«جاستار ومىرگە شىنايى كوزبەن قاراپ، ءوز تاعدىرلارىنا وزدەرى يەلىك ەتە الاتىن ازاماتتار بولۋى ءۇشىن ولارعا ۇلگى ۇسىنۋىمىز كەرەك»، - دەپ ەسكەرتكەن ەدى ەلباسى «ءجۇز جاڭا ەسىم» جوباسى جايىندا. بيىل ەكىنشى مارتە وتەتىن شاراعا دايىندىق باستالىپ تا كەتتى. بىلتىرعىدان ءبىراز ايىرماشىلىعى دا بار. بۇل جونىندە تولىعىراق Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە «بولاشاق» جاستار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى داۋرەن بابامۇراتوۆ جاۋاپ بەردى.

بابامۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا، «ءجۇز جاڭا ەسىم» جوباسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى ۇزدىك تۇلعالار، ءارى ءاربىر وبلىستىڭ،  اۋداننىڭ، ءتىپتى ءاربىر مەكتەپتىڭ، ۇجىمنىڭ ۇزدىك ءجۇز تۇلعاسىن تىزىمدەپ شىعۋ دەگەن ءسوز. ياعني ءوزىنىڭ باتىرى مەن اقىنىن ىزدەپ تاۋىپ، قولداۋ كورسەتۋ.

–جوبا جاستارعا نە بەرەدى؟

– «ءجۇز جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» نەگىزگى كريتەرييلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن دارىندى جاستاردى ىرىكتەۋ. ءارى بۇل جوبا - جاستار ءۇشىن ۇلكەن موتيۆاسيا. بىرىنشىدەن، ولار ەلباسىمەن كەزدەسەدى. ەكىنشىدەن، تىزىمگە ەنگەن ادامدى قوعام تانيدى، مويىندايدى. وزدەرىنىڭ يدەيالارىن، بيزنەس جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندەر الادى.

–بىلتىرعى جوبادان ايىرماشىلىعى قانداي؟

–بىلتىر جاستار وزدەرىن ۇسىنىپ، داۋىس جينايتىن ەدى. داۋىس ءار ايماقتىڭ قولداۋىمەن جينالاتىن.  ال بيىل جوباعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (ءارى قاراي – ۇەۇ) ارالاساتىن بولادى. ۇيىم مۇشەلەرى اۋىل-ايماقتى ارالاپ، دارىندى جاستاردى وزدەرى ۇسىنىپ، قوعامعا تانىستىرادى. ماسەلەن، «بولاشاق» جاستار قوزعالىسى ءار ايماقتان دارىندى، الايدا تانىلماي جۇرگەن جاستاردى تاۋىپ، ولارعا پورتفوليو دايىنداپ، حالىققا ۇسىنادى. تەك ءبىز ەمەس، قازاقستاندا 25 مىڭ ۇەۇ بار. ءاربىرى ءوز تاراپىنان ادام ۇسىنادى. ءتىپتى ۇيىم ۇسىنعان ادام «ءجۇز جاڭا ەسىم» تىزىمىنە ەنبەي قالعاننىڭ وزىندە، الگى ازاماتتىڭ تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاسالادى. سەبەبى ۇەۇ مۇشەلەرى تانىلۋعا لايىق ازاماتتاردى ىرىكتەيدى.

– «ءجۇز جاڭا ەسىم» جاستارىنىڭ قوعامداعى ءرولى قانداي؟

–كەۋدەسىنە تاعاتىن توسبەلگى جاي تەمىر ەمەس. قوعام تانىعان ادام – كاپيتال. ال ول كاپيتالدى قالاي جاراتاتىنى ادامنىڭ ءوز قولىندا. مەملەكەت «ءجۇز جاڭا ەسىم» تىزىمىندەگى ازاماتقا اقشا ۇلەستىرمەيدى، سىي تابىستامايدى. تەك تانىلۋىنا ىقپال ەتەدى. «ءجۇز جاڭا ەسىم» تىزىمىندەگى ازامات» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز جەتكىلىكتى. ونىڭ ءوزى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە قانشاما جاس جازۋشىلار، اقىندار، كاسىپكەرلەر، قوعامعا پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەن ازاماتتار بار. ءبىراق حالىق ولاردى تانىمايدى. مىنە، ءبىزدىڭ ماقسات – سول ازاماتتاردى قوعام الدىنا شىعارۋ، حالىققا ۇلگى ەتۋ.

ءبىراق ءبىز تەك تانىلۋىنا ىقپال ەتەمىز. ءارى قارايعىسى ءار ادامنىڭ ءوز قولىندا. مەملەكەت قارجى نەمەسە باسقا دا سىيلىقتار ۇسىنبايدى، ونداي تەتىك جوق. «ءجۇز جاڭا ەسىم» مۇشەسى دەگەن تىركەستىڭ ءوزى – العاشقى كاپيتال.

–جوبا جالعاسىن تابا ما؟

جالعاسىن تابۋ كەرەك، سەبەبى ول قوعام ءۇشىن، جاستار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ەڭ باستىسى پروفاناسيا بولماۋ كەرەك. حالىق مويىنداۋى ءتيىس جاستاردى شىعارساق، پايدالى ءىس بولارى انىق. بىلتىر 100 ادام ىرىكتەلدى، ءتىپتى ءجۇز ەكى، ءجۇز ۇشكە دەيىن جەتتى. ءبىراق، ءبىر بايقاعانىم، كوبىسى اتاققا مۇقتاج جاندار ەمەس. ءاربىرىنىڭ باسىندا ءبىر-بىر كاسىپتەن بار. ال بيىل يدەيالارى شارىقتاپ تۇرعان، الايدا سونى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الا الماي وتىرعان ازاماتتاردى ىرىكتەيمىز. ال ونداي ازاماتتار ءبىزدىڭ ەلدە ءجۇز ەسە كوپ. ال جوبانى ءار جىل سايىن قولعا الساق، جاستاردىڭ موتيۆاسياسى دا ارتىپ، بيزنەس-جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الارى انىق.

–جوبا قوعامدى رۋحاني جاڭعىرتا الا ما؟

–XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ەلىمىز باسەكەگە قابىلەتتى بولعان جوق. عىلىم مەن بىلىمنەن ادا ەدىك. تورت-بەس ميلليون قازاق بولدى، ءبارى دەرلىك اۋىلدا قوي باقتى. مۇنى كورگەن الاش زيالىلارى قازاقتاردىڭ كوزىن اشۋعا تىرىستى. ءبىلىم-عىلىمسىز جۇرە بەرسەك، ۇلتتىعىمىزدان ايىرىلاتىنىمىزدى تۇسىندىرۋگە تىرىستى. سول ۋاقىتتاردا نەبارى 300-گە جۋىق الاش زيالىسى 4 ميلليون قازاقتى ءبىراۋىز سوزدەرىمەن باعىندىردى. بۇگىنگىدەي ينتەرنەت، الەۋمەتتىك جەلى جوق زاماندا اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، پايدالى دۇنيە جازىپ، حالىقتىڭ كوزىن اشتى. زيالىلاردىڭ ارقاسىندا قازاقتار بالالارىن مەكتەپكە بەردى، قازاق مەكتەپتەرى اشىلدى. جاڭا زامانعا اتتانىپ بارا جاتقان پويىزعا قازاقتاردى ىلەستىرىپ جىبەردى. ءالىپبي قانشا مارتە اۋىستى، ءبارىن جۇيەگە كەلتىرىپ، تىلدىك جۇيە قالىپتاستىرىپ كەتكەن دە سول الاش زيالىلارى. ادەبيەت، تاريحتى جاساپ كەتكەن دە سول الاش زيالىلارى. جۇزدەگەن، مىڭداعان عىلىمي كىتاپتار جارىق كوردى. دوسمۇحامەدوۆ، اسفەندياروۆتار مەديسينانى جازدى، ءالىمحان ەرمەكوۆتەر ماتەماتيكانى جازدى. بايتۇرسىنوۆ تىلدىك جۇيەنى قالىپتاستىردى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سول ەڭبەكتەردى پايدالانىپ كەلەمىز. 1910-1930 جىلدار ارالىعىندا نەبارى 20 جىل ىشىندە زيالىلار ارپالىسىپ ءجۇرىپ، ءبىزدى بۇگىنگى كۇنگە جەتەلەدى. بۇگىنگى ءبىز ايتىپ جۇرگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» ابايدان باستاۋ العان. عىلىمدى، ادەبيەتتى، تاريحتى، ماتەماتيكانى ولار كىتاپقا سالىپ كەتتى. ال ءبىزدىڭ مىندەت – سونىڭ ءبارىن تەحنيكاعا سالۋ. مىنە، رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەن سول.

بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋ – كەشەگى الاشتىڭ جولىن قايتالاۋ، ىزىمەن ءجۇرۋ، قايتا تۇلەتۋ، جاڭعىرتۋ. وعان «مازاق» رەتىندە قارايتىن بولساق، وشكەنىمىز. «پراگماتيك بول، باسەكەگە قابىلەتتى بول، تىلدەردى مەڭگەر، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستان، كىتاپ وقى، ءبىلىم ىزدە، ۇلتتىعىڭنان ايىرىلما، ءتىلىڭدى ساقتا، ءداستۇرىڭدى ساقتا. «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ وسىنى ايتىپ وتىر ەلباسى. XIX-XX عاسىردا الاش زيالىلارىنىڭ سوزىنە قالاي قۇلاق اسساق، بۇگىنگى زيالىلاردى دا تىڭدايىق.

Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنىسى

بىلتىر جوبانىڭ ناتيجەسى دايىن بولىپ، تىزىمگە ەنگەندەر انىقتالعاندا رەداكسيامىز ۇزدىك جۇزدىكپەن تىلدەسىپ، سۇحبات العان بولاتىن. سوندا كوڭىلىمىزدى قاتتى قىنجىلتقان ءبىر جايت بولىپ ەدى. ءبىز حابارلاسقان ءجۇز ازاماتتىڭ 80 پايىزى قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەگەن. ءتىپتى ۇلتى قازاق بولا تۇرا قازاق تىلىنەن ماقۇرىمدارى كوپ ەدى. وسىعان وراي ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قاتارىنا – «قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن بولۋ كەرەك» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدى قوسىپ قويۋدى ۇسىندىق. بۇل ۇسىنىسىمىزدى داۋرەن مىرزا دا قۇپتاي كەتتى. سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىلىن مەڭگەرمەگەن قازاقستاندىقتارى كوپ ەلدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ جار سالۋ قۇر بەكەرشىلىك دەيدى.

«قازاق بولسىن، مەيلى وزبەك، نەمىس، ورىس بولسىن، مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەسە، حالىققا ۇلگى تۇلعا ەتىپ كورسەتۋدىڭ ءوزى ۇيات. ۇسىنىستارىڭىز ورىندى، راقمەت. مۇنى ەسكەرەمىز»، - دەپ جاۋاپ قاتتى داۋرەن بابامۇراتوۆ.