وسىدان بۇرىن وزگە تەاترلاردىڭ ساحناسىنان كورگەمىن. ۇناتقانىمىز، ۇناتپاعانىمىز بار كوڭىل الا-قۇلا... بۇل جولى دا قالاي بولار ەكەن، دەگەن كۇدىگى ارالاس سۇراۋلى كۇيمەن م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنا كەلىپ ەدىك. كورەيىك دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يران-عايىپتىڭ «قورقىتتىڭ كورى».
تەاتردىڭ الدىنان پەسانىڭ اۆتورى (اڭىز داستاننىڭ)، اقىن اعانى جولىقتىردىق. «بۇرىن دا تاماشالاپ ەدىك، تاعى دا جاڭالىق ىزدەپ جانعا ازىق بولار ما ؟»- دەپ كەلگەنىمىزدى ايتتىق. يران اعا كوڭىلدى ءارى سەنىمدى. «شىعارما بىرەۋ بولعانىمەن رەجيسسەرى بولەك، بۇل قويىلىم ويلارىڭنان شىعار دەگەن ويدامىن»- دەگەندى بىزگە تۋراسىنان جەتكىزدى. قانەكي كورەلىك، ناشار قويىلىم دەگەننىڭ وزىنەن وي ءتۇيىپ كوڭىلىڭە الدە ءبىر كۇيلەر قونادى. مۇمكىن وقيعاسى، مۇمكىن مۋزىكاسى، مۇمكىن الدە ءبىر ءارتىستىڭ ويناعانى اسەر ەتەدى... ەندەشە سان سالالى جۇمىستىڭ، ءتۇرلى ونەردىڭ توعىسۋىنان قورىتىلعان تەاتر ونەرىنىڭ بەيتاراپ قالدىرۋى مۇمكىن ەمەس.
زالعا كىرگەندە كوزىمىزگە بىردەن تۇسكەنى كينو ەكرانى سەكىلدى بوزامىق ۇلكەن كۆادرات رامكا. جەردە قورعان سەكىلدى ءتورتبۇرىش قورشاۋدىڭ قىرىندا اق كيىمدى ادامدار قاتار ءتىزىلىپ جاتىر. ودان جوعارى نە جەردە ەمەس، نە كوكتە ەمەس قايىق فورمالى شارباق تابىتتا ءبىر ادام جاتىر. ساحنا الاكولەڭكە، ادامدار قيمىلسىز قالقىعان تابىت قانا بولار-بولماس ىرعالادى.
قوڭىراۋ شالىنىپ سپەكتاكل باستالدى. مۋزىكا ۇنىمەن بىرگە قورشاۋدا جاعالاي جاتقان جانسىز دەنەلەرگە جان ءبىتىپ قوزعالا باستايدى. بي ىرعاعىندا، الۋان دىبىستاردىڭ توعىسۋى قوسىلىپ ساحنا كادىمگىدەي ابىگەرگە ءتۇسىپ ول كۇي كورەرمەنگە دە اسەر ەتىپ ەندى نە بولار ەكەن دەپ ەلەڭدەتە العا ۇمسىندىرادى. وسىلايشا اسپاقتا اسىلىپ تۇرعان قىبىرسىز دەنەنى بىرتىندەپ ءتۇسىرىپ الادى دا، تابىت-قايىقتى اۋدارا سىلكىپ، ىشىندەگى دەنەنى دومالاتىپ شىعارىپ ءتىرىلتىپ الادى. ول ادامداردىڭ اقىل-وي ساناسىنان بيىكتە تۇرعان قورقىت ابىز بولىپ جاندانا باستايدى... كوز الدىمىزدا بەلگىلى اكتەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، وتكەن داۋىرلەردى ەسكە تۇسىرەتىندەي كەلبەتىمەن دۋلىعا اقمولدا پايدا بولادى. سپەكتاكلدە كينونىڭ ەلەمەنتتەرى قولدانىلىپتى. بەرگى كۆادرات ەكران جانە ارعى تۇكپىردە ۇلكەن جازىق ەكران قاتار پايدالانىلعان. باسىندا، ورتاسىندا، سوڭىندا ءۇش مارتە دراماتۋرگ يران-عايىپ كورىنەدى. العاشىندا الماتىداعى اباي كوشەسىمەن جەدەل جاردەم كەلە جاتادى، شۇعىل قۇتقارۋ بولىمىنە تۇسكەن قالامگەر مونولوگى، ورتا تۇسىندا قولجازبالارى قولىنان ءتۇسىپ شاشىلعان جازۋشى، سوڭىندا اقيقاتتى تانىپ، حاقتى زىكىر ەتىپ ءمىناجات جاساپ جۇرەك ءسوزىن اقتارعان اقىن بەينەسى قورقىت تۋرالى اڭىز داستانمەن قاتار ءوربيدى. ءبىر قاراساڭ ون ءۇش عاسىر بۇرىنعى وقيعا، ەندى ءبىر قاراساڭ بۇگىنگى قوعام، زامانى بولەك بولسا دا زاڭى ءبىر، پەندەسى بولەك بولسا دا اقيقاتى ءبىر ادامزات قوعامى. ايتايىن دەگەنىم؛ رەجيسسەردىڭ كوپ ىزدەنگەنى، وي تەرەڭدىگىنە بارىنشا سۇڭگىگەنى بايقالادى. قويىلىم كسرو مەملەكەتتىك، ليتۆا ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، پروفەسسور يوناس ۆايتكۋستىڭ قولىنان شىققان. ءبىز كوپ جاعدايدا رەاليستىك باعىتتاعى قويىلىمداردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ الىپ ناقتى نارسەلەردى ىزدەيمىز. ال مىناۋ قويىلىمدا ءبىر كورگەندە تۇسىنبەي قالاتىنداي كۇڭگىرت نارسەلەر بوي كورسەتەدى. مودەرنيستىك جاڭالىقتارعا قادام قويعان جۇمباقتى جاعدايدا ايتىلاتىن تەاتردىڭ دىبىسسىز «ءتىلى» بار. ونى كوزىڭمەن كورىپ كوڭىلىڭمەن وقيسىڭ، ايتىلماعان اڭگىمەنى ەستيسىڭ، قويىلماعان دۇنيەنى كورەسىڭ... ايتالىق بيلەۋشى بەك-قاھاننىڭ (رولدە ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ب.قاپتاعاي ) ءتىرىلۋى، قاراتوبىر قاراشالارعا ءامىرىن جۇرگىزۋى تىرىلگەندەگى ءمۇسىنى ءولى كەزىندەگى مۇسىنىنەندە اسقاقتاپ، ايبىندانىپ ونداعان ەسە ۇلكەيىپ كەتۋى ەكران ارقىلى كوشىرىلىپ، ءوسىرىلىپ كورسەتىلەدى. ونى كورىپ تۇرىپ كوپ سۇراقتار تۋىندايدى، ال ونىڭ جاۋابىن قورقىتتىڭ كۇڭىرەنگەن زارىنان تاباسىڭ. وسىنىڭ ءبارى رەجيسسەر مەن دراماتۋرگتىڭ بىرىككەن «وداعى» ارقىلى شەشىلگەنىن كورۋگە بولادى. كەيدە پەسا باسقا، قويىلىم باسقا بولىپ شىعاتىنىن جاقسى بىلەمىز. بۇل ارادا بىرلىك، كەلىسىم جانە قۇلشىنىپ جۇمىلا جاساعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىن كورگەندەي بولاسىڭ. قويىلىم اركىمگە ءارتۇرلى ىقپال ەتەدى، ال ماعان ءبىر ىستىق پەن ءبىر سۋىق بىرىنەن سوڭ ءبىرى الماسىپ وتىرعانداي اسەر ەتتى. ايتالىق قورقىت ءتىرىلىپ سويلەي باستاعانداعى قۇدايعا ءۇن قاتۋى، اۋىر-اۋىر سوزدەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ولەڭدەتە، ەكپىندەتە ايتۋى جانىمدى تۇرشىكتىرىپ ورىندىققا نىقتاپ شەگەلەي تۇسكەندەي بولدى. «نەگە بۇلاي، ەستيمىسىڭ قۇداي؟» - دەگەندە كادىمگىدەي قورقا باستادىم. سويتسەك، اقيقاتتى تانىماعان، اق پەن قارانى اجىراتا الماعان پەندە نە ايتپايدى. كاليماسى جوق اۋىزدان نە شىقپايدى... بۇل جاعداي اجال-جانالعىش قىزىل قانات ازىرەيىل (رولدە ش.جانىسبەكوۆا مەن ل.قالدىبەكوۆا) جەرگە ءتۇسىپ قورقىتپەن بەتپە-بەت كەلگەننەن كەيىن بارىپ وزگەرە باستايدى. اراداعى اۋىر ديالوگتار مەن ارباسۋلاردان سوڭ قورقىتتىڭ جان الەمىندە، كوزقاراسىندا تۇبىرىنەن قوپارىلىستار پايدا بولادى. ارينە بىردەن ەمەس، بىرتىندەپ... ءتىپتى اللانىڭ امىرىمەن مۇعجيزا كورسەتىلىپ بيلەۋشى بەك-قاھان تىرىلگەن سوڭ بارىپ قورقىت قوبالجي باستايدى.
قاراقوجا – وعىز – اتا قورقىتتىڭ اكەسى (رولدە ب.تۇرىس)، قامقا-قىپشاق انا قورقىتتىڭ شەشەسى (رولدە ك.شاياحمەتوۆا). ءراپىل قورقىتتىڭ دوسى (رولدە ن.ءابىلوۆ) نيكە-قورقىتتىڭ كوڭىلدەسى (رولدە س.قۇلىمبەتوۆا). سارىن ارۋ - قورقىتتىڭ ايەلى (رولدە م.كەلگەنباي) سەكىلدى وسى بەس كەيىپكەردىڭ الدىڭعى تورتەۋىنەن قورقىتتىڭ اراشا سۇراپ جانىن بەرۋىن وتىنەتىن كەزى بار. سول كەزدەگى ازىرەيىل پەرىشتەنىڭ ولاردان قورقىت ءۇشىن جان بەرۋگە قالاي ەكەنىن سۇرايتىن كەزى بىردەن بىرگە وتە كەلە قورقىتتىڭ كوزىن اشادى. اكەسى، شەشەسى، دوسى، كوڭىلدەسى جاندارىن بەرمەيدى. تەك ايەلى، قۇداي قوسقان قوساعى عانا جانىن بەرۋگە ريزا ەكەنىن ايتادى. وسى وقيعالاردىڭ بولاتىن تۇسى: ءارى ايانىشتى، ءارى كۇلكىلى بولىپ ومىرگە بارىنشا ۇڭىلدىرە تۇسەدى. اقىرى اياعىندا توتە كەلگەن اجال قورقىتتىڭ وزىنە تيەسىلى بولىپ باعىتتالعاندا بارىپ اقيقاتتىڭ شىمىلدىعى اشىلىپ شىندىق سالتانات قۇرادى.
نەگىزى قۇران اقيقاتىنا قۇلاق تۇرسەك اللانىڭ قىزمەتكەرلەرى پەرىشتەلەردىڭ جىنىسى بولمايدى. ول ايەل دە، ەركەك تە ەمەس. بۇل شىعارمادا قورقىتقا قىزىلقانات ازىرەيىل ايەل بەينەسىندە كورىنەدى جانە بىرەۋ ەمەس ەكەۋ. ءبىز بۇنى كوركەم شىعارمانىڭ وبرازدى اشۋداعى ءتاسىلى دەپ تۇيدىك. ال ەندى سپەكتكلدەگى ورەسكەل تومپاق ماسەلە اللانىڭ بەينەسىن ۇلكەن ەكراننان ەلەستەتۋى! ءدال وسى تۇستا ءۇنىن جەتكىزسە نەمەسە پەرىشتە ازىرەيىلدىڭ اۋزىنان اللانىڭ ءامىرىن ايتقىزسا دا بولار ەدى اۋ!- دەگەن وي باس كوتەرەدى. قۇدىرەتتى حيكمەت يەسى اللانىڭ (قويىلىمدا كوبىندە ءتاڭىر دەپ اۋىزعا الىنادى) بەينەسى، ءتۇر-تۇسى، سويلەۋ ءتىلى سۋرەتتەلمەۋگە ءتيىس. ول – نۇر. ول – ۋاحي ارقىلى ءامىرىن جۇرگىزەتىن تەڭدەسسىز كۇش. ادامدىق سانامەن ءبىر ناسرسەگە ۇقساتۋ ۇلكەن كۇنا بولار ەدى.
قويىلىمداعى نەگىزگى ماقسات ۇلى جارتۋشىنى تانۋ – تاۋحيت دەپ ايتار بولساق، ول ءساتتى ورىندالعان. ياعني شىعارمانىڭ وزەگىندە، قويىلىمنىڭ ءون بويىندا رۋحاني بيىكتىك، ادامزاتتىق تاقىرىپ بار. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) نەگىزگى ميسسياسى بولعان اللانى مويىنداتۋ ماسەلەسى ءوز دەگەنىنە جەتەدى. وسىلايشا رۋحاني ءبىرتۇتاستىققا قىزمەت ەتەدى.
بۇكىل شىعىس وركەنيەتىنىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشىلاردىڭ ەڭ ايتۋلى تۇلعاسى، كۇللى ازيا مادەنيەتىنىڭ قاينار باستاۋ كوزى، التى الاش ونەرىنىڭ اڭىز ارىسى، قازاق حالقىنىڭ كۇي اتاسى، قاسيەتتى دە ءوتىمدى رۋحاني ۇعىم بولعان قورقىتتىڭ جالعىز عانا ءتاڭىر-قۇدايدى مويىنداۋى عاجايىپ نارسە. قورقىتپەن بىرگە ونىڭ ارتىنداعى اق كيىمدى، قارا كيىمدى قانشالاعان حالىقتىڭ ىلەسىپ اللاعا ساجدە جاساۋى سۇيىنەرلىك وقيعا. ناعىز سيمۆولدىق ەڭبەك. قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تۋرا جولعا ءتۇسۋىن قورقىتتان باستاۋدىڭ ءوزى كوركەم ادەبيتتەگى، كيەلى ساحنا ونەرىندەگى توڭكەرىس! ناعىز ومىرگە ادامدىق قۇندىلىققا دەگەن اياق الىس دەپ قابىلداعان ابزال! تاۋەلسىزدىك جەمىسىنىڭ شىعارماشىلىقتاعى جارىق الەمگە كەلۋى!
«بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەگەندەي بۇل قورقىت بۇرىنعا قورقىتتاردان وزگەشە بولدى. وسىلايشا باسىنداعى كۇدىگىمىز سەيىلىپ، سەرگىپ شىقتىق. شەگەلەپ ايتار اڭگىمەگە كەلەر بولساق؛ دراماتۋرگتىڭ جان دۇنيەسىندەگى جاڭالىقتارى مەن تانىم ماسەلەسى ونىڭ شىعارماسى «قورقىتتىڭ كورىنەن» انىق كورىندى. سوناۋ ليتۆا ەلىنەن كەلىپ قويعان رەجيسسەردىڭ سپەكتاكلى ءوز بوياۋىمەن، وزىندىك ستيل قولتاڭباسىمەن ايشىقتالىپ وتىر.
ءبىز كورگەن كۇنگى رولدەردى سومداعان ارتىستەرگە دە وپكە بولعان جوق. اسىرەسە قىرىق جاسىندا الەمنەن وتسە دە ارتىنا وشپەس ءىز تاستاپ اقيقات پەن اڭىز قالدىرعان قورقىتتى ويناعان دۋلىعا اقمولدا بارىن سالدى. تاريحي ابىز، استارلى فيلوسوفيالىق كەيىپكەردى دۋلىعا بارىنشا اشا ءتۇستى. وعىز-اتانى ويناپ شىققان بەكجان تۇرىسقا كەلەر بولساق، قىسقا عانا ءبىر ساتتىك كورىنىستىڭ وزىندە ەستەن كەتپەستەي وبرازدى تىزەرلەگەن قالتىراعان قالپىمەن سانامىزدىڭ ەكرانىنا بادىرايىپ جازىپ جىبەردى. ءومىر دەگەن – وتكىنشى، پەندەلەر قوناق. جارق ەتكەن نايزاعايدىڭ جارقىلىنداي وتەسىڭ دە كەتەسىڭ... ەندەشە بۇل قويىلىم قالاي جاساپ، قالاي ءولۋ ماسەلەسىن جادىڭا سالادى. مۇسا پايعامبار زامانىنداعى پەرعاۋىننان بەرى قانشاما ءوزىن «قۇدايمىن» دەگەن مەنمەنسىگەن كوپ «قۇدايلار» ءوتتى... سونىڭ ءبارى جالعان قۇداي ەدى. ال، شىن قۇداي بىرەۋ، ول – اللا. ءبىزدىڭ ءتاڭىر دەپ جۇرگەنىمىز سول! ايتا بەرسەك قورقىت قۇداي دا ەمەس، پايعامبار دا ەمەس – پەندە. الايدا قورقىتتىڭ پاراساتتىلىعى، ابىزدىعى – ونىڭ ءبىر قۇدايدىڭ الدىندا تىزە بۇگىپ ءتاسىلىم بولىپ يمانىمەن ماڭگىلىك مەكەنىنە قايتقانى. «قورقىتتىڭ كورى» تۋۋدىڭ قانداي شىن ەكەنىن ايتسا، ءولۋدىڭ دە سونداي شىن ەكەنىن كولدەنەڭ تارتادى. جيىرما ءتورت جىلدىق تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ساحنا ونەرىندەگى جۇيەلى ءارى تەرەڭگە تارتقان باتىل قادامى مىنە وسى قويىلىمنان قىلاڭ بەرەدى. اللا قالاسا ازامات ساتىپالدىنىڭ قورقىتىن دا كورسەم دەگەن ويمەن تەاترعا تاعى دا كەلۋگە نيەت ەتىپ قايتتىق. ءتانىمىزدىڭ كىرىن كەتىرۋگە مونشاعا بارساق، جانىمىزدىڭ كىرىن كەتىرىپ رۋحاني تازارىپ قايتۋ ءۇشىن «قورقىتتىڭ كورىن» كورۋ كەرەك دەگەن بايلامعا كەلدىك.
داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى
اقىن، قجو-نىڭ مۇشەسى.
تۇركى دۇنيەسى اقىندارى جىر ءمۇشايراسىنىڭ جۇلدەگەرى.
