نازار اۋدارىڭىزدار! الدارىڭىزداعى ماقالانىڭ اۆتورى ءسىز كۇتكەندەي كەرەمەت ەمەس، كەرەمەت زاتتاردى جازبايدى دا. اقىلدىڭ كەمەلىن، تۇششىمدى ويلاردى اباي، شاكارىم، مۇحتار، ءىلياستان باستاپ، دوستويەۆسكيي، پالانيك، گارسيا ماركەستەن تابۋعا بولادى. سوندىقتان، ەگەر 5 مينۋتتاي ۋاقىتىڭىز بوس وتپەسىن دەسەڭىز، اتالمىش جازۋشىلاردىڭ نەمەسە ۇناعان جازۋشىڭىزدى تاعى ءبىر رەت وقىپ شىعىڭىز.
ال، مەن «نە بولسا دا وقيمىن» دەۋشىلەر تابىلار دەگەن ۇمىتپەن، ازداعان توپقا ويىممەن بولىسەيىن.
ءوزىمدى پەندە رەتىندە سەزىنىپ جۇرگەنىمە كوپ بولدى. ادام ەمەس، جانۋاردان ەش ايىرماسى جوق پەندە رەتىندە. مەندە «وۆەرفيلوسوفيالىق» دەڭگەيدەگى دالا زاڭدارىنىڭ قاعيدالارىمەن تاماشا (باسقا ايتار تەڭەۋ جوق) ءومىر سۇرگەن قازاق بابامنىڭ قالدىعى دا بىلىنبەيدى. مەن شىڭعىسحانعا ەستىرتكەن «اقساق قۇلاننان» «بالاڭ ءولدى، بالاڭ ءولدى» دەگەن سوزدەرىن ەستىمەيمىن. مەن ءۇشىن ول - ادەمى اڭىز. قازاقتىڭ 7 اتاعا دەيىن نەگە قىز الىسپاي، بەرىسپەگەن سەبەبىن دە ۇستازدان جاقىندا ءبىلدىم. بۇدان جىلقى تۇگىلى، باسقا دا اڭ-جانۋارعا نازار دا اۋدارماعانىمدى ءتۇسىندىم. حات تاسۋشى كەپتەرلەردىڭ ۇرپاعىمەن دە ءتىل تابىسا المادىم، اندا-ساندا جەر شوقىپ قالعان قۇسقا «سەنىڭ دە كۇيىڭ وسىعان جەتكەن-اۋ» دەپ قويامىن. تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىستاعى ۇلتىمنىڭ جادىگەرىن ءالى دە تولىق باعالا الماي كەلە جاتقانىم دا بار. قۇل يەلەنۋشىلىك پەن فەوداليزم ورناعان زاماندا، ودان جوعارى بولىپ، رۋلىق قاۋىمداستىقتىڭ «ءوزىن-وزى باسقارۋ» فورماسىنا جەتكەن قازاقتىڭ قانى ماعان دەيىن سارقىلىپ بىتكەندەي. كەيبىرەۋدەن قازاقتىڭ بيىك رۋحى، قايسار قانى ەمىس-ەمىس ءبىلىنىپ قويماسا، ۇلتىمنىڭ ۇلىلىعىن جوعالتىپ العاندايمىز با، وسى؟! مىسالى، مەنىڭ قازىرگى ءحالىم قانداي؟ اباي مەن احاڭنىڭ، ءمىرجاقىپ پەن شاكارىمدەردىڭ «ماڭدايمەن تەگىستەگەن جولىن، اياقپەن باسۋعا» دا كەلمەيدى. جەتپەيدى ولارعا دەڭگەيىم (سوڭعى ايدا مۇلدەم جازباي كەتكەنىم دە سودان). جازاتىن نارسەنىڭ جوقتىعىنان ەمەس، كەرىسىنشە، كوپتىگىنەن. كوبىمىزدىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىمەن كۇبىر-كۇبىر اڭگىمەدەن، بىرەۋدى جامانداپ، ءوزىڭدى ماقتاعاننان قولىمىزدىڭ بوساماي جۇرگەنى راس. ارەكەت ەتىپ، وڭدى ىستەرمەن، مىنە، 19 جىلدان استى، كورىنگەنىم شامالى. نە ىستەپ ءجۇرمىن سوندا؟ جازامىن دەيمىن، سويتسەم، جازۋعا دا باتىلىم جەتپەي ءجۇر ەكەن (بۇرىنعى قازاقتىڭ ۇلىلىعىن جوعالتقانىما نامىستانعاننان شىعار. ءبىراق، ەردى ولتىرەر سول نامىس بارلىعىمازدان تابىلار ما؟) ۇرپاعىڭ ءاليحان كورسە، نە دەر ەكەن؟
سويتسە دە، مەنى (پەندەنى) ويلاندىرىپ جۇرگەن ءبىرشاما ساۋالدار بار. سولاردى جازعىم كەلەدى، سىزدەرمەن بولىسكىم كەلەدى... كىم بىلەدى، مۇمكىن ولار ءسىزدى دە مازالاپ جۇرگەن شىعار دەپ قويام.
ءماعاۋيننىڭ «... تاۋەلسىزدىك العان – ەلىڭىز ەمەس، ەجەلگى پارتيالىق نومەنكلاتۋرا بولىپ شىقتى» دەپ جازعانى بار. سونداي ويدى مەن ورىس ساياساتتانۋشىسى دۋگيننەن دە وقىعان بولاتىنمىن. ول 2000 جىلعى ەڭبەگىندە: «... بۇگىنگى تاڭدا تمد ەلدەرى اجەپتاۋىر اۆتونوميالىق دەڭگەيگە يە جانە دە-يۋرە تاۋەلسىز ساياسي قۇرىلىم بولىپ سانالادى. بۇل ەلدەردەگى قۇرىلىمداردا، رف سياقتى، ناعىز مەملەكەتتىلىكتىڭ ەشقانداي ماڭىزدى بەلگىلەرى جوق، تۇراقتى جانە ناقتى گەوساياسي بىرلىكتەردىڭ ورنىنا دايەكتى تاۋەلسىزدىكتىڭ اتريبۋتيكاسىنان ايىرىلعان «تەرريتوريالدى پروسەستىڭ» ۇلگىسى عانا قالعانىن (ۇلكەن نەگىزدە) ايتا الامىز»، - دەپ جازادى. كسرو سىندى ۇلكەن كارتينانىڭ بولىگى رەتىندە عانا ءبولىنىپ قالعان قازاقستاننىڭ بيلىگى – قازاق ەلىنىڭ بيلىگى ەمەس، قازاكسر-ىنىڭ سوڭعى بۋىنىنىڭ بيلىگىنىڭ جالعاسى. (بۇل جەردە اۋديتوريا ەكىگە بولىنەدى: بىرەۋى كەلىسەدى، ەكىنشىسى جوق. قازاقتىڭ كوپجىلدى كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەتىن ۇلتجاندى ازاماتتارعا قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنان سوڭعى بولىپ، ەش مەملەكەت قالماعاندا شىققانىن ەسكە تۇسىرگىم كەلەدى. ال، «پارتيالىق بيلىكتىڭ جالعاسى ەكەنىن باياعىدان-اق تۇسىنگەنبىز» دەيتىندەرگە ايتارىم مىناۋ: (كەي زاتتاردى بىلسەڭىز دە، تۇسىنسەڭىز دە جازعان ماڭىزدى). سونىمەن، قازىرگى قازاقستان – بۇدان 550 جىل بۇرىنعى قازاق حاندىعى ەمەس، كەنەسارى مەن ماحامبەت بولعان قازاق تا ەمەس، (ەدىل (اتتيلا) مەن تۇمار پاتشايىمدى ءتىپتى ايتۋعا كەلمەيدى)، ول XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX باسىنداعى قازاق تا ەمەس. جوق، قازاقتىعىمىزدى، دانالىعىمىزدى، ورلىگىمىزدى جوعالتقالى قاشان... وكىنىشتى... ونى جازعىم دا كەلمەي كەتتى.
باسقا سالاعا كوشەيىك، Tengrinews-تىڭ حابارلاۋى بويىنشا، سوڭعى 20 جىلداعى 5311 اشىلماعان قاساقانا ادام ءولىمىنىڭ 49-ى عانا، ياعني 0،9%، اشىلدى. قورقىنىشتى ساندار... ال، ەگەر، ادامدى ءولتىرۋ وقيعاسى بۇدان 500 جىلداي بۇرىن تۇركيادا، سۇلتان سۇلەيمەن كانۋنيدىڭ كەزەڭىندە ورىن السا، وندا جازالاۋ شارتتارى مۇلدەم باسقاشا بولاتىن ەدى. ادام ءولىمى ورىن العان جەردەن قىلمىسكەر تابىلماعان جاعدايدا، «قازا تاپقاننىڭ ايعايى ەستىلەدى-اۋ» دەگەن ماڭداعى ادامدار قۇن تولەگەن. ماڭايدا تۇرعىلىقتى عيمارات تابىلماعان جاعدايدا، ول قۇننىڭ اقىسى مەملەكەت قازىناسىنان بولىنگەن. ەگەر، شىنىندا دا، ءاربىرىمىز كورشىمىزگە، كوشەمىزگە مۇقيات بولىپ، جاي عانا وتە شىقپاي، ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاسساق تا، كومەكتەسسەك، وندا قىلمىستىڭ اشكەرەلەنۋ كورسەتكىشى وسەر مە ەدى؟! (تولىق قۇن، جارتى قۇن ۇعىمدارى قازاق حاندىعى ءتۇسىندا دا بولعانى بەلگىلى، جەتى جارعىنى ەسكە ءتۇسىرىڭىز).
اتالمىش ەكى وي – سوڭعى ەكى كۇننىڭ تولعاۋى بولاتىن. ەندى باسقاشا جازۋعا، وقۋعا كوبىرەك تىرىسامىن دەپ شەشتىم. قازاقتىڭ سوناۋ ۇلىلىعى قايتىپ كەلمەس، ءبىراق ءۇمىت، نە بولسا دا، سوڭعى ولمەي مە؟! بالكىم، XXI عاسىردىڭ ابايى بالاباقشادا تاربيەلەنىپ جۇرگەن شىعار...
قۇرالاي يسايەۆا
