الداعى بەس جىلدا ەلدەگى زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتى ۇتىمدى ۇقساتا الماساق، زەينەتاقى جۇيەسى ءقاۋىپتى بولا باستايدى. ءقازىر ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا 9 ترلنعا جۋىق تەڭگە بار. ارينە، بۇل قارجى قوردا تەككە جاتقان جوق. اتالمىش قاراجات ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سالالارىن قولداۋعا جۇمسالىپ تۇرادى. ماسەلەن، بىلتىرعى جىلى زەينەتاقى قورىنان 50 ملرد تەڭگە الىنىپ، تەمىرجول سالاسىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالسا، بيىل قوردان 300 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە بەرىلمەك.
نەگىزىنەن زەينەتاقى قورىنداعى قارجى بوس جاتپاي، بەلگىلى ءبىر سالالارعا ينۆەستيسيا رەتىندە ءبولىنىپ، تابىس تابۋى ءتيىس. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار دۇنيە. دەسەك تە، ماماندار زەينەتاقى قورىندا جيناقتالعان قارجىنى دۇرىس جۇمساۋدى تيىسىنشە مەڭگەرە الماي وتىرعانىمىزدى العا تارتتى.
ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جاڭاباي الدابەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، ازاماتتاردىڭ ءوز بولاشاعىن ويلاپ جيناقتاعان 10 پايىزدىق جارناسى دۇرىس ۇقساتا الماۋدىڭ ناتيجەسىندە ينفلياسياعا جەلىنىپ جاتىر.
«بولاشاقتا قانداي دا ءبىر داعدارۋ كەزەڭى ورىن السا، حالىقتىڭ زەينەتاقى قورىنا جيناقتالعان قارجىسىنىڭ قۇنى كەمىپ، بار-جوعى 45 پايىزى عانا قالۋى مۇمكىن. ءقازىر قوردا جيناقتالعان قاراجات ينۆەستيسياعا جاراپ، تابىس اكەلىپ وتىرۋدىڭ ورنىنا وزىنەن-وزى كەمىپ، قىمباتشىلىق سالدارىنان قۇنىن جوعالتتى. الداعى بەس جىلدىڭ كولەمىندە ءبىز بۇل ماسەلەنى قولعا الماساق، جاعداي قيىن بولادى. مىسالى، بىزدە جيناقتالعان زەيناتاقى اكتيۆتەرى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا، شەتەلدىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس باعالى قاعازدارعا، شاعىن بيزنەستى قولداۋعا، بانكتەردەگى دەپوزيت نارىعىنا، قازاقستاندىق باعالى قاعازدار نارىعىنا جۇمسالادى. بۇل ۇستانعان باعىت ءقاۋىپتى. بۇدان تۇسەتىن تابىس ينفلياسيا كورسەتكىشىنەن دە تومەن. بىزدە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ۇتىمدى جۇمساۋ جۇيەسى قالىپتاسپاعان. قورداعى قارجىنى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە بەرۋ دە اسا پايدا اكەلمەيدى. قارجى راسىمەن دە ەكونوميكالىق جوبالاردى، ونىڭ ىشىندە وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋعا ساۋاتتى جۇمسالسا ءجون بولار ەدى»،-دەدى ەكونوميست-عالىم جاڭاباي الدابەرگەنوۆ.
ەكونوميست-عالىمنىڭ بايىپتاۋىنشا، زەينەتاقى جۇيەسىندەگى قارجى ەڭ سوڭعى دايىن ءونىم وندىرەتىن سالاعا جۇمساعاندا عانا جەمىسىن بەرىپ، تابىس اكەلەتىن بولادى. بۇعان قاتىستى مامان قورداعى قاراجاتتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولگەنىمىزدە تابىستى ەسەلەۋگە بولاتىنىن ايتتى.
«ءبىز ءقازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سالالىق بانكتەردى اپارا الماي اۋرە بولىپ ءجۇرمىز. «اگروبانكتەر قۇرىلۋى كەرەك» دەگەن ۇسىنىستار ەسكەرىلمەدى. ءتىپتى كەيبىر ەكونوميست-عالىمدار اۋىلعا ارزان نەسيە بەرەتىن بانكتەردى اپارۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ قالادى. ءوز باسىم، شارۋانى نەسيەگە بايلاپ پايدا تاپپايمىز دەر ەدىم. ءقازىر اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ 70 پايىزى ارزان نەسيە الىپ ونى قايتارا الماي ءجۇر. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى جوبالارعا بولگەن ءجون دەپ ويلايمىن. سەبەبى حالىقتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى سالا اۋىل شارۋاشىلىعى. ەت، ءسۇت ونىمدەرىن الۋ، ونى ەكسپورتقا مولىنان شىعارۋ جۇيەسى جەتىلۋ ءۇشىن بۇل سالا ءاردايىم قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ەڭ سوڭعى دايىن ونىمگە دەيىن جۇمىس ىستەيتىن سالا بولعاندىقتان وسى سالاعا تۇسكەن قارجى ءوزىن-وزى اقتاپ، پايدا اكەلەدى»،-دەدى جاڭاباي الدابەرگەنوۆ.
جالپى، بىزدەگى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسى 1998 جىلدان باستاۋ الدى. سول جىلى ەلىمىزدە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى قۇرىلىپ، ەلدەگى ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى تاپقان تابىسىنىڭ 10 پايىزىن اتالمىش قورعا جيناقتاپ كەلدى. ارتىنشا 2013 جىلى ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قۇرىلدى دا، بارلىق جيناقتالعان زەينەتاقى جارنامىز سول جاققا اۋدارىلدى.
ماماندار «بىزدەگى جيناقتالعان جارنانى ۇقساتا الماۋدان بولەك تاعى ءبىر ماسەلە – ول وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستانداعى زەينەتاقى تولەمىنىڭ ازدىعى» دەيدى. بۇعان قاتىستى «بارومەتر» ماركەتينگتىك ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ قارجىگەرى توعجان شاياحمەتوۆا قاريالاردى «الاڭسىز قارتتىقپەن قامتاماسىز ەتە الماي» وتىرعانىمىزدى العا تارتتى.
«بىزدە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى 28 284 تەڭگە. ال ىرگەمىزدەگى رەسەيدە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 9100 رۋبل. بۇل تەڭگەگە شاققاندا 50 050 تەڭگە بولادى. سول ءتارىزدى ءازىربايجاندا ەڭ تومەنگى زەينەتاقى $200. بەلارۋس ەلىندە $186. ال ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قاريالارعا جاساپ وتىرعان جاعدايىن ءوز كوزىممەن كورىپ تىپتەن تاڭ قالدىم. مىسالى، گەرمانيادا ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى $1000، گوللانديادا 1،5 مىڭ ەۋرو، فينليانديادا 1،5 مىڭ ەۋرو. بۇل مەملەكەتتەردە زەينەتاقى قاريالارعا بىرىنشىدەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ ەسەبىنەن، ەكىنشىدەن كاسىپورىندىق زەينەتاقى قورىنان، ۇشىنشىدەن مەملەكەتتىك-فەدەرالدىق قور ەسەبىنەن تولەنەدى. وسىلايشا ەۋروپا قارتتارى ءۇش قوردىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى الادى. ال بىزدە زەينەتاقىنى ەسەپتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ءالى قالىپتاسپاعان. ەڭ قىزىعى، قازاقستاندا مۇعالىمدەر، دارىگەرلەر، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى ماردىمسىز زەينەتاقى الادى. سەبەبى ولاردىڭ قوردا جيناعان جارناسى اۋقىمدى ەمەس. ەۋروپا ەلدەرىندە مۇنداي ماماندىق يەلەرىنە قۇرمەت جوعارى. ءبىز ءقازىر بارلىق سالانى حالىقارالىق تالاپقا ساي ەتۋدەمىز. سوندىقتان زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىستى دا حالىقارالىق تالاپقا ساي ۇتىمدى وزگەرىستەر بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن»،-دەدى ەكونوميست-ساراپشى توعجان شاياحمەتوۆا.
جالپى، ماماندار جىل سايىن زەينەتاقىنى قايتا ەسەپتەپ، زەينەتاقىعا ۇستەمە قوسۋدىڭ قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكادا ازدىق ەتەتىنىن العا تارتىپ وتىر. بۇل رەتتە حالىقارالىق مەنەدجمەنت سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن ساراپشى مامان مارال تورتەنوۆا "ءبىز جىل سايىن بازالىق زەينەتاقى جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزىپ، زەينەتاقىعا ۇستەمە قوسامىز. ءبىراق بۇدان زەينەتكەرلەردىڭ جاعدايى تۇزەلىپ كەتكەن جوق. وسىعان قاراپ زەينەتاقى قورىنا جارنا قۇيىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ الاڭداۋىنا نەگىز بار. سەبەبى ولاردىڭ جيناقتالعان جارناسى راسىمەن دە قۇنسىزدانىپ جاتىر. ارينە، بۇل ءقاۋىپتى. راس، زاڭناماعا سايكەس زەينەتاقى جارناسىنداعى قارجىمىزدىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. ءبىراق سول زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتالعان 9 ترلن تەڭگەنىڭ جوق دەگەندە 50 پايىزى ءتيىمدى ينۆەستيسيا رەتىندە جۇمسالىپ، كىرىس كىرگىزىپ تۇرۋى ءتيىس. زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنى بانكتەر نەسيەگە ۇسىنۋعا، تاۋەكەلى كوپ تۇرعىن ءۇي سالاسىنا، يپوتەكالىق نەسيە باعىتىنا بولۋگە بولمايدى. بۇل قارجى ارنايى كىرىس كىرگىزەتىن سالالارعا عانا جۇمسالۋى كەرەك، سوندا عانا جۇيەنىڭ بولاشاعىنان كۇمان سەيىلەدى"،-دەدى.
قارلىعاش زارىققان قىزى
