بىزدەر ءدال سوسىنداي تاقىرىپپەن  2006 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە «انا ءتىلى» گازەتىندە ماقالا جاريالاعان ەدىك. ءبىراق بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ سول كەزدە جازعان ماقالامىزعا اتاۋ رەتىندە قويىلعان تىركەستىڭ ءبىر سىڭارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى قابىلدانعاننان كەيىنگى كەزەڭدە قولدانىسى مەن ءمان-ماعىناسى، تۇسىنىگى ەرەكشە ارتا ءتۇستى. Google ىزدەستىرۋ جۇيەسىندە «نۇرلى جول» ورىس تىلىندەگى ترانسكريپسيادا 111 مىڭ، قازاقشادا 550 مىڭ رەت سۇرالعانى بايقالادى. سوندىقتان سول تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالىپ، كەيبىر اقپاراتتاردى قايتا جاڭعىرتقىمىز كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق ايتۋلى مەرەكەسى.

«انا ءتىلى» گازەتىندەگى ماقالادا بىزدەر «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جول» تىركەسىنە ەلباسىنىڭ بۇرىنعى اقمولانى قازاقستانننىڭ استاناسى ەتكەن ىس-ارەكەتىنە ءوز تاريحىن اۋىزشا تۇزەگەن، قالىپتاستىرعان بۇرىنعى زامانداعى، ەرتەدەگى قازاقتىڭ بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان كىسىلەردىڭ ەل الدىندا اتقارعان ۇلكەن ىستەرىنە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ باعا بەرگەنى سياقتى (ەگەر حالقىمىزدىڭ اۋىزشا تاريحناماسى سول باز باياعى كۇيىندە قالعانداي بولسا) وسىنداي جاڭا تىركەس قالىپتاسقان بولار ەدى دەگەن وي ايتقان ساباقتاعان بولاتىنبىز. بىزدەر قولدانعان تىركەستىڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا سىن ساعاتتاي كۇتىپ تۇرعان كۇردەلى ەكونوميكالىق داعدارىس الدىندا قابىلدانعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا اتاۋ بولعانى جانە ول باعدارلامانىڭ باستى نىسانى استانادان قازاقستاننىڭ ءتورت قۇبىلاسىنا قاراي تارتىلاتىن كولىك، تەمىر جول، اۋە قاتىناستارىن شىرايلاندىرۋ ەكەندىگى قۋانتادى. بۇل - اتالمىش ءسوز تىركەسىن ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىراتىن قادام. دەي تۇرساق تا، بۇل ماقالامىزدى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي باعىتتتاپ، قاسىم مەن ەسىم حانداردىڭ تاريحتا قالعان ىستەرىنە قاراي قالىپتاسقان ماتەلدىڭ تاريحي-مادەني استارىن اشۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان جايىمىز بار.

ءالقيسسا، قازىرگى قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا، اتالمىش ماتەل سوزدەر قاسىم، ەسىم سىندى اتاقتى بيلەۋشىلەردىڭ از-تاۋكە مۇرىندىق بولعان «جەتى جارعى» دەيىن قازاق اراسىندا زاڭ-جورالعى ۇلگىلەرىن قابىلداتقان بيلەۋشىلەر رەتىندە بەينەلەيدى. دالىرەك ايتساق، ءبىز اتالمىش ماتەل سوزدەردىڭ ماعىناسىن اتالمىش مازمۇندا قابىلدايمىز. ونىڭ نەگىزى دە بار. سەبەبى ءحىح عاسىردا قازاقتىڭ بيلىك ىسىنە، تاريحىنا قاتىستى ءسوز قوزعاعان اباي، شاكارىمنىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپ جازبالارىندا دا اتالمىش ماتەلدىڭ ماعىناسى قازاقتىڭ زاڭ جورالعىلارىنا قاتىستى مازمۇندا تاپسىرلەنگەن (ينتەرپرەتاسيالانعان). بۇل ينتەرپەرتاسيا قانشالىقتى سول تۇستاعى شىندىققا سايكەس كەلەدى، قانداي ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلدى، وعان تۇسىندىرمە بەرگەن ادامداردىڭ ماقساتى قانداي ەدى دەگەن ساۋالدار كۇن تارتىبىنە قويىلمادى دا، تالقىلانبادى دا. ءتىپتى، اتالمىش تىركەستەر لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دا ءار ءتۇرلى (كوپ) ماعىناعا يە بولاتىندىعى دا ساراپتاماعا سالىنبادى. مىسالى، لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا ول ماتەل ءسوز بىرنەشە ماعىناعا يە. مۇنى «زاڭ جورالعى» دەپ تە، بولماسا قاسىم مەن ەسىم قالدىرعان «باعىت»، «ۇلگى»، «جول» دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. اتالمىش ماتەلدىڭ ءتۇرلى ماعىنادا قابىلدانعانى وسىعان ارنايى كوڭىل بولىنگەن ءحىح عاسىرداعى زەرتتەۋلەردە، جازبالاردا بايقالادى. مىسالى، ءحىح عاسىردا سىرداريا ءوڭىرى قازاقتارىنىڭ عۇرىپتىق زاڭدارى تۋرالى تاشكەنتتە جۇرگەن قىزمەتى كەزىندە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ن.گرودەكوۆتىڭ جازبالارىندا قازاق قاريالارى اتالمىش ماتەل سوزدەردىڭ ماعىناسى جۇرتتىڭ كوشىپ-قوناتىن باعىتىن انىقتايدى دەگەن مالىمەت دەپ بەرىلسە، سول عاسىردا سەمەي، قارقارالى وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ زاڭ جورالعىلارى تۋرالى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن پ.ماكوۆەسكيي ونى بيلىك ىستەرىنە قاتىستى ماعىنادا قولدانعانىن جازادى. دەمەك،  قاسىم مەن ەسىمگە قاتىستى ايتىلاتىن اقپاراتتىق ءمانى بار ماتەل ءسوزدىڭ ءحىح عاسىرعا دەيىنگى ماعىناسى قانداي مازمۇندا بولدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، ءحىح عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنان ارمەن قاراي تەرەڭدەيتىن جازبالاردا ول ماتەل سوزدەردىڭ تىلگە تيەك ەتىلۋى مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. قازاق حاندارى تۋرالى قۇندى اقپارات، مالىمەت بەرەتىن «تاريحي راشيدي»، «جامي ات-تاۋاريح»، «تۇرىك شەجىرەسى» سىندى تاريحي ەڭبەكتەردە دە اتالمىش ماتەل ءسوزدىڭ ءوزى دە جوق، وعان ءبىز بەرىپ جۇرگەن ينتەرپرەتاسيا دا جوق. ولاي بولسا، «بۇل قالاي ەدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋۋى زاڭدى.

بىرىنشىدەن، «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن تىركەستە فولكلورلىق شىعارمالاردىڭ تىلدىك قولدانىسىنا ءتان كورىنىس ورىن العان. بۇل ورايدا، ماتەلدىك سيپاتتا تىركەسەتىن سوزدەردىڭ ايشىقتالۋى ءبىرىڭعاي داۋىستى نەمەسە داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇندەسۋىنە قۇرىلۋىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. قاسىم حانعا قاتىستى ايتىلاتىن تىركەس داۋىسسىز دىبىستاردان باستالاتىن سوزگە قۇرىلسا، ەسىم حانعا قاتىستى تىركەستە داۋىستى دىبىستار باستالاتىن سوزدەر ۇيلەسىم تاپقان.

ەكىنشىدەن، اتالمىش ماتەلدىڭ قوساقتالىپ ايتىلۋىنىڭ ءوزى ونداعى ماسەلەنىڭ كەيىن قوزعالعاندىعىن، كەيىنىرەك بەرىلگەن باعا ەكەنىن كورسەتەدى. ايتالىق، قاسىم حان ءحۇ عاسىردا ءومىر سۇرگەن بولسا، ەسىم حان ءحۇىى عاسىردا بيلىك قۇرعان. دەمەك، ماتەلدىڭ شىعۋى كەم دەگەندە  ەسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىنان كەيىن ورىن العان.

ۇشىنشىدەن، تانىمال ماتەل تۋرالى ءسوز قوزعاعان اباي، شاكارىمنىڭ كەزەڭى قازاق اراسىندا حاندىق بيلىك ساياسي ساحنادان مۇلدەم كەتىپ، رۋباسى بيلەردىڭ بەدەلى كوتەرىلگەن تۇسى بولاتىن. بيلەردىڭ ۇكىمى بۇرىنعى قازاق اراسىنداعى عۇرىپتىق سالتقا نەگىزدەلىپ جۇرگىزىلدى. سوندىقتان ەل تاريحىنداعى مەملەكەتتىلىك نىشانداردى بەرەتىن ۇلكەن ىستەردى  قايتا جاڭعىرتۋ ماڭىزدى بولدى. قازاقتىڭ مەملەكەتىك نىشاندارى قاسىم، ەسىم، تاۋكە، ابىلاي حانداردىڭ تۇسىندا ەرەكشە ساتىعا كوتەرىلگەن ەدى. حالىقتىڭ تاريحي جادى سول تۇلعالاردىڭ ىس-ارەكەتىنە كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ مازمۇنىنا قاراي جاڭا سيپات بەرۋگە جول اشتى دەپ ساناۋعا بولادى.

تورتىنشىدەن، قاسىم مەن ەسىم تۋرالى مالىمەتتەر قازاقتىڭ «ەسكى ءسوزى» (شاكارىم) ارقىلى جەتتى. مۇنى قازىرگى ۇعىمعا اۋدارساق، اڭىزدار. ءبىراق بۇل تەرمين دە «ەسكى ءسوزدىڭ» تولىق ۇعىمىن بەرە المايدى. ويتكەنى اڭىزدا سيۋجەت، وقيعا ايتىلادى. ال تاريحتىڭ كونە قويناۋىنان جەتكەن ەسكى ءسوزدىڭ بارلىعى بىردەي سيۋجەتتى بولىپ كەلمەيدى. راس، ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تاريحتا بولعان «كىسىلەرگە قاتىستى ايتىلاتىن ماقال-ماتەل، قاناتتى سوزدەر بولىپ قالىپتاسىپ جەتكەن. ءبىراق سيۋجەتسىز: وقيعا بايانى جوق. ال وقيعاسىز جەتكەن دەرەك سوزدەردىڭ اقپاراتتىق ماڭىزى ءار ءتۇرلى بولادى. وندا حالىقتىڭ بولعان وقيعالارعا بەرگەن قورىتىندى باعاسى، تۇيىندەگەن تاعىلىمى، جيناقتالعان تاجىريبەسىنىڭ جيىنتىق كورىنىسى ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن.

اتالمىش تۇيىندەمەلەردى قورىتىندىلاي كەلە، قاسىم مەن ەسىم حاندارعا قاتىستى ايتىلاتىن ماتەل سوزدەگى اقپاراتتىق مازمۇن شەڭبەرى قازاقتىڭ وتكەن تاريحىنداعى زاڭ جورالعىلارعا عانا قاتىستى ەمەس، حانداردىڭ ساياسي باعىتى، جۇرگىزگەن كۇرەس-جورىقتارىنىڭ جاڭعىرى دەپ تە قاراستىرۋعا بولادى.

بارىمىزگە بەلگىلى، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ باتىسىنداعى، موڭعول-تۇركىلەردە “ۇلىق ۇلىس” دەپ، ال ورىس جازبا دەرەكتەرىندە ”التىن وردا” اتانىپ كەتكەن الىپ مەملەكەتتىڭ XV عاسىردىڭ باسىندا كۇيرەي قۇلۋىنان باستالدى. ۇلىق ۇلىستىڭ ورنىندا قىرىم، قازان استراحان، نوعاي، قازاق حاندىقتارى بوي كوتەردى. قىرىم، قازان، استراحان حاندىقتارى وتىرىقشى تۇرمىستىڭ قالپىنان تۋاتىن “ءبىر قالا – ءبىر حاندىق” ۇلگىسىن باسشىلىققا الىپ، جاڭا وتىرشىلدىق تىرلىككە مويىن بۇرادى. ۇلىق ۇلىستان مۇرا بولىپ قالعان كوشپەلى تىرشىلىككە (“دالا – قالا تىرەگى”) سۇيەنگەن مەملەكەت جۇيەسىن جالعاستىرۋ نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرىلادى.

جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نەگىزگى ساياسي شەشىمدەرى قابىلداناتىن جانە ەكونوميكالىق كۇش-قۋات ارنالارىنىڭ كۇرە تامىرلارى ورنالاسقان مەكەنى ەدىل مەن جايىق وزەندەرى بويىنداعى قونىستار بولاتىن. ەدىل وزەنىنىڭ بويىنداعى ساراي قالاسىندا بەركە حان العاش مۇسىلماندىقتى قابىلداپ، سوڭىنا ەرگەن سان مىڭ رۋ-تايپالاردى مۇسىلمان دىنىنە باعىتتاسا، جايىق وزەنى بويىنداعى سارايشىق قالاسى مۇسىلماندىقتى ۇگىتتەگەن اۋليەنىڭ تىرلىكتەگى مەن باقيداعى تۇراعى بولىپ، قاسيەتتى قالاعا اينالادى. مۇسىلمان اۋليەسىنىڭ (زەرتەۋشىلەر سەيىت دەگەن كىسىنى اتايدى) قاسىنا ۇلىق ۇلىستىڭ اتاقتى، قابىرعالى حاندارى – بەركە، توقتا، وزبەك، جانىبەكتەر جەرلەنەدى.

ۇلىق ۇلىستىڭ اتى مەن داڭقىن ءبىر شەتى شىنعا (قىتايعا)، ەندى ءبىر شەتىن مىسىرعا اسىرعان حانداردىڭ سارايشىقتا جەرلەنۋى ول قالانىڭ ابىرويىن ارتتىرادى. مۇسىلمان اۋليەسىنىڭ جانىنان ورىن العان حاندار قورىمى بار سارايشىقتىڭ دەشتى قىپشاق كەڭىستىگىندە ساياسي دا، رۋحاني دا مارتەبەسى جوعارى بولدى. سارايشىققا يە بولۋ – ۇلىق ۇلىستىڭ مۇراگەرلىگى مەن دەشتى قىپشاققا جۇرگىزەر بيلىكتىڭ باياندىلىعىنىڭ كەپىلى ەدى.

ۇلىق ۇلىس ىدىراعان ۋاقىتتا ەدىل مەن جايىق بويىنداعى قونىستان كۇركىرەي بوي كوتەرگەن وردا – نوعاي ورداسى. نوعاي ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەدىگە بي ءوز بيلىگىن اقساق تەمىردىڭ شاعاتاي ۇلىسىندا جۇرگىزگەن ساياساتىن، ياعني شىڭعىس حان ۇرپاقتارىن قالقا ەتىپ، شىن مانىندە ءوز بيلىگىن جۇرگىزەتىن ساياسي ءادىستى قولداندى. كەيىننەن ونىڭ بۇل ساياساتى ەدىل-جايىق بويىندا تەرەڭدەي ءتۇسىپ، دالالىق ولكەدە شىڭعىس قاھان زامانىنان قالىپتاسقان «بيلىك يەسى – شىڭعىس تۇقىمى» دەگەن تۇراقتى ءداستۇردىڭ جويىلۋىنا سەپ بولىپ، بيلىك باسىنا قارادان شىققان كىسىنىڭ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە جول سالدى. ەدىگەنىڭ ۇرپاعى مۇسا بي تۇسىندا نوعايلى ورداسىندا شىڭعىس تۇقىمىن بيلىكتىڭ «نىشانى» رەتىندە قالقا ەتىپ ۇستاۋ جويىلىپ، ۇلىستىڭ بيلىگىنە ەدىگەنىڭ ۇرپاقتارى تىكەلەي وتىراتىن بولدى.

ەدىگە قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ بالالارى اكەدەن قالعان «بيلىكتىڭ نىشانى – حان، يەسى – بي» ساياساتىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرادى. شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ بيلىگىن شەكتەگەن نوعاي ورداسىنداعى بۇل ساياساتتى شىڭعىس تۇقىمدارى بيلىك قۇرىپ وتىرعان كورشىلەس ەلدەردىڭ بارلىعى بىردەي قولداي قويعان جوق. ولاردىڭ اراسىندا شىڭعىس تۇقىمىنىڭ بيلىگى ورناعان كەڭىستىك شەڭبەرىنە كىرەتىن نوعاي ورداسىنداعى بيلىكتىڭ زاڭسىزدىعىنا ىزالانىپ، كوزالارتۋشىلار (توقتامىس حان ۇرپاقتارى، قىرىم حاندىعى، قازاق حاندىعى) قاتارى كوپ بولدى. ولار نوعاي ورداسىمەن كۇرەس جۇرگىزدى. شىڭعىس ورناتقان تولىق حاندىق بيلىكتىڭ وزەگىنە تۇسكەن جەگى قۇرتتاي زياندى، كوزبوياۋشى ساياساتپەن كەلىسپەي، وعان قارسى كۇرەس جۇرگىزگەن بيلەۋشىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ورىس حان بالاسى باراق.

باراق حان شىن مانىندەگى شىڭعىستىق حان بيلىگىنىڭ تولىقتىعى مەن قۋاتتىلىعى ءۇشىن نوعاي مىرزالارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزەدى. ءوزى وسى جولدا ەدىگەنىڭ ۇلى مانسۇردىڭ قولىنان قازا تابادى. ەدىگە ولگەننەن كەيىن ناقتى حان بيلىگى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كوپ سوعىستىڭ جاڭعىرىعى “ەدىگە ولسە كىم كەلمەس، ەدىل توڭسا كىم وتپەس” دەگەن كونە جىر جولدارىنا ءتۇسىپ، حالىق جادىندا قاتتالدى.

نوعاي بيلەۋشىلەرىمەن بولعان سوعىستا قازا تاپقان باراق حاننان كەيىن ەدىگە بالالارىنىڭ مىقتى قولداۋىنا سۇيەنگەن شايبان ءابىلقايىر حان بيلىك ساحناسىنا كوتەرىلىپ، باراقتىڭ بالالارى كەرەي مەن جانىبەكتى دەشتى قىپشاقتىڭ ساياسي عانا ەمەس، كوش-قون كەڭىستىگىنەن ىعىستىرىپ شىعارادى. ولار كەرەي مەن جانىبەك شاعاتاي ۇلىسىنىڭ ءبىر شەتى موعولستاننان ورىن تاۋىپ، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالايدى. بۇل XV عاسىردىڭ ورتا شەنى بولاتىن.

موعولستاننان ساياسي پانا تابۋ - ۋاقىتشا شەگىنىس ەدى. قازاق حاندارى ۇلىق ۇلىستىڭ بيلىگىندە بولعان ەدىل مەن جايىق وزەندەرى بويىنداعى قونىستا وزدەرىنىڭ دە مۇراگەرلىك قۇقىعى بار ەكەنىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارعان جوق. قازاق حاندارىنىڭ سارايشىق بيلىگى ءۇشىن سوعىس جۇرگىزۋىنىڭ سول تۇستا قالىپتاسقان بىرنەشە زاڭدىق نەگىزى بار ەدى:

1. شىڭعىس ۇرپاقتارى بيلەگەن قازاق حاندىعى – كوشپەلى تۇرمىستى مۇرات تۇتقان ۇلىق ۇلىستىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى؛
2. قاسىم حاننىڭ اتالارى ورىس پەن باراق حاندار جوشى ۇلىسىنىڭ ۇلكەن بيلىگى جولىندا، ونىڭ لەگيتيمدىگىن ساقتاۋ ىسىنە  جانىن بەرگەن بيلەۋشىلەر؛
3. ۇلىق ۇلىستىڭ ورنىندا قالعان نوعاي ورداسىنىڭ مىرزالارى شىڭعىس تۇقىمىنىڭ بيلىك تىزگىنىنە يە بولۋ قۇقىعىن شەكتەۋگە تىرىسىپ، اقىرى اتالمىش ساياسات ەدىگەنىڭ نەمەرەسى مۇسا ءبيدىڭ تۇسىندا جۇزەگە استى. نوعاي ورداسى قۇرامىندا تۇركى-مونعول تايپالارىنىڭ بيلىگى قارادان شىققان بيلەرگە ءتيدى.

قازاقتاردىڭ ەدىل مەن جايىققا نەمەسە سارايشىققا بيلىك جۇرگىزۋ ارمانى جانىبەك حاننىڭ بالاسى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ورىندالادى. قاسىم حان ەدىل-جايىق ءۇشىن نوعاي مىرزالارىمەن قيان-كەسكى ۇرىستار جۇرگىزە وتىرىپ، سارايشىققا يە بولادى. بۇل دەشتى-قىپشاقتا قازاق حاندىعىنىڭ بەدەلىن كوتەردى جانە بۇل قازاق حاندارى تاراپىنان ىرگەسى شايقالعان شىڭعىستىق بيلىك قۇقىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلعان ساياسي قادام ەدى. قازاق حاندىعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن سارايشىقتىڭ بىرنەشە تاريحي ماڭىزى بولدى:

بىرىنشىدەن، سارايشىق – ۇلىق ۇلىستىڭ ۇلى حاندارى جەرلەنگەن قالا. بۇل – بيلىكتىڭ زاڭدىلىعىن نىعايتاتىن ساياسي ءمانى بار نىشان.

ەكىنشىدەن، سارايشىق – مۇسىلمان ءدىنىن ناسيحاتتاۋشى اۋليە جەرلەنگەن قالا. اۋليەنىڭ ءقابىرىن قادىرلەپ، ونىڭ باسىنا وردا تىگۋ – مۇسىلمان ءدىنىن ۇستانۋشى رۋ-تايپالاردىڭ قولداۋىنا يە بولار ارەكەت.

ۇشىنشىدەن، مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەردەن تىلەكتەس پەن نيەتتەس جاقتاۋشىلاردىڭ قاتارىن قالىڭداتار تىرلىك.

قاسىم حان از ۋاقىت بولسا دا سارايشىقتا ءوز بيلىگىن جۇرگىزەدى. بۇرىنعى ۇلىق ۇلىستىڭ تۇتاس كەڭىستىگىندە جان-جاققا تاراپ كەتكەن تۇركى-مونعول تىلدەس تايپالاردىڭ بىرلىگىن سارايشىقتىڭ ساياسي جانە رۋحاني بەدەلى ارقىلى قازاق ورداسىنىڭ قاناتى استىندا قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسادى. ءوزى دە ۇلىق ۇلىستىڭ ىرگەتاسىن بەكىتكەن مۇسىلمان حان بابالارى سەكىلدى سارايشىقتا جەرلەنەدى.

قاسىم حاننىڭ تاريح ساحناسىندا جاڭادا پايدا بولعان قازاق حاندىعى بىرلەستىگىنىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ، رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا ەدىل-جايىق ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسى جانە سارايشىقتى ورتالىق ەتپەك بولعان ساياسي شەشىمى (سارايشىقتى وردا ەتىپ، سوندا جەرلەنۋى) قازاق حالقىنىڭ ساياسي تانىمىندا ءوز باعاسىن الىپ، ايبارلى حاننىڭ ابىرويلى ىسىنە “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى ” دەگەن باعا بەرەدى.

وكىنىشكە قاراي، قاسىم حاننىڭ قازاق ورداسىنىڭ تۇڭعىش استاناسى ەتىپ سارايشىققا تۋ تىككەن تىرلىگى باياندى بولمادى. ءوزارا بەرەكەسىزدىككە ۇشىراعان قاسىم حان ۇرپاقتارى سارايشىق بيلىگىنەن ايىرىلىپ قالدى. نوعاي مىرزالارى قازاق حاندارىن سارايشىقتان، ەدىل-جايىقتان تاعى دا قۋىپ شىعادى. نوعايلارمەن بولعان ۇرىستىڭ بىرىندە قازاق حاندىعىنىڭ 30 سۇلتانى اجال تابادى.

XVI عاسىردىڭ سوڭىندا نوعاي ورداسى ىشكى ساياسي بەرەكەسىزدىك سالدارىنان توز-توز بولىپ ىدىراي باستايدى. كەزىندە كۇش-قۋاتى تاسىعان ورداعا بىرىككەن رۋ-تايپالار ەندى باعى تايعان بىرلەستىكتەن وزگە ۇلىستار مەن وڭىرلەرگە كوشە باستايدى. ورىس كازاكتارىنىڭ جايىق وزەنى بويىنا شابۋىلى جيىلەي تۇسەدى. “جىعىلعانعا جۇدىرىق” دەگەندەي، سارايشىقتىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى دا كەميدى. ەۋروپا شىعىسپەن ساۋدانى تەڭىز جولى ارقىلى جۇرگىزە باستايدى جانە ەۋروپانىڭ تاۋارلارى ءۇشىن جاڭا ساۋدا نارىعى (امەريكا قۇرلىعى) اشىلادى. وسى جاعدايلار سارايشىقتىڭ ساياسي دا، ەكونوميكالىق ماڭىزىن قاتتى تومەندەتەدى.

قازاق حاندىعى ءۇشىن دە سارايشىقتىڭ ماڭىزى كەميدى. كوشپەلى رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى حاندىقتىڭ نەگىزىن قالاعان قازاق ورداسى ءۇشىن ساياسي-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ماڭىزى زور جاڭا ورتالىق قاجەت بولدى. بۇل تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ نازارىن اۋدارعان قالا – تۇركىستان. تۇركىستان ارقىلى ۇلتتىڭ بىرلىگىن ۇيىتىپ، سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنداعى ساۋدا قالالارى مەن وعان شەكتەس وڭىرلەرگە بيلىك جۇرگىزۋ كوزدەلدى. قازاق ورداسىنىڭ ورتالىعىنا نە سەبەپتەن تۇركىستان قالاسى تاڭدالدى؟ ونىڭ، بىزدىڭشە، سەبەبى بىرنەشەۋ بولدى:

1.سىرداريانىڭ ورتا اعىسى، ياعني تۇركىستان ولكەسى ۇلىق ۇلىستىڭ ۇلكەن بيلىگى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەن ورىس (ۇرىس) حاننىڭ جايلاعان (ەنشىسىنە تيگەن) جەرى ەدى. سىرداريا بويىنداعى قالالار ءۇشىن ورىس حان ايبارلى اقساق تەمىرمەن دە ارپالىستى. دەمەك، تۇركىستانعا قايتا كەلۋ ەسكى قونىسقا ورالۋ بولىپ سانالدى؛

2.تۇركىستان ءيسى تۇركى اۋليە تۇتقان، الەمدى قالتىراتقان قاھارلى ءامىر تەمىر (تۇركى تۇقىمىنان شىققان بيلەۋشى) باس ءيىپ ءتاۋ ەتكەن قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ بەرگى بەتتەگى باياندى دا، ارعى بەتتەگى باقيلىق تىرلىگى تۇراق تاپقان قالا بولاتىن. مۇسىلمان اۋليەسىنىڭ باسىنا اقساق تەمىر ورناتقان ءزاۋلىم مەشىت ماڭايداعى جۇرتتى ءدىن بىرلىگى جولىندا ۇلىستى ۇيىتار ىسكە ۇلكەن سەپتىگى بار بولاتىن. تۇركىستاننىڭ مۇنداي قاسيەتىن العاش اڭعارعان الاش اقىنى ماعجان: "تۇركىستان – ەكى دۇنيە ەسىگى عوي، تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي"، - دەپ تەبىرەنگەن ەدى.

3. XVII عاسىردا شىعىس پەن باتىستى جالعاعان جىبەك جولىنىڭ كۇرە تامىرى ۇزىلگەنمەن، جان-جاققا تاراپ كەتكەن تامىرلارىنان تىرشىلىك تابى ءبىرجولاتا سونبەگەن كەزى بولاتىن. ورتا ازيانىڭ دالالىق ولكەلەرىمەن شەكتەلگەن قالالارعا ساۋدا كەرۋەندەرى جۇڭگو، يران، ينديادان كەلىپ تۇراتىن. سول ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ ءبىر شەتى سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنداعى قالالارعا تىرەلەتىن. اۋليە قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كۇمبەزى ورنالاسقان، قالالىق ولكە مەن دالالىق ءوڭىردىڭ شەكارا قاقپاسى ىسپەتتەس قالا بىرتە-بىرتە ورتالىق ازياداعى ساۋدا قالالارىنىڭ بىرىنە اينالادى.

ساياسي ماڭىزى بار قولايلىعىن ەسكەرگەن ەسىم حان قازاق ورداسىنىڭ استاناسى ەتىپ تۇركىستاندى تاڭدايدى. تۇركىستان ءۇشىن ۇرىستار جۇرگىزىپ، قازاق ورداسىنىڭ تۋىن تۇبەگەيلى ورناتادى. ءوزى دە اۋليە قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ جانىنان باقيلىق ءومىردىڭ توسەگىنە ورىن تەبەدى. ەسىم حاننان كەيىنگى قازاقتىڭ حاندارى مەن اتاقتى كىسىلەرى دە ەسىم حاننىڭ ۇلگىسىمەن ازىرەت سۇلتاننىڭ جانىنا جەرلەنە باستايدى. تۇركىستان دا سارايشىق سەكىلدى قاسيەتتى قورىمعا اينالىپ، ول قازاق ساناسىنا بۇكىل قازاق رۋلارى باس قوسىپ، ءپاتۋالاسىپ، سەرت بەرىپ، جاۋعا اتتاناتىن قاسيەتتى جەر رەتىندە ورنىعادى.

حاندىقتىڭ ورتالىعى ەتىپ اتا جۇرت قونىسى تۇرعىسىنان دا، سونداي-اق ءدىن باستاۋ العان رۋحاني ورتالىق تۇرعىسىنان دا ەسكى جۇرت بولىپ سانالاتىن تۇركىستانعا ورالعان ەسىم حاننىڭ ساياسي قىزمەتىنە حالىق “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى” دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن قۇرمەتكە تولى باعا بەردى.

قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق، رۋحاني تىرەكتەرىن ىزدەگەن ەكى ايبارلى حان قاسىم مەن ەسىمنىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن اتقارعان تاريحي وقيعالاردىڭ كوپ جاڭعىرىعى سانادا سىعىمدالا كەلىپ، اتالعان ماتەلگە اينالادى. بۇل ماتەل سول تۇستاعى حالىقتىڭ ءوزى قۇرمەتتەگەن تۇلعاسىنا قويعان ەسكەرتكىشى ەدى. وسىلايشا قاسىم مەن ەسىم حانداردىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن اتقارعان ىستەرى بۇگىنگى كۇنگى قۇرمەتتەردەن وزگەشەلەۋ ەسكەرتكىشكە، سول تۇستاعى تانىمعا لايىق كەڭىستىكتى كەڭ شارلايتىن قاناتتى سوزبەن سومدالعان ەسكەرتكىشكە اينالدى.

ال «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى» دەگەن تىركەسكە كەلەتىن بولساق، اتالمىش ماقالادا بىلاي دەپ جازىپپىز: «ۋاقىت سىناپتاي جىلجىپ، كەلەر تاريح بۇگىنگى اتقارىلعان ىستەرگە ءوز باعاسىن انىقتار. ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ تاتۋ تىرلىگىنىڭ تۇراقتىلىعىنا استانا ءوز ۇلەسىن قوسىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ەل-جۇرتتىڭ جاسامپاز ىستەرى مەن بەرەكەلى، باقىتتى ومىرىنە قورعانىش ساۋىت بولىپ قالا بەرەتىنى انىق...». وسى ايتقانىمىزعا الىپ-قوسارىمىز جوق.

الماسبەك ءابسادىقوۆ، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.