تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى، پروفەسسور، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر، “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى، حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
“ارداقتى” دەگەن ءسوز كوپ كىسىگە ايتىلسا دا، ەلىنىڭ شىنايى ارداقتىسى بولا بىلگەندەر سيرەك. زامانا جەلى قاي جاققا جەتەلەسە دە، باعىتىنان تايماي، حالقىنا دەگەن ادالدىعىنان اينىماي كەلە جاتقان، پاراسات-پايىمى بولەك سونداي ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى تۇرسىنبەك كاكىشۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
— ءسىزدىڭ بالا كەزىڭىزدەگى اۋىل اقساقالدارى قانداي ەدى؟ “دانالىق ادامعا ومىرلىك تاجىريبەدەن جينالادى” دەسەك تە، بالا كەزدە ءورىستى ورتانىڭ دانالىق ءتالىمىن كورگەن بالا عانا حالىقتىڭ ۇلى بولا الادى عوي.
— مەن قازاق جەرىنىڭ ءبىر ادەمى ولكەسىندە، كوكشەتاۋ وبلىسى، بۇلاندى اۋدانىنىڭ التىندى دەگەن كەنتىندە ءتۋىپ-وستىم. تۋعان جەرىم ءبورىلى — شۆەيسارياعا بەرگىسىز جەر. دۇنيەجۇزىن ارالاعان ۋاقىتتا تابيعاتتىڭ ەشبىر كوركەمدىگىنە تاڭ قالمايمىن. ويتكەنى، تۋعان جەرىم ودان ارتىق. استانادان بۋرابايعا جول تارتقان جولاۋشىلار كوكشەتاۋدىڭ سۇلۋلىعىنا تامسانباي وتپەيدى. ول كەزدەگى اۋىل اقساقالدارى ءسوز بىلەتىن ەدى. ەلدىڭ جاعدايىن ءبىلىپ وتىراتىن. قازىرگى تورەلەر سياقتى توردە شالقيىپ وتىرماي، ەلدى ارالاپ ءجۇرىپ، حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ، ەلدىڭ شارۋاسىن تىندىراتىن. رەسەي وكىمەتى كەلگەنگە دەيىن قازاق دالاسىندا بىردە - ءبىر تۇرمە، بىردە - ءبىر قۇلىپ بولماعان. بۇل نەنىڭ كۇشى؟ بۇل — اۋىز ادەبيەتىنىڭ كۇشى، اقساقالداردىڭ ايتقان وسيەتتەرى ەدى. سوندىقتان تۇرمە، زىندان دەگەندەر بولمادى. قازاق ەلىنىڭ جەتەلىلىگى سوندا، ول ءارقاشان كەرەك-جاراعىن ەكى اۋىز سوزبەن تاۋىپ الىپ وتىرعان. سونىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرىپ، ءبىزدى ازاماتتىق جولعا تاربيەلەگەن سول اقساقالداردىڭ وسيەتتەرى بولاتىن. ال ءقازىر پوليسيا كوپ بولسا دا ۇرلىق-قارلىق، كىسى ءولتىرۋ تىيىلماي وتىر. وركەنيەتتىڭ كەيپى وسىنداي بولسا، وندا بۇنداي وركەنيەتتەن ىرگەنى اۋلاق سالعان ءجون. وركەنيەت ادام ءۇشىن بولسا، ادامداردى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. ايتپەسە، ازعىندىق، اقشاعا تابىنۋ پسيحولوگياسىنىڭ ءتىپتى قاتەرلى ەكەنىن كوزبەن كورىپ وتىرمىز.
— تاۋ-كەن ينجەنەرى بولۋدى ارمانداعان بالانىڭ ادەبيەت ينجەنەرى بولۋى قىزىق ەكەن. ادەبيەتتانۋ عىلىمى — اسقار تاۋ بولسا، ونىڭ كەنىن يگەرۋدىڭ ءوزى ءبىر ازاپتى جۇمىس. ءتوزىم مەن ىزدەنىستى سەرىك ەتىپ، تالاي دۇنيەنىڭ قۇپياسىن اشتىڭىز. سىن تاريحىندا ءالى يگەرۋدى قاجەت ەتەتىن «قازبا» بايلىق بار ما؟
— سىن جانرىندا يگەرىلمەگەن «قازبا» بايلىق بار دەپ ايتۋ قيىن. وكىنىشكە وراي، مىناۋ سوسياليزمنەن كەيىنگى وتپەلى زاماندا كەيىپكەردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيمىز. ءالى كەيىپكەر انىقتالىپ بولعان جوق. اقشانى ماقسات تۇتقاندى قۇرمەتتەيمىز بە؟ الدە وتىرىك ايتىپ، ەلدى الداپ جۇرگەن الاياقتاردى قۇرمەتتەيمىز بە؟ سوسياليزم زامانىندا “ەڭبەكشىنى، جۇمىسشىنى جىرلا” دەگەندە سول كەيىپكەرلەردەن ۇلگى الاتىنبىز. ال ءقازىر اقشاعا قۇنىققان، اقشا ءۇشىن ءبىر-بىرىن ءولتىرىپ جاتقانداردان قانداي ۇلگى الماقپىز؟ سوندىقتان بۇگىنگى ادەبيەتتە كوركەم شىعارما تۋعان جوق. سوندىقتان سىن دا تەجەلىپ جاتىر. ەلدىڭ ويىن ايتاتىن جاقسى شىعارما دۇنيەگە كەلسە، “مىناۋسى دۇرىس، ال مىنا جەرىندە كەمشىلىك بار” - دەپ، سىن وزىنەن ءوزى اتويلاپ شىعادى. مىسالى، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «جۇمباق جالاۋى»، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تۋعان كەزدە سىننىڭ ءوزى دۇركىرەپ كوتەرىلىپ كەتتى. بىرەۋ ماقتاپ، بىرەۋ داتتاپ دەگەندەي ايتىس-تارتىس تۋدىراتىن شىعارمانى جامان شىعارما دەۋگە بولمايدى. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ماقتالاتىن، “مىناۋ كەرەمەت شىعارما، ونىڭ اۆتورى دانىشپان” دەيتىن شىعارمالاردان قورقۋ كەرەك. ۇنەمى ماقتالاتىن شىعارمالار جالعاندىققا ۇيرەتەدى. ال ايتىس-تارتىس تۋدىراتىن شىعارمالار ءومىردىڭ نە ەكەنىن، كەيىپكەرلەردىڭ كىم ەكەنىن، الدىنا قويعان ماقساتى نە ەكەنىن جۇرتقا مىقتاپ تانىتادى. سوندىقتان، ءقازىر ءبىز “ادەبيەتىمىز جەتىلدى، دامىدى، دۇنيەجۇزىلىك ارەناعا شىقتى” دەگەنىمىزبەن ادەبيەت توقىراۋ زامانىندا ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى سىن دا توقىراپ جاتىر. راس، پوەزيادا ىزدەنۋ بار. ءبىراق سونىڭ ءوزى جىلاۋىق ىزدەنۋ بولىپ تۇر. بىزدە جاقسى ۇلگى-ونەگە كورسەتەتىن شىعارمالار از. ال شىعارمالار جازىلا قالعان كۇننىڭ وزىندە بىرەۋدى اسپانعا كوتەرە ماقتاعان جارەۋكە شىعارمالار كوپ. بۇدان ادەبيەت تە، حالىقتىڭ ساناسى دا بيىككە كوتەرىلەدى دەپ ايتا المايمىن.
— حالىقتىڭ ازامات بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇگىندە ءوزىن زيالى سانايتىندار كوپ. حالىقتان ءوزىن بيىك ۇستايتىن ەگوسەنتريستىك پرينسيپتەردىڭ كورىنىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ۇلت جاناشىرى — ينتەلليگەنسيا حالىققا قالاي قىزمەت ەتۋ كەرەك؟
— مەن وسىدان ءۇش-تورت جىل بۇرىن ءبىر گازەتكە بەرگەن سۇحباتىمدا: “ءبىز ءالى قۇلدىق پسيحولوگياسىنان شىعىپ بولماعان زيالىمىز” دەگەن ويدى ايتتىم. وكىنىشكە وراي، زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي ما، الدە پسيحولوگيامىزدا سونداي قىلتاناقتار بار ما، كىمنىڭ تارىسى پىسسە، سونىڭ تاۋىعى بولۋعا قۇمارمىز. ءبارىن كوممۋنيستىك يدەولوگياعا جابا بەرەمىز. ءبىراق ونىڭ الدىنداعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراماعىندا تورە، جاندايشاپ بولعانداردىڭ ىس-ارەكەتىنە قاراپ، جاعىمپازدىق مىنەز قازاققا ەرتەرەك دارىعان با دەپ ويلاۋعا بولادى. كىمنىڭ كۇشى مول بولسا، سوعان جاعىنا كەتەتىن ادەتىمىز بار. ازاماتتىقتىڭ قالىپتاسۋى بولىپ جاتقان قۇبىلىستى دۇرىس باعالاپ، سونىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنە بىلۋگە بايلانىستى ەكەن. وكىنىشكە وراي، مەنىڭ ءبىراز جولداستارىم ءوز زامانىندا دا، قازىردە دە تورە جاعىنا قاراي يكەمدەلەدى. جولداستارىمنىڭ كەيبىرىنىڭ جارەۋكە جىلتىر سوزگە قۇمار بولىپ بارا جاتقانىن كورەمىن. بۇل جامان مىنەز بىزگە 70-جىلداردىڭ ورتاسىندا مىقتاپ دارىعان بولاتىن. برەجنيەۆ سياقتى باسشىلار بيلىكتەن كەتپەي، وتىرىپ العان ۋاقىتتا سولارعا جاعىمپازدانىپ، جالپىلداپ سويلەگەن جايلار بولعان. سونىڭ ايقىن جالعاسى ءقازىر ءجۇرىپ جاتىر.
ينتەلليگەنسيانىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋى سول بولادى، ەگەر ول اتقارىپ وتىرعان ىسىنە مىعىم بولسا. زەرتتەۋ وبەكتىسى دە، ىستەپ وتىرعان قىزمەتى دە حالىقتىڭ پايداسىن ويلاپ ىستەۋ كەرەك. ءوزىنىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن پايداسىن ەمەس، الدىمەن حالىقتىڭ پايداسىن ويلاۋ كەرەك. سوندا عانا ول ءوزىنىڭ موينىنا جۇكتەلگەن پارىزدى اتقارا الادى. مىسالى، ءقازىر جاڭا زاڭ دايىنداعان ۋاقىتتا ءوز باسىنا تيەتىن پايداسىن ويلاپ جاسالعان زاڭدار قاپتاپ كەتتى. سوندىقتان، سونداي دۇنيەلەردى زيالى قاۋىمنىڭ قولىنان شىققان نارسەلەر ەمەس دەۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىپتى، سايلاۋ كەزىندە دە جارباڭداپ جۇرگەندەر كوپ. ءومىر نەگە اينالىپ بارا جاتىر؟ بۇل مەنىڭ سىنشىلدىعىمنان، سىرتتاي باقىلاۋىمنان تۋعان نارسەلەر بولۋى مۇمكىن. ءبىراق الگىندەي نارسەلەردىڭ كوپتىڭ جۇرەگىنە اسەر ەتىپ جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس. جارباڭداپ جۇرگەن جاستاردىڭ، قىلجاقتاپ جۇرگەن “ماستاردىڭ” ىس-ارەكەتى ۇنامسىز. ادال ەڭبەك، ماڭداي تەرمەن تابىلعان دۇنيەدەن ارتىق ەشتەڭە جوق. ال ءقازىر سوسياليزم زامانىندا جاسالعان دۇنيەلەردى يەلەنىپ الىپ، شالقىپ جۇرگەن، ەسىن بىلمەيتىن، اقشانىڭ اقىلسىز يەلەرى شىقتى. قوعام ەكىگە جارىلدى. بايلار شىرقاپ ءجۇر. ال اۋىلداعى كەدەيلەر قارا نان، قارا سۋمەن وتىر. بۇكىل قازاق دالاسى قاۋساپ تۇر دەسەم وتىرىك ەمەس. ويتكەنى، دالادا تۇراتىن باسقا ەمەس، قازاق. “دالا قازاعىن قالاعا كوشىرىپ، اباتتاندىرامىز” دەۋ دۇرىس ەمەس. قالاعا كوشىرسە جارقىراپ كەتەتىندەي كورىنەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. دالانى كىمگە قالدىرامىز، قاڭىراپ بوس قالا ما؟ ال دالانىڭ بايلىق كەنىن الۋعا كەلگەندە الدىعا جان سالماي، اناعان دا مىناعان دا ساتىپ، پايدا تابۋدامىز. ال ەرتەڭ ول تاۋسىلعاندا نە ىستەيمىز؟ “تاۋسىلا قوياتىن قازاق جەرى جوق، داليعان دارقان دالا كەنگە باي” دەسەك تە، سول بايلىقتى حالىقتىڭ پايداسىنا ءوندىرۋىمىز كەرەك قوي. اسىرەسە، قازاقتىڭ پايداسىنا! ويتكەنى، ءقازىر رەسپۋبليكاداعى ەڭ كەدەي، ەڭ سورلى حالىق — قازاق. ءتىلى دە سورلى كۇيگە جەتتى. وسىنداي كۇيگە تۇسكەندى كورگەن سوڭ باسشىلار مىقتاپ ويلانۋ كەرەك.
حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتۋ كەرەك. مەنىڭ ءسوزىم كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنەن شىعادى دەپ ويلامايمىن. حالىقتى ستاديونعا توعىتىپ قويىپ، الدىنان كولدەنەڭ وتە شىعۋ ماقسات ەمەس. سول حالىقتىڭ شىن قۋانعانىن سەزدىرەتىن كۇنگە جەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەل بولامىز، تەرەزەمىز وزگەلەرمەن تەڭ بولادى.
— ءسىز عىلىمي ىس-ساپارمەن شەت ەلدەرگە بارعاندا قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
— مەن فرانسيادا ون بەس كۇن ءدارىس وقىدىم. سوندا ارالاس – قۇرالاس مۇعالىمدەردىڭ دە، الدىداعى ستۋدەنتتەردىڭ دە بىزدەن ايىرماشىلىعى جوق ەكەنىن كوردىم. ءبىز ءسوسياليزمنىڭ ارقاسىندا بيىككە كوتەرىلىپ، جەتىستىككە جەتكەنىمىزدى ۇمىتۋعا بولمايدى. سول جەتىستىكتى ءقازىر جۇدەتىپ الساق، وبال بولادى. “ەۋروپا، امەريكا” دەپ تامسانۋ ءسان قۋعان ايەلدىڭ ءىس-ارەكەتى ءتارىزدى. بءىز تامسانىپ اۋىزعا الاتىن شەت ەلدەردىڭ جارىلقانىپ وتىرعان تۇگى دە جوق. مىسالى، امەريكانىڭ 60 پايىزى ساۋاتسىز. “ولار جەتىلىپ، بىزدەن وزىپ كەتتى” دەگەننىڭ وزىندە جەتىلۋدى ولار وزگەنىڭ ەسەبىنەن، وزگەنى جالداپ جاساپ جاتىر. ول مەملەكەتتە عالىمداردىڭ جالاقىسى وتە جوعارى. ال ءبىزدىڭ عالىمدار فيرمالارداعى ەدەن جۋۋشىمەن بىردەي جالاقى الادى. وسىنداي دا جاعداي بولا ما؟ “انانى جاسايمىز، مىنانى جاقساراتامىز” دەپ، الدىن الا جار سالىپ جاتقاندا ينفلياسيا كوتەرىلىپ، بەرگەنىن جۇتىپ قويادى. وسىنىڭ ءبارى دۇرىستاپ ويلانىپ، قولعا الۋدى تالاپ ەتەدى.
سوندىقتان، ۇكىمەت باسىندا وتىرعان جىگىتتەر ءارقاشاندا ەلدىڭ جاعدايىن ويلاۋ كەرەك. مىسالى، مەنىڭ الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە قولىمدى جەتكىزە الماي جۇرگەنىمە جيىرما كۇن بولدى. ەلمەن جۇمىس ىستەمەي، ادامداردى قابىلدامايتىن بولسا، ول نەسىنە اكىمدىك؟ باسشىلىق ورىندا تويىنىپ وتىرعان، ماشينامەن ارى-بەرى جۇيتكىپ، ۇشاقپەن ولاي-بۇلاي ۇشىپ جۇرگەندەر ويلانۋ كەرەك. الماتى مەن استانانىڭ كوشەسىنە سىيماي كەتكەن كولىكتەر كەدەي-كەپشىكتىكى ەمەس. ول ابدەن تويىنىپ العان، ەل-جۇرتتىڭ اقىسىن جەپ وتىرعانداردىڭ كولىگى. ونداي كولىك كوپ بولسا، قاراپايىم عالىمداردىڭ استىندا نەگە جوق؟ سوندىقتان، ادال ەڭبەكپەن جۇرگەن ادامداردى قادىرلەپ، قۇرمەتتەي ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ەلدىگىمىزدى ساقتايمىز.
— ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمى، ونەرى مەن ونەگەسى تالاي ەلگە ۇلگى بولارلىقتاي. ۇلتتىق وي-سانا مەن تاريحي تاعىلىم دا تەرەڭنەن تامىرلانعان قازاق ەلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا وزىندىك بەرىك ۇستانىمى مەن ورنىقتى ورنى بولۋى زاڭدىلىق. دەگەنمەن، جاھاندانۋ دەگەندە جالپى قازاققا ءقاۋىپ ءتونىپ تۇرعانداي سەكەم الاتىنىمىز راس. جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ەلى قانداي بولۋ كەرەك؟
— جاھاندانۋدان قورقاتىن سەبەبىمىز بىرەۋ— ەلىكتەگىشتىك. سىرتتان كەلگەننىڭ ءبارىن، جاقسىسىن دا، جامانىن دا بىردەن قاعىپ الامىز. مىنە، تۇراقسىزدىق، جاعىمپازدىق، ەلىكتەگىشتىك. ساياساتقا قۇمارلىق ءتىپتى دە اسىپ كەتەدى. قازاقتىڭ ساياساتكەرلىگى لەنين مەن ماركس ءتىرىلىپ كەلسە، “سەن دۇرىس سويلەمەي تۇرسىڭ، بىلاي سويلەۋ كەرەك” - دەپ تۇزەتەتىندەي دەڭگەيگە جەتكەن. ەلگە كەرەكتى ويلاماي، ساياساتتى عانا ويلاپ، جالپاڭداي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق.
جاھاندانۋ بارماي قوياتىن پروسەسس ەمەس. ول بۇكىل الەمدە ءجۇرىپ جاتىر. بارماي قالساڭ ارتتا قالاسىڭ. قوعامنىڭ دامۋىمەن بىرگە ادىمداپ وتىرۋ كەرەك. مەن قازاقتىڭ قازىرگى ەلىكتەگىش، جاعىمپازدىق مىنەزى ونىڭ بار مادەنيەتىن ۇمىتتىرىپ جىبەرە مە دەپ قورقامىن. قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا قازاق مەنتاليتەتىن ساقتاماۋشىلىق بايقالادى. بۇرىنعى بۇرىنعى ما، قازىرگى قازاق بالاسىنىڭ 60 پايىزى ورىسشا سويلەيدى. سونى جاساتىپ جاتقان ورىس اعايىندار ما؟ جوق، ولار ىستەرىن ىستەپ الىپ، جونىنە كەتتى. ورىسشا سويلەيتىندەر — جاستار.
ەندى «گەندەرلىك ساياسات» دەگەن شىقتى. بۇرىن “ايەلدەرگە وبال بولدى، بۇلاردى ەركەكتەرمەن تەڭەستىرۋ كەرەك” دەپ ءجۇرىپ، ودان اسىرىپ جىبەرسەك، ەندى ءتىپتى سوراقىسى شىقتى. بىرنەشە جىل بۇرىن مەملەكەتتىك سەزدە 58،2 پايىز ايەلدەر بولسا، ءقازىر ول 60 پايىزدان استى. سوندا سول ايەلدەر بالا-شاعانى قالاي تاربيەلەيدى؟ كىمدى وسىرەدى؟ ال انانىڭ جىلى الاقانىن كورمەگەن بالا ەشقاشان تاربيەلى، يماندى بولىپ وسپەيدى. ونىڭ ۇستىنە سول بالالاردىڭ شۇلدىرلەپ ورىسشا سويلەۋىنە ايەل كىنالى، ءتىپتى، تالاي كەلىننىڭ قازاق ۇرپاعىن ورىسقا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن كورىپ وتىرمىز.
كەلەسى ماسەلە، بۇرىن قىزدار وقىتاتىن مەكتەپتەر اشساق، ەندى ەركەكتەرگە مەكتەپ اشىلسىن. وقۋعا قابىلداناتىن كۆوتانىڭ جارتىسىن ەرلەرگە بەرۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىزدىڭ قوعامىمىز وڭالادى. ايەلدەر ۇرپاق تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولمەسە دامۋ قالاي بولادى؟ حالىقتىڭ سانىنىڭ وسپەي جاتقاندىعى دا وسىعان بايلانىستى. ەستيتىن قۇلاق، تىڭدار ۇكىمەت بولسا، ايتارىم ەرلەر كلاسىن، ەرلەر مەكتەبىن اشىپ، ارنايى كۆوتالار ءبولۋ كەرەك. سوندا عانا قوعام جونگە تۇسەدى. ايتپەسە، وسى قالپىمەن كەتە بەرەتىن بولسا، اناعان ءبىر ۇرىنىپ، مىناعان ءبىر ۇرىنىپ ەلدىڭ بەرەكەسى كەتەدى. كىندىگىن اشىپ، جارتىلاي جالاڭاش جۇرگەن قىزدار ءسان بە؟ ەرتەڭ سونىڭ زاردابىن تارتادى. جاھاندانۋدىڭ ەڭ جامان فورماسى وسى. اقىل-سانانى وسىرەتىن، الەمدى تانۋ جونىندەگى جاھاندانۋ بولسا ودان قورىقپاۋ كەرەك.
— ءقازىر بىزدە تۋرا سويلەيتىن ادامدار از. “ءوز باسىم امان بولسا بولدى” دەيتىندەر كوپ. جالتاقتىقتان قالاي قۇتىلامىز؟
— مەن جالتاقتىقتى ۇناتپايمىن. مىسالى، تورەلەر كەلگەن ۋاقىتتا اقساقالىمىز، قارا ساقالىمىز، ءبارى تابانىنا جاتۋعا دايىن بولا قالادى. وسى مىنەز جامان. قادىرلە، قۇرمەتتە، ءبىراق تابانىنا جاتۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ وسى جالتاقتىق ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن سورى بولىپ بارادى. مىسالى، قاسىمىزداعى قىرعىزدار ەشۋاقىتتا ونداي مىنەز اڭعارتپايدى. باستارىن قاقشيتىپ تۇرىپ، تەرەزەسى تەڭ ادامداي سويلەسەدى. ال بىزدەر جالپىلداپ، باسىمىزدى ءيىپ، نە ىستەرىمىزدى بىلمەي قالامىز. ۋاقىتشا كۇنكورىسى ءۇشىن جاعىمپازدانۋ دۇرىس ەمەس. ەگەر قازاق ەل بولامىن دەسە، باسىن كوتەرىپ، يىعىن مىقتاپ ۇستاپ، ەشكىمگە يىلمەي-اق تەڭ تۇرىپ سويلەسۋ كەرەك. جالتاقتىقتان ارىلماي، جاعىمپازدىقتان قۇتىلماي، ەشۋاقىتتا ەل قاتارىنا قوسىلا الامايمىز. سانا-سەزىم ەتەكتە جاتىپ، ەشكىم مەنسىنبەيتىن دەڭگەيدە بولسا ەكونوميكانىڭ الاتاۋدىڭ شىڭىنا دەيىن شارىقتاعانىنان نە پايدا؟ جاماندى ەمەس، جاقسىنى قاعىپ الىپ، ۇلتتىق مەنتاليتەتكە ۇيلەسىمدى ەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. نەگە ءبىز رەسەيسىز ءومىر سۇرە الماۋىمىز كەرەك؟ نەگە ءبىز اناۋمەن، مىناۋمەن بايلانىسپاي تۇرا المايتىن حالدەمىز؟ جوق، ءومىر سۇرەمىز، ازار بولسا تاعىلىق داۋىرگە تۇسەرمىز. ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدەن ايىرىلماۋىمىز كەرەك. «ءبىز ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز” دەگەن ءپرينسيپتى مىقتاپ ءسىڭىرۋدى بالاباقشادان، مەكتەپتەن باستاساق، ۇرپاعىمىز قاتارعا قوسىلادى.
— كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر “قازاق ادەبيەتى، ادەبيەت سىنى بەرگى كەزەڭدە، ۇلى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن پايدا بولدى” دەپ جۇرگەندە، ءسىز “سىن تاريحى فولكلوردان باستالادى” - دەپ جازدىڭىز. ەلىمىزدىڭ ەجەلگى ادەبيەتىن، جىراۋ بابالارىمىزدىڭ وسيەت سوزدەرىن بۇگىنگى جاس بۋىننىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ جاعى جەتپەي جاتقان جوق پا؟
— جالتاقتىقتىڭ، جاعىمپازدىقتىڭ ءبىزدىڭ بويىمىزعا سىڭگەنى سونشا، “ەۋروپاسەنتريزمگە قوسىلىپ، سودان ايىرىلمايىق” دەگەن تۇسىنىك ءالى بار. بۇل پالەمەن 60 - جىلداردان بەرى الىسىپ كەلەمىن. م.قاراتايەۆ، ج.جۇماحانوۆ، ت.ب. مەنى سول كەزدە سىناپ، ايتقاندارى ساياسات ءۇشىن كەرەك بولعان شىعار. ءبىز ەۋروپاسەنتريزمنەن قۇتىلمايىنشا، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى ساقتاي المايمىز. ەۋروپاسەنتريستىك كوزقاراسپەن ادەبيەتتى تالداعاندا “بىزدە قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ەشتەڭە بولماپ ەدى، ءبىزدى تۋدىرعان وكتيابر ريەۆوليۋسياسى” - دەپ سوققان اعالارىمىز دا بولعان. سونىڭ ءبارى جارەۋكەلىكتىڭ ناتيجەسى. ءبىز ەۋروپاسەنتريزمنەن ءالى قۇتىلمادىق. ءالى كۇنگە باسشىمىز بولسىن، قوسشىمىز بولسىن، بويىمىزدا كەڭەس كەزىنەن قالعان دۇنيەلەر كوپ. ورىستار ەۋروپاعا ەرتەرەك يەك ارتقان. ال ەۋروپا ولاردى “ەشۋاقىتتا ەل بولمايدى” - دەپ، مەنسىنبەگەن. بۇل كوزقاراستى جويۋ ءۇشىن سوسياليزم ورناعان سوڭ “ەۋروپادان اسىپ ءتۇسۋ كەرەك” دەگەن پرينسيپ مىقتاپ ۇستاندى.
وزبەكتەر، تاجىكتەر، قىرعىزدار، تۇركمەندەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن جاقسى ساقتاپ قالدى. ال ءبىز مۇسىلمان با، شوقىندىق پا، بەلگىسىز، ايتەۋىر ءبىر حالىق بولىپ شىعا كەلدىك. قازاقتىڭ تاريحى دا بۇرمالانعان، ورىس كوزىمەن جازىلعان. ءوزىمىزدىڭ تانىم-بىلىگىمىزبەن جازىلعان تاريحي ەڭبەكتەر شىعا باستادى. ءبىراق ءبارىبىر انانىڭ سالقىنى جاتىر. ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى دۇرىس كورسەتە الساق قانا ەلدىگىمىزدى قالپىنا كەلتىرەمىز. “كوشپەندى زاماندا ءبارى دە جاقسى بولدى” دەمەيمىن، ءبىراق ۇلتتىق سانا، تانىم بىلىكتىڭ ول ۋاقىتتا تازا بولعاندىعى ايقىن.
ءتىپتى، قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ ءوزى ەش قوسپاسىز، ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ەكەنىن دۇنيەجۇزىنىڭ تاعامتانۋ ينستيتۋتتارى دالەلدەپ جاتىر. تازا اۋادا، تازا جەردە وسكەن ءونىمنىڭ پايداسىن ءالى تۇسىنەرمىز. وسىنى دا رۋحاني تۇرعىدان سەزىنەتىن دارەجەگە جەتپەي بولمايدى. ال ەندى اعارتۋشىلىق، رەاليستىك، سىنشىلىق رەاليزم بار عوي. بىزگە ەندى ديداكتيكالىق رەاليزم كەرەك. جىراۋلارىمىزدىڭ اقىل-وسيەتتەرى تۇنىپ تۇرعان ديداكتيكا ەمەس پە؟ ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمىن تاربيەلەۋدە ماڭىزى زور. قازاق دالاسىندا تۇرمەنىڭ بولماۋى سونىڭ دالەلى. «ەۋروپادا پوۆەست بار ەكەن» دەپ تامسانىپ، ەلىكتەمەي، ءوزىمىزدىڭ دۇنيەلەرىمىزدى قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇكىل جانرلاردى توعىستىرعان دۇنيەلەرىمىز قانشاما؟ مىسالى، ايتىس ونەرىندە ءان، ءسوز، اۋەن، دراما بار. ايتىسقا بارعان ادام 5-6 ساعات بوسقا وتىرمايدى عوي، وزىنە كەرەكتى رۋحاني قورەكتى الىپ شىعادى. “ەۋروپاعا ۇقساماساق بولمايدى” دەگەن — جاعىمپازداردىڭ ءسوزى. ايتپەسە، قازاق رۋحاني جاعىنان دا، فيزيكالىق تۇرعىدان دا تازا حالىق بولىپ كەلگەن. ءبىز وسى قاسيەتتى ساقتاپ، وسىپ-وركەندەۋگە ءتيىسپىز.
— كەيىنگى كەزدە “ۇلتتىق” دەگەن ءسوز ءجيى قولداناتىن بولدىق. ۇلتتىق يدەولوگيا، ۇلتتىق رۋح، ۇلتتىق مەنتاليتەت. بۇل ۇشەۋى قولدان جاسايتىن دۇنيەلەر ەمەس، تالاي زاماننان ءوتىپ، بۇگىنگە جەتكەن قۇندى قاسيەتتەر. بالكىم، بار ماسەلە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى قادىرلەمەۋدەن شىعىپ جاتقان بولار؟
— بۇل قازىرگى قازاقتىڭ نامىسىنىڭ جوقتىعىنان. بىرەۋلەرگە ەلىكتەپ، سولاردىڭ ايتقاندارىنا كونە بەرگەندىكتەن بۇگىندە ۇلتتىق يدەيا، ۇلتتىق نامىس وتە تومەن. “ۇلتتىق يدەيانى، قازاققا كەرەك يدەيانى ايتايىق” دەگەندە ۇكىمەت باسىندا وتىرعان كەيبىرەۋدىڭ تىرجىڭ ەتە قالاتىنى سودان. سولاردىڭ تىرجىڭداعانىنا قاراپ، ءبىز دە كەيدە تارتىنىپ قالامىز. ءتىپتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەننىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. ويتكەنى، “ستان” دەگەن “رەسپۋبليكا”دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. “قازاق رەسپۋبليكاسى” دەسە جۇرتتىڭ اۋزى قيسايىپ قالا ما؟ پارلامەنتكە سايلانعان كەيبىر دەپۋتاتتار “كازاحستانسكايا ناسيا” دەگەندى ايتىپ ءجۇر. سوندا قازاق قايدا قالادى؟ بۇنىڭ ءبارى قازاق مەنتاليتەتىن، قازاقتىڭ مۇددەسىن ويلاماۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. سوندىقتان، ءبىز جارامساقتانۋدى قويىپ، قازاققا كەرەك نارسەنى جاساۋعا ءتيىسپىز. قازىرگىدەي اركىمگە باس يە بەرسەك، كىم كورىنگەننىڭ قولىندا كەتەتىن ۇرپاق پايدا بولادى. ءقازىردىڭ وزىندە جاس ۇرپاقتىڭ 60 پايىزى ايتقانىڭدى تىڭدامايدى. ءقازىر ار-ۇياتتان جۇرداي ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلەدى.
“ادەبيەت”، “مادەنيەت”، “قازاق” دەگەن سوزدەر باسشىلاردىڭ اۋزىنا سوڭعى ەكى-ۇش جىلدا ءتۇستى. ايتپەسە، وعان دەيىن «قارا مۇناي» مەن «ەكونوميكادان» شىعا المادىق قوي. ءبىزدى مۇناي جەتكىزە مە، الدە قۇداي جەتكىزە مە، وسىنى ويلاۋ كەرەك. قازاق دالاسىنىڭ بايلىعى تالايلاردى اسىرايدى. ءبىز كەن قورىنان تالاي ەلدەن بايمىز. ءبىراق كەن بايلىعىمەن عانا ەمەس، سانامەن ەل بولۋىمىز كەرەك. قازاقتى جەتكىزۋ يدەياسىن كۇن تارتىبىنە قويساق، ۇلتتىق يدەيا دەگەنىمىز وسى. بۇرىن ۇلتشىلدىق دەپ ماسقارالاۋشى ەدىك، ەندى قازاقتىق يدەيادان قورقاتىن ەشتەڭە جوق.
— تۇركىشىلدىك يدەياسى تۋرالى ويىڭىز؟
— كەمال اتاتۇرك اتتامان يمپەرياسىن “تۇركيا” دەپ اتاتىپ كەتتى عوي. ءوزىنىڭ تۇرىك ەكەنىن سول ارقىلى دالەلدەدى. تۇركياعا بارساڭىز، قازاق-تۇرىك، نوعاي-تۇرىك، تاتار-تۇرىك دەپ اتاپ جاتادى. سونىڭ ءبارى تۇركى حالىقتارىنىڭ تەگى ءبىر دەگەن ماعىنادا، كەمال اتاتۇرك ايتىپ كەتكەن يدەيانىڭ ناتيجەسىندە. قازاقتىڭ بوستاندىعىن ءبىرىنشى تانىعان تۇرىكتەر عوي. ولار وزگە دە تۇركى حالىقتارىنا ءبىرىنشى بولىپ قولۇشىن بەردى. تۇركيا كوپتەگەن باۋىرلاس حالىقتارعا جاردەم بەرىپ وتىر. مىسالى، تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى، رەسپۋبليكاداعى قازاق - تۇرىك ليسەيلەرىنىڭ تۇلەكتەرى ەل قاتارلى ازامات بولىپ جۇرگەنىن كورەمىن. تۇركىشىلدىك يدەياسىنان شوۆينيستتەر قورقادى. “تيۋركيزم”، “پانيسلاميزم” دەگەندەردى ويلاپ تاۋىپ، ەلدى قورقىتىپ قويعان. ەۋروپا مەملەكەتتەرى «ەۋروپالىق وداققا» ەكونوميكالىق جاعىنان بىرىككەنمەن، ىشتەي رۋحاني جاعىنان ءبىر ەمەس. شانحاي بىرلەستىگى بار عوي. ءبىراق ول جالپى ازيالىق دەڭگەيدە. ال تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن قوساتىن سونداي ءبىر ۇيىم، يدەيا بولسا مەن قارسى ەمەسپىن. ءقازىر لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى قوزعالىپ جاتىر. تۇركى حالىقتارىنىڭ ءالىپبيىن ءبىر نەگىزدە قۇرساق، ءتىپتى تاماشا بولار ەدى. ءبىر-بىرىمىزدى اۋدارماشىسىز تۇسىنەر ەدىك. ستالين زامانىندا “سەندەر بولەك-بولەك حالىقسىڭدار، كيريلليسانى وزدەرىڭنىڭ تىلدەرىڭە لايىقتاپ الىڭدار»، - دەدى عوي. ناتيجەسىندە تۇركى تەكتەس حالىقتار ءبىر-بىرىمىزدى وقۋدان قالىپ، ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز تۇسىنۋدەن قالدىق. “ءبولىپ ال، دا بيلەي بەر” دەگەن يمپەريالىق كوزقاراس تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىنە دە اسەر ەتتى. ايتپەسە، مىناۋ رەسەيدىڭ ءبىرتالاي جەرىن كەزىندە تۇركى حالىقتارى قونىستاندى ەمەس پە؟
— اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
سۇحباتتاسقان شارافات جىلقىبايەۆا
