتىق  ءدىني  قاۋىمدار،يۋدايزم 7، بۋدديزم 2،  كريشنا  ساناسى  قوعامى 7  جانە باحاي قاۋىمى. ەل  اۋماعىندا  13  كونفەسسيانىڭ  500-دەن ميسسيونەرلەرى  قىزمەت  جاساۋدا.سونداي-اق  15  ءدىني ءبىلىم  بەرۋ  ورىندارى جۇمىس  جاسايدى.

وسى تۇستا ايتا كەتۋ كەرەك،1900 جىلى قازاق جەرىندە جۇرگىزىلگەن ەسەپ بويىنشا،حالىقتىڭ 73،5 پايىزى يسلام،26،4 پايىزى حريستيان ،0،09 پايىزى يۋدەي،0،2 پايىزى پروتەستانت،0،01 پايىزى كاتوليك،0،004 پايىزى پۇتقا تابىنۋشىلىقتى ۇستانعان.ا.سمايىلدىڭ پىكىرىنشە : « ءدىننىڭ بۇلاي ءتۇرلى تارماققا ءبولىنۋى حالىقتىڭ ەتنيكالىق جاعىنان اركەلكى بولا باستاعانىن اڭعارتاتىن ەدى»-دەپ كورسەتەدى. [5]. جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ ءسالت-داستۇرى مەن ۇلتتىق سانا تىرەكتەرىنە سۇيەنىپ، ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن جوعالتپاي، ۇلتتىق بولمىسىن ايقىنداپ، ۇلتتىق رامىزدەرىن اسقاقتاتۋعا ۇمتىلۋدا. ءبىزدىڭ جاستار دا، ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن، تاريحىن، ءداستۇرىن سىيلاۋى جانە ءدىنىن قاستەرلەۋى، ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىنەن تۋعان كيەلى ۇعىم تۇسىنىكتەرىن قۇرمەتتەۋدى قالىپتاستىرۋ ەلىمىزدىڭ قارقىندى يننوۆاسيالىق-يندۋستريالىق وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق مۇددە مەن ازاماتتىق پارىزعا ادال جاستاردى بەلسەندى ىس-ارەكەتكە تاربيەلەۋ بولىپ تابىلادى.

«قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا: «بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس جانە جالعان ءدىني اعىمدار ماسەلەسى وتكىر تۇر. جاستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى ومىرگە وسى جات، جالعان ءدىني كوزقاراستى كوزسسىز قابىلدايدى، ويتكەنى، ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگىندە شەتتەن كەلگەن جالعان ءدىني اسەرلەرگە يممۋنيتەتى ءالسىز» [6].   جاستاردىڭ ءدىني ساناسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن حالقىمىزدىڭ كونەدەن كەلە جاتقان مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىن، ءسالت-داستۇرىن ادەت-عۇرىپىن، تىيىمدارىن، يماندىلىق ادەپ نورمالارىن، ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىمدى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. بۇل ءدىني سانا قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى تۇعىرىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. وزگەنىڭ ءداستۇرى مەن جات جۇرتتىق ءدىني ۇستانىمعا قۇمارلىق – بۇل ءوزىنىڭ ءتولتۋما، رۋحاني دۇنيەسىنەن جيرەنۋ دەگەن ءسوز.

«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «مەملەكەت جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭدى جاڭارتۋ قاجەت. جاس مامانداردى ەڭبەككە ورنالاستىرۋدىڭ كەپىلدىكتەرى مەن الەۋمەتتىك پاكەت تۋرالى، جاستار تاجريبەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءتارتىبى تۋرالى قۇقىقتىق نورمالار»  - دەپ كورسەتە وتىرىپ، ۇكىمەتكە «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن [7]. جاستاردى ەڭبەك ەتۋ مادەنيەتى، كاسىپ تاڭداۋ، دەربەستىك پەن باستاماشىل ەڭبەك ەتۋگە باۋلۋدىڭ ماڭىزىن قاداپ اتقان بولاتىن. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم الىپ، ەلىمىزدىڭ قارقىندى يننوۆاسيالىق-يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.

2013جىلى اقپاندا  ۇكىمەت 2020 جىلعا دەيىنگى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» تۇجىرىمدامانى بەكىتتى. ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەن بيىك مىندەتتەردى ەڭسەرۋ، بولاشاقتاعى تۇراقتى، ۇدەمەلى دامۋىمىز – ەرتەڭ ەل تىزگىنىن قولىنا الار بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە، تاربيەسىنە، وتانسۇيگىشتىگى مەن جاسامپازدىعىنا بايلانىستى.

ەلىمىزدە 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار 4،4ميلليون، بۇل حالىقتىڭ 26 پايىزدان استامىن قۇرايدى.قازاقستاندا 1000 اسا جاستار ۇيىمدارى بار.جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىساتىن جاستار ۇلەسى -22 پايىزى.ق ر بعم ستراتەگيالىق جوسپار كورسەتكىشى بويىنشا جاستاردىڭ -75،4 پايىزى ءوزىن پاتريوتپىن دەپ سانايدى. ءدىن ماسەلەسىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 90% استامى ءوزىنىڭ ناقتى ءبىر دىنگە قاتىناسىن كورسەتەدى. 18-29 جاس ارالىعىنداعىلار 75،7 % ءوزىن ءدىندار دەپ كورسەتەدى. 16،7 %  ءوزىن دىنگە سەنبەيتىندەر قۇرايدى. 7،6 % جاۋاپ بەرۋگە قينالدى. ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنا سۇيەنسەك، جاستاردىڭ باسىم بولىگى اپتاسىنا ءبىر رەت مەشىتكە، شىركەۋگە، سيناگوگاعا جانە  ت.ب. مىندەتتى تۇردە بارادى، بۇل سۇرالعانداردىڭ 54،8 % . جاستاردىڭ 36،2% ءدىني عۇرىپتاردى ورىندايدى. 30،9 % ءدىني نورمالارعا سايكەس ءومىر سۇرۋگە دايار. 2،2 % ءالى دە بولسا ءوز پىكىرلەرىن ايقىنداماعان.

جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋى مىنا قۇندىلىقتارعا سۇيەنەدى: ۇلتجاندىلىق،ءبىلىم مەن عىلىم،كاسىپكەرلىك پەن ەڭبەكسۇيگىشتىك،بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق،رۋحانيلىق پەن ءدىني تاعاتتىلىق،ۇلتتىق، اسىل مۇراتتار،سالاماتتى ءومىر سالتى،سپورت،ىزدەنگىشتىك،قايسارلىق.

كەز-كەلگەن قوعامنىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، رۋحاني جاڭعىرۋى مەن وركەندەۋى – ەلدىڭ  بولاشاعى جاستاردىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىمەن بايلانىستى. ەلىمىزدىڭ «ينتەللەكتۋالدى ۇلت - 2020» ۇلتتىق جوباسىنىنىڭ ماقساتى جاستاردىڭ جان-جاقتى ۇيلەسىمدى دامىعان، ءبىلىمدى، بىلىكتى، كاسىبي قۇزىرەتى تەرەڭ، مادەنيەتتى، رۋحاني دۇنيەسى باي جاڭا بۋىن قالىپتاستىرۋ.  «ينتەللەكتۋالدى ۇلت - 2020» جوباسىنىڭ مىندەتى – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە يننوۆاسيالىق سەرپىلىس بەرۋ، عىلىم سالاسىن دامىتۋ، عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى ارتتىرۋ، عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋ، جاڭا بۋىن جاستاردى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان يننوۆاسيالىق جۇيەنى دامىتۋ.

«ينتەللەكتۋالدى ۇلت - 2020» اياسىندا وزىندىك ازاماتتىق ۇستانىمى قالىپتاسقان، كەمەل تۇلعا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاستارعا رۋحاني تالىم-تاربيە بەرۋدە ءبىلىم ساپاسىنا ءمان بەرە وتىرىپ، جاستاردىڭ ينتەللەكتۋالدى الەمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. وسى ماقساتقا وراي، ن. نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ەل ايماقتارىندا اشىلۋدا. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز – رۋحاني، ينتەللەكتۋالدى، دۇنيەتانىمدىق، عىلىمي، اقپاراتتىق، كاسىپتىك تۇرعىدا باسەكەگە قابىلەتتى ادامدىق كاپيتالى بار قوعام. قازاقستاندىق جاستار ءوز وتانىن، مەملەكەتتىك رامىزدەرىن، باي تاريحى مەن كونە ءداستۇرىن، ءتىلى مەن ءدىلىن قادىرلەيتىن ازامات بولىپ قالىپتاسىپ، كەمەلدەنۋى قاجەت. ءداستۇرىمىز بەن تاريحىمىز، انا ءتىلىمىز – ءبىزدىڭ تۇتاستىعىمىزدىڭ نەگىزى. ۇلتتىق ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىز – ۇلتىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ كەپىلى جانە جاھاندىق بۇحارالىق مادەنيەتتىڭ قيراتۋشى ىقپال-اسەرىنەن قورعايتىن قالقانىمىز. ەل بولاشاعى ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قولداپ، كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، كيەلى مۇرامىزدى ساقتاۋىمىز كەرەك.

تاۋەلسىزدىك اياسىندا حالقىمىز ءوزىنىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن، رۋحاني مۇراسىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ تانۋعا قول جەتكىزدى. قازاقستان-2050 ستراتەگياسىندا  ەلدەگى ءدىني جاعدايعا قاتىستى وزەكتى ماسەلە قوزعالدى.جاستاردى ۇلتتىق ءداستۇردى ارداقتاۋعا ،زايىرلى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى جاستاردا ەلدىك ءداستۇر مەن دىلگە ساي ءدىني سانا قالىپتاستىرۋ كاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. اسىرەسە،  قىزدارىمىزدىڭ وزگەنىڭ ەمەس، ءوز ۇلتتىق بولمىسىنا ساي كيىنۋ جانە زامان تالابىنا سايكەس ءومىر سالتىن  ۇستانۋعا شاقىردى.ءدىني سانا مەن ۇستانىم ءدىني ءىلىم،مورال،سالت داستۇرلەر، تىيىمدار، عۇرىپتار،ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا سۇيەنەدى ويتكەنى حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ايشىقتالعان قۇندىلىقتاردى جانە ۇلتتىق دۇنيەتانىمىمىزدىڭ نەگىزدەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ءبىلۋ ۇلتتىق جاڭعىرۋىمىزدىڭ نەگىزى بولماق. قازاق ەلىنىڭ رۋحاني تۇعىرى يسلام مەن ونىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني ءتۇپ-تامىرىن تولىق تۇسىنۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن اشىپ كورسەتەدى.

ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن ءدىلدىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني تۇلەۋى جانە ءدىني سانامىزدىڭ بەرىكتىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت. وسىنداي زەرتتەۋلەر قازاق ەلىنىڭ رۋحاني تۇعىرىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ قوعام ومىرىندەگى ورنى مەن ءرولىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ۇلت ءتىلى، ۇلتتىق ءدىل جانە ءدىن رۋحاني تۇعىر بولىپ تابىلادى. وسى ءۇش دىڭگەك بىر-بىرىمەن اجىراماس بىرلىكتە بولعاندا ۇلت ساناسى مەن  ۇلت بولمىسىنىڭ تۇتاستىعى دا بەرىك.

قازاقتىڭ ءبىتىم-بولمىسىن جانە رۋحاني جان دۇنيەسىن ايشىقتايتىن يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن مادەنيەتىن جان-جاقتى زەرتتەۋ، قازاق قوعامىنداعى ءدىني توزىمدىلىك پەن ءدىني كەلىسىم مۇراتى جولىنا قىزمەت ەتپەك. قازاقستانداعى قازىرگى ءدىني جاعدايدى جانە ءدىنارالىق قاتىناستى زەرتتەۋدە يسلام ءدىنى مەن ءداستۇرلى الەمدىك دىندەردىڭ قوعامداعى مادەني-دىني جانە رۋحاني نەگىزدەرىن عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ وزەكتى.ۇلت رۋحانياتىنداعى ءدىن قايراتكەرلەرى  مەن ءدىني فيلوسوف-ويشىلداردىڭ  ىزدەنىستەرىنىڭ ال-ماتۋريديلىك اقيدالىق كرەدوسى  مەن  ءابۋ-حانيفا مەكتەبىنىڭ پلاتفورماسىمەن  ۇندەستىگى  جانە  ۇيلەسىمدىلىگىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ وزەكتى. .ءدىنتانۋدى وقىتۋدىڭ  زايىرلى  قوعامعا  ساي  ءبىرىڭعاي  ادىستەمەسىن  جاساۋ جانە ءدىنتانۋلىق جانە تەولوگيالىق  ادەبيەتتەر  مەن  وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرتۇتاس  بازاسىن جاساۋ ماڭىزدى.

زايىرلى مەملەكەتتە ءدىنتانۋ ءپانى ءبىلىم بەرۋدى گۋمانيتاريزاسيالاۋعا، ياعني، گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە جانە ءبىلىم بەرۋدى ىزگىلەندىرۋگە كومەكتەسەدى. ءدىنتانۋ ءپانىن وقىتۋ ۇدەرىسى جاستاردىڭ بويىنا  زايىرلىلىق  پەن يماندىلىق، سالاۋاتتىلىق،ساليقالى جانە  سابىرلى  ۇستانىم،ۇلتتىق ءداستۇر مەن رۋحانيلىق ءنارىن ەگىپ، ولاردى ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ارداقتاۋعا ۇيرەتەتىپ،ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناس مادەنيەتىنە،ءدىني ادەبيەتتەرمەن جۇمىس جاساۋ مادەنيەتىنە،ءدىني قۇندىلىقتاردى تانىپ-بىلۋگە،دۇنيەتانىمدىق سۇحباتتاستىق پەن توزىمدىلىككە،ءدىني عيماراتتاردا ادەپتى بولۋعا ۇيرەتىپ جانە ءدىني ەكسترەميزم مەن فاناتيزمگە قارسى تۇراتىن يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋى ءتيىس.

شەت ەلدە ءدىني ءبىلىم  العان تەولوگتاردى  قايتا  وقىتۋ  جانە  قايتا  دايارلاۋ ماڭىزدى.سەبەبى  ءتۇرلى  ەلدەردە  ءبىلىم العان  تەولوگتار  قازاقستانننىڭ  ءدىن  سالاسىنداعى  مەملەكەتتىك  ساياساتىنىڭ  باسىمدىقتارى  مەن  ەرەكشەلىكتەرىن تولىققاندى جانە جۇيەلى بىلگەنى ءجون.

ءدىني  ۋاعىزبەن  تەك  ارنايى  دايارلىقتان  وتكەن ءدىن ۇستازدارى  اينالىسۋى  ءتيىس.ءدىن  قىزمەتكەرلەرى  زايىرلى  مەملەكەتتىك قاعيداعا ساي ۋاعىز جۇرگىزۋ  ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن  جەتىك  مەڭگەرۋى  ءتيىس.مەملەكەتتىك  قۇرلىسى  ءار قيلى اراب  مەملەكەتتەرىندە   ايتىلاتىن  ءدىني    ۋاعىزدار  ەلىمىزدىڭ  ءدىن  سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىمەن سايكەس كەلمەيدى.

رۋحاني ورلەۋدە ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينار كوزى ءدىني  سانا مەن  ءدىني مادەنيەتتىڭ شىنايى  نەگىزدەرىن تانىپ ءبىلۋ  ماڭىزدى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ قايتا جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ءدىني سانا مەن ءدىندارلىقتىڭ جاندانۋىنا ىقپال ەتىپ  وتىر.

سوڭعى ۋاقىتتا جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە بايلانىستى ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ ءتولتۋما مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر.قۇڭدىلىقتاردىڭ  قۇلدىراۋى  مەن پەندەنىڭ رۋحاني  الەمىنىڭ  قۇلازۋى  ادامزاتتىڭ  زاماناۋي  جاھاندىق  ماسەلەسىنىڭ  ءبىرى  بولىپ  وتىر.بۇل  بۇگىنگى  ادامنىڭ  رۋحاني  باعداردى  ىزدەنۋىنە  تۇرتكى  بولىپ  وتىر.ماتەريالدىق قۇندىلىقتار باسىمدىق  العان  زاماندا رۋحاني ازىققا  مۇقتاجدىق  قازىرگى ادام  بولمىسىنا  ءتان  قۇبىلىس.سونىمەن قاتار، ءدىني  مادەنيەتتى  تانىپ  بىلۋگە  ۇمتىلۋ، ءدىني قۇندىلىقتار مەن داستۇرلەرگە دەگەن قۇلشىنىس بۇل ۇلتتىق رۋحانياتقا دەگەن ىنتا جىگەردى بەينەلەيدى. ەلىمىزدەگى رۋحاني  جاڭعىرۋ ەڭ الدىمەن، حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنە نەگىزىندە  جانە زايىرلى  مادەنيەتكە ساي ۇيلەسىمدى ۇندەسۋى ءتيىس. شەتتەن كەلگەن ءدىني اعىمداردان ساقتانۋ ءۇشىن ءدىني ساۋاتتىلىق پەن ورنىققان سانالى ۇستانىم قاجەت. بۇگىنگى قوعامدا ءدىننىڭ ادام  دۇنيەتانىمىنا ىقپالى  ارتۋدا، اسىرەسە جاستار اراسىندا ءدىندارلىق دەڭگەيى ءوسىپ وتىر. ءدىن بۇگىنگى جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋىندە ماڭىزدى ورىنعا شىقتى. جاستاردىڭ  الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسىندەگى  ءدىني  تۇرتكىلەردىڭ  جانە ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ ورنى  مەن ءرولىن  تالداۋ كەلەشەكتەگى  قوعام  مەن  ادام ومىرىندەگى  ءدىني مادەنيەتتىڭ ءمانىڭ  اشۋعا جول  اشادى.دەرەكتەر بويىنشا، تەرىس اعىمدار اراسىندا 16 پەن 30 جاس ارالىعىنداعى ادامدار قاتارى كوبىرەك. جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنىڭ راديكاليزاسيالانۋى ءقاۋپى  مەن مارگيناليزاسيالانۋ ۇدەرىسىنەن ساقتانۋ ءۇشىن اۋىلدان قالاعا اعىلىپ جاتقان جاستاردى كاسىپكە باۋلۋ، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ،زايىرلى مادەنيەتكە تاربيەلەۋ ماڭىزدى. قازىرگى جاستار  ەل تىزگىنىڭ  قولعا  الار  جاسقا كەلگەندە  زايىرلى  قاعيداتتى  ۇستانۋى  ءۇشىن بۇگىنەن  ولاردى  زايىرلى  مادەنيەتكە  باۋلۋىمىز  كەرەك. زايىرلىلىقتى  نىعايتۋ قوعامداعى  رۋحانيلىق پەن ءدىندارلىقتىڭ  ۇيلەسىمدى  دامۋىنىڭ  ءتۇپ  نەگىزى. ءدىندار قىزدارعا ۇلتتىق جانە زايىرلى قۇندىلىقتار نەگىزىندە تاربيە بەرۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت. ەلىمىزدەگى رۋحاني  ورلەۋ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ يماني ءنارى مەن ومىرلىك قۋاتىنا دەگەن سەنىمىنەن تۋىنداپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىنداعى حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەر، ادەت-عۇرىپتاردى، سونداي-اق  ءدىني ويشىلدارىمىز مەن ءدىن قايراتكەرلەرى مۇرالارىنىڭ ءدىني نەگىزدەرىن تانىپ ءبىلۋ ءوزىمىزدىڭ دىلىمىزگە نەگىزدەلگەن جانە تاريحىمىزدا تاڭبالانعان رۋحاني ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتار قازاقي قوعامدىق ءومىردىڭ ناقتى شىندىعى نەگىزىندە تۋىنداعان. سوندىقتان دا، ۇلتتىق ءومىر سالتىمىزدى، ادەت-عۇرپىمىزدى، ءداستۇرلى  مادەنيەتتەگى كيەلىلىك پەن  قاسيەتتىلىك،ۇيات پەن وبال  سىندى ءدىني فەنومەنولوگيالىق ۇعىمداردى جۇيەلى دە، تولىققاندى زەردەلەۋ ءۇشىن رۋحاني مۇرامىزدى تانىپ ءبىلۋىمىز قاجەت.

قازاقتىڭ دالالىق وركەنيەتىنە نەگىزدەلگەن كوشپەلىلەر مادەنيەتى مەن  ۇلت دۇنيەتانىمىنا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى پايىمداۋ رۋحاني مۇددەمىز بەن ىزگى ماقساتىمىزدى ايقىندايدى. حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بۇل ۇلتتىق قۇندىلىقتار جانە ۇلتتىق رۋحانياتىمىز. زايىرلى  قاعيداتپەن ۇلتتىق سالت –ءداستۇر، قازاق ءويشىلدارىنىڭ ءدىني ىزدەنىستەرى مەن  ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن جاستارعا تانىتۋ جولىمەن ءبىز كەلەشەك ۇرپاقتى وزىندىك ءتولتۋما ءداستۇرىمىز بەن قۇندىلىقتار نەگىزىندە ءبىلىم بەرىپ، تاربيەلەي الامىز.

ادەبيەتتەر

1.                   نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋى. //ەگەمەن قازاقستان.06.03.2018.

2. بولاشاققا  باعدار: رۋحاني  جاڭعىرۋ. //ەگەمەن قازاقستان.21.04.2017.

3. ن.ءا. نازاربايەۆ. «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى».\\ ەگەمەن قازاقستان. 2012. جەلتوقسان.

4. سوكرات. سوچينەنيا. –موسكۆا، 1996 گ. س.197.

5. ا.سمايىل.سىلكىنگەن ءسىبىر،بۇلقىنعان دالا.\\ ەگەمەن قازاقستان. 2013. قانتار.

6. ن.ءا. نازاربايەۆ. «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى»\\ ەگەمەن قازاقستان. 2012. جەلتوقسان.

7. ن.ءا. نازاربايەۆ. «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا 20 قادام».\\ ەگەمەن قازاقستان. 2012. 10 شىلدە.