ترامپ پۋتيننىڭ قالتاسىنا ءتۇستى مە؟
اقش سەناتورى كريس مەرفي ترامپتىڭ پۋتينمەن كەزدەسۋىن «ءوز مەملەكەتىنە الىپ ورتاڭعى ساۋساعىن» كورسەتۋى دەپ سيپاتتاپ، CIAء-دىڭ ەكس باسشىسى دجون برەننان «ترامپ تولىقتاي پۋتيننىڭ قالتاسىندا» دەپ كۇيىندى.
كەشە حەلسينكيدە رەسەي باسشىسى مەن اقش پرەزيدەنتى «وڭاشا» كەزدەستى. تەت-ا-تەت ديالوگ ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلدى. 5 مينۋت اشىق كورىسىپ، 3 سەكۋند قول قىسىسقان باسشىلار قانداي ماملەگە كەلدى؟ اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (CIA) بۇرىنعى باسشىسى دجون برەننان ساتقىن دەپ اتاعان، اقش سەناتورى ماككەيىن «ءبىزدى ۇياتقا قالدىردى، تراگەديالىق قاتەلىك بولدى» دەپ رەنجىگەن، «ونى بۇكىل الەم جەك كورەدى» دەپ حەلسينكي كوشەلەرىندە حالىق قارسىلىق جاساعان ترامپ نە ۇتتى؟ سانكسيادان سانكسيا استىندا كەلە جاتسا دا «قىڭىق» ەتپەي جۇرگەن، بارشا «باتىس» ديكتاتور دەپ تانيتىن پۋتين نە تاپتى؟
«پرەزيدەنتتەر نەگە توقايلاستى» دەگەنىمىزبەن ولاردىڭ اراسىندا اشىق دۇشپاندىق جوق. پۋتين كيم چەن ىن سياقتى ترامپتى تىلدەگەن ەمەس. ترامپ تا پۋتينگە ءتىس باتىرماعان. ماسەلە ەكەۋى باسقارىپ وتىرعان ەكى ەلدىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناسىندا. «اقىل-ەسى كەم»، «كىشكەنتاي زىمىران ادام» دەگەن سياقتى ەستە قالارلىق تەڭەۋلەرى بولماسا دا ەكەۋىن بايلانىستىراتىن ورتاق نارسە كوپ. ورتاقتىعى سول «ادام قۇقىقتارىن تاپتايتىن» ەلدىڭ باسشىلارى. كەرىسىنشە ترامپ 5 شىلدەدە ءپۋتيندى «جاقسى ادام» دەپ قالدى. 2014 جىلى ۋكرايناعا رەسەي باسىپ كىرگەندە «وتە اقىلدى ارەكەت» دەپ قويىپ قالعانى تاعى بار. ال، ءپۋتيننىڭ ترامپقا سيمپاتياسى ونىڭ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعانىندا-اق بىلىنگەن. العاشقى بولىپ قۇتتىقتاعان پۋتين «امەريكالىقتاردا ەكى جول: دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن كوپقىرلى الەم (منوگوپوليارنىي مير) جاراتۋعا تاڭداۋ بولدى. كلينتون سوعىستىڭ سيمۆولى بولسا، ترامپتا جاعدايدى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بار» دەگەن ەدى.
سالقىن قاتىناستاعى ەل باسشىلارىنىڭ جىلى كەزدەسۋى
وعان قاراماستان اقش پەن رەسەيدىڭ قىرعي-قاباق قاتىناسى بولسا ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە. نەگىزگى سەبەپ ۋكراينا مەن سيرياعا ۇستانعان ماسكەۋ ساياساتى. «يادرولىق قارۋدان سۋپەردەرجاۆالىق جارىسى» تاعى بار. «سيرياعا حيميالىق قارۋ قولدانىپ، اسادتى قولدادى» دەپ اقش ماسكەۋدى ايتىپتاسا، «سيريانى ۋشىقتىردى، كوتەرىلىسشىلەردى قولدادى» دەپ رەسەي ءاقۇيدى ايتىپتايدى. وسى كەزدەسۋ حەلسينكيدە 1975 جىلى وتكەن اقش وكىلدەرى مەن سوۆەت وداعى سامميتىنىڭ ناتيجەسىندەي بولا قويا ما؟ ول جاعى بەلگىسىز. 2017 جىلى قىركۇيەكتە حەلسينكيدە اقش پەن رەسەي ديپلوماتتارى ديالوگ جاساعان. ال ماۋسىم ايىندا ەكى ەلدىڭ اسكەري كەڭەسشىلەرى جينالىس جاسادى. حوش، وسى كەزدەسۋ قالاي ءوتتى؟ پرەزيدەنتتەردىڭ بىرىككەن باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا ايتقان سوزدەرىن تاپسىرلەپ كورەيىك.
«سالقىن قاتىناس» بار ەكەنىن ءپۋتيننىڭ ءوزى دە مويىنداپ، «لايىقتى سەبەپتەرى» بار دەپ اتاپ كورسەتتى. «كيبەرقاۋىپسىزدىك پەن تەررورعا بىرىككەن قارسىلىق» تۋرالى ايتتىق دەپ جالعايدى ءسوزىن رەسەي باسشىسى. ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىگىن قولداعانىن دا «رەسەي – اقش قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋ» ءۇشىن دەپ تۇسىندىرە كەتىپتى. ترامپقا دوپ سىيلاعان پۋتين كەزدەسۋگە «رازى» بولسا، ترامپ «اشىق اڭگىمە بولدى» دەگەن. «سوۆەت وداعى مەن اقش «سۋىق سوعىس» كەزىندە دە ديالوگ جۇرگىزە العان. ارتقا قادام باسىپ، ەكى ەل دە قاتەلىك جاسادى. ءبىراق مەن 4 ساعات بۇرىن جاعدايدىڭ وزگەرگەنىن ايتا الامىن. دەموكراتيالىق پارتيا تەك قارسى تۇرۋدى قالايدى، مەن پرەزيدەنت رەتىندە امەريكا مەن امەريكالىقتار ءۇشىن پايدالى نە بولسا، سونى ىستەيمىن» دەدى ول.
كۇللى باتىس ءبىر توبە، ورمان ورىس ءبىر توبە بولىپ وتىرعاندا دونالد ترامپتىڭ پۋتينمەن جولىققانىن ءبارى سىناپ جاتىر. سىناماي قايتسىن، سىنالاتىنىن ءتىپتى ترامپتىڭ ءوزى ءبىلىپ، كەزدەسۋگە دەيىن-اق «پۋتينمەن قول قىسسام اۋىلعا كەلگەندە اعايىن جاقتىرا قويمايدى» دەپ جازدى. گەرمانيانىڭ گامبۋرگىندە وتكەن العاشقى كەزدەسۋدە دە از پروتەست بولعان جوق. «توزاققا قوش كەلدىڭ» اكسياسىنا شىققاندار نەگىزگى قارسىلىعىن پۋتين مەن ترامپقا باعىتتاپ ەدى. 45 مينۋتقا جوسپارلانعان كەزدەسۋى 2 ساعاتقا سوزىلعان سوندا ەكى پرەزيدەنتتىڭ. كەيىن لاۆروۆ كەزدەسۋ تۋرالى ۋكراينا ماسەلەسى جونىندە ديپلوماتيالىق كانال جاسايمىز دەپ مالىمدەپ ەدى.
قوبالجۋلى جۇرتتىڭ ءبىر پاراسى ەكى پرەزيدەنت «ءدال 4 جىل بۇرىن، 2014 جىلى 17 شىلدەدە بولعان امستەردامنان كۋالا-لۋمپۋرعا ۇشقان مالايزيا ۇشاعىنىڭ 298 ادامنىڭ ءومىرىن قيعان تراگەدياسىنا كوز جۇما قارادى» دەپ سىنايدى. 2 اي بۇرىن عانا وسى ۇشاقتا نيدەرلاند رەسەيدى «انىق جاۋاپكەر» دەپ ايىپتاپ، رەسمي مالىمدەمە جاساعان، تەرگەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاريا ەتىپ، رەسەي قىلمىسىنا دالەل ۇسىنعان بولاتىن.
قىرىمعا قىرىن كوزقاراس
قىزىعى سول ترامپ وسى جولى قىرىم تۋرالى ءلام دەمەپتى. ەسەسىنە پۋتين «قىرىمعا تامپتىڭ پوزيسياسى بەلگىلى، زاڭسىز سانايدى. ءبىز باسقاشا قارايمىز، ءادىل رەفەرەندۋم وتكىزدىك، وسىمەن تاقىرىپ جابىق» دەپتى. شاماسى «قىرىمعا اياق سالدىڭ» دەگەن ايىپتاۋدان ارقاسى ابدەن جاۋىر بولسا كەرەك. «قىرىم اننەكسياسى ءۇشىن سالىنعان سانكسيالار تۇبەك ۋكرايناعا قايتارىلمايىنشا جويىلمايدى» دەگەن كەزىندە مارك تونەر. بۇل مەملەكەتتىڭ دەپارتامەنتتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسىنىڭ عانا ەمەس اقش-تىڭ بۇلجىماس پوزيسياسى ەكەنىن ءبارى بىلەدى.
ءبىراق 8-9 ماۋسىمدا يتاليا وتكەن G7ء-نىڭ 44 سامميتىندە ترامپ «قىرىم — رەسەيدىكى» دەپ توسىن سويلەدى. جۇرت جاڭىلدى ما دەسە، اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ماۋسىمنىڭ 29-ى رەسەيدىڭ 2014 جىلى كۇشپەن اننەكسيالاپ العان قىرىمدى يەلەنۋ قۇقىعىن مويىنداۋ جايىن ويلانىپ كورەتىنىن تاعى بىلدىرگەن. 3 شىلدەدە ءاقۇي اقش رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكسيالاعانىن ۇزىلدى-كەسىلدى مويىندامايتىنىن تاعى ايتتى، اق ءۇيدىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى سارا ساندەرس تونەردىڭ ءسوزىن قايتالادى. اقش جاعىنان ينتريگالىق مالىمدەلەر شىققانى وزگەدەن بۇرىن ۋكراينانى قاتتى الاڭداتىپ وتىر.
«ترامپ ءپۋتيننىڭ قۋىرشاعى» ما؟
كەزدەسۋدەن كەيىن «ۆاشينگتون پوست» گازەتى «ترامپ سايلاۋدا كومەكتەسكەن پۋتينگە تولەم جاسادى» دەپ سوكتى. ارينە، اقش-تاعى 45ء-ىنشى پرەزيدەنتتى سايلاۋعا رەسەي ارالاستى دەگەن ءدۇدامال كۇدىك ترامپتىڭ قيتىعىنا تيەتىنى راس. تيمەي قايتسىن، «ورىستىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت بولىپ وتىر» دەگەن ات قاي ءبىر جاقسى دەيسىڭ. ترامپ وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت اقتالعان. «سايلاۋدا كلينتوندى تازا جەڭدىم، ۇتىمدى سايلاۋ كومپانياسىن وتكىزدىك، ول كەزدە ءپۋتيندى تانىمايتىن دا ەدىم» دەپتى وسى كەزدەسۋىندە. ماسەلەنىڭ ءمانىن ترامپتىڭ جاۋابى ەمەس ميۋللەردىڭ تەرگەۋى شەشەدى ءبىراق. سايلاۋدى شام الىپ زەرتتەپ جۇرگەن ارنايى پروكۋرور قولىنداعى ءجىپ ءۇشىنىڭ ەكىنشى شەتى ماسكەۋدەن ءبىراق شىعاتىنىنا سەنىمدى. ماسكەۋ قانشا جەردەن «اقش سايلاۋىنا كيلىگۋ» تۋرالى ايىپتاۋلاردى ۇزىلدى-كەسىلدى جوققا شىعارىپ، وزگە مەملەكەتتەردەگى سايلاۋلارعا ارالاسپايتىنى جونىندە بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت مالىمدەسە دە اقتالماي كەلەدى.
كۇنى كەشە عانا، 13 شىلدەدە اقش باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى رود روزەنستاين ۇلكەن جيۋري قۇراما شتاتتار پرەزيدەنتى سايلاۋىنا ارالاسۋ ءىسى بويىنشا رەسەيدىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (گرۋ) 12 قىزمەتكەرىنە ايىپ تاعۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، ەۋروپادا جۇرگەن ترامپقا ەسكەرتكەن. ترامپ اكىمشىلىگى مەن پۋتين بايلانىسى — «Russiagate» سىرى ايتەۋىر ءبىر اشىلارى انىق.
ەكى ەل باسشىسىنا ءتىپتى «رەسەيدىڭ ارنايى قىزمەتتەرىندە ترامپقا قاتىستى كومپروماتتار بار ما؟» دەگەن سۇراق تا قويىلعان. پۋتين «وندايدى ميدان شىعارىپ تاستاڭدار» دەسە، ترامپ «كومپروماتى بار بولسا جاريا ەتەر ەدى» دەگەن.
ماسەلە بىردەن شەشىلىپ كەتتى مە؟
«ارامىزداعى ماسەلەلەر بىردەن شەشىلىپ كەتكەن جوق». كەزدەسۋ قورىتىندىسى تۋرالى پۋتين وسىلاي دەدى. ءبىراق ەكى ەل باسشىلارى ءجيى باس قوسىپ، الداعى ۋاقىتتا وسىنداي سامميتتى كوپتەپ وتكىزۋگە كەلىستى. ءتىپتى يتاليا ۆيسە-پرەمەرى ءارى ءىىم ءمينيسترى ماتتەو سالۆيني پرەزيدەنتتەرگە كەلەسى كەزدەسۋدى يتاليادا جاساۋعا ۇسىنىس ەتتى. ساراپشىلار ەشبىر قۇجاتقا قول قويلىماعان، پرەزيدەنتتەردىڭ ەركىن پىكىر الماسۋى دەڭگەيدىنە وتكەن سامميت قالاي دەگەندە دە اقش-رەسەي قاتىناسىن جىلىتا تۇسەدى دەپ سانايدى. باسشىلاردىڭ امانداسۋى، قول الىسۋى، پروتوكولدا جوق «ءبىر مينۋت سۋرەتكە ءتۇسۋى» سوعان دالەل بولسا كەرەك.
كەزدەسۋدەن كەيىن مالىمدەمە جاساعان ترامپ «الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ 90 پايىزىنا يەلىك ەتەتىن رەسەي مەن اقش بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بىردەڭە ىستەي باستادى. ۋاقىت بار، اسىعىستىق جوق» دەدى. «پرەزيدەنت وباما «عالامدىق جىلىنۋ — باستى ماسەلە» دەگەن، مەن «يادرولىق ىسىنۋ — باستى ماسەلە» دەر ەدىم» دەگەن سوزىندە اقش پرەزيدەنتى. وسى ءسوزى ارقىلى ول جاقىنداعى كيم چەن ىنمەن، كۇنى كەشەگى پۋتينمەن كەزدەسۋىنىڭ ماقساتى نە ەكەنىن نۇسقادى.
كەزدەسۋدىڭ رەسمي استاناعا اسەرى نە بولماق
سيريا ماسەلەسى بويىنشا جۋرناليستەر سۇراعىنا پۋتين «مۇنداعى باستى ماسەلە گۋمانيتارلىق پروبلەمالار. ولاردى تەز ارادا شەشۋ كەرەك»، دەدى ءارى فرانسيالىق جانە امەريكالىق ارىپتەسىمەن سويلەسەتىنىن ايتتى. سونداي-اق، پۋتين ماسكەۋدىڭ استانالىق فورماتتا كەلىسسوزدەردى جالعاستىرا بەرۋدى قولدايتىنىن، پروسەسستە پروگرەسس بار ەكەنىن، تۇبەگەيلى شەشىمگە جوعارى مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتتى.
پرەزيدەنتتەردىڭ كەزدەسۋىندە ورتالىق ازيا تۋرالى باسقا ءسوز بولا قويمادى. دەگەنمەن، رەسەيدىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى قازاقستان رەسەي-اقش جىلىمىعىنان جاقسى ناتيجە كۇتەتىنى راس. قىرىم اننەكسياسىنان كەيىن رەسەيگە سالىنعان سانكسيالاردىڭ جاناما اسەرى قازاقستانعا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن. 2014 جىلعى شىلدەمەن سالىستىرعاندا ءقازىر قازاق ۆاليۋتاسى 100 پايىز ديەۆالۆاسيالانعان.
