انتروپوسەن: ۋاقىتتىڭ ءۇنى الدە جاڭا گەولوگيالىق ءداۋىر؟
ادامنىڭ ىس-ارەكەتى پلانەتارلىق وزگەرىستەردىڭ فاكتورى رەتىندە
(اۋدارما) II ءبولىم
... مينەرالدار ءتۇر تۇزەدى. ءبىز بەتون سياقتى زاتتى ويلاپ تاۋىپ، ونى بولجاممەن العاندا، جىل سايىن 2-8 ملرد م3 كولەمىندە وندىرەمىز. وعان قوسا جىل سايىن تريلليونداعان كىرپىش شىعارامىز. ميللياردتاعان جىلدار بويى مۇلدەم بولماعان تۇرلەردى ەلەۋ ءۇشىن بۇل ساندار جەتكىلىكتى دارەجەدە ەكەنى ءسوزسىز.
تۇرلەر قابات تۇزەيدى. ءبىز ۇلكەن مولشەردە پلانەتامىزعا الۋان ءتۇرلى ماتەريالداردى قاباتتايمىز: گەولوگتار ءتىپتى جاساندى قۇرالعان زاۋلىمدەر مەن ويىستاردىڭ اراقاتىناسىن رەتتەپ، قالالاردىڭ ستراتيگرافيالىق سيپاتتاۋىمەن اينالىسىپ ءجۇر. ءبىز جاساندى بارريكادالار، مىسالى - بوگەتتەر سالامىز. سونداي-اق، پلانەتامىزداعى باسقا تىرشىلىك يەلەرىنەن قاراعاندا، پايدالى قازبالاردى الۋ ماقساتىندا تەرەڭىرەك قازامىز. تەڭىزدەگى ماكسيمالدى تەرەڭدىك ءتورت مەترگە شامالانىپ، اسشاياننىڭ تىرشىلىك ورتاسىمەن شەكتەلەدى. ءبىز بولساق، شاحتالاردى كيلومەترلەپ قازۋدامىز. بۇعان قوسا، مۇناي الۋ ماقساتىندا ساڭىلاۋلاردى بۇرعىلايتىنىمىز تاعى بار: قازىرگى كەزدەگى ساڭىلاۋلاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 50 ملن كم-دى قۇرايدى، ال، ول جالپى ءبىزدىڭ جول تارماعىمىزدىڭ ۇزىندىعىمەن شامالاس. ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ارەكەتىمىزدىڭ سالدارى تاياۋداعى بىرنەشە ملن جىلعا دەيىن ساقتالماق.
حيميالىق سيپاتتار
بىزگە بەلگىلى حيميالىق سيپاتتىڭ ءبىرى – جەر قىزۋ ۇستىندە. ءبىز اسا ۇلكەن مولشەردەگى ەنەرگيانى قاجەتسىنەمىز دە، ونىڭ كوپ بولىگىن كومىردەن الۋدامىز. نەگىزىندە، سۋ مەن اۋانىڭ حيميالىق قۇرامىن وزگەرتۋ قيىن ەمەس: ونىڭ كولەمى پلانەتامەن سالىستىرعاندا كوپ ەمەس. ال، جەردىڭ تاريحىندا ورىن العان ستاندارتتى اۋىتقۋلارعا قاراعاندا اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ كوپ ەسە وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. جانە كومىرقىشقىل گازىنىڭ قۇرامىنداعى وزگەرىستەرگە ساي جەردەگى تەمپەراتۋرانىڭ دا وزگەرىپ جاتقانىن دا ءبىلۋ قيىنعا سوقپايدى. ءبىراق، جەردىڭ كۇردەلى قۇرىلىم ەكەندىگىنە بايلانىستى، بۇل وزگەرىستەر ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت، ونجىلدىقتار نەمەسە عاسىرلار، قاجەت.
تەمپەراتۋرا از-ازدان كوتەرىلۋدە. مۇنىڭ ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – مۇزدىڭ ەرۋى. ءبىز جەرسەرىكتەردەن ۋاقىتتىڭ از ارالىعىندا عانا مالىمەتتەر الىپ جاتساق تا، گرەنلانديا مەن انتاركتيدانىڭ جىلىنا ميلليون توننا ماسسا جوعالتىپ جاتقانىن كورەمىز. تەڭىز دەڭگەيى دە كوتەرىلە باستادى – ازىرشە، ءجۇز جىلعا 30 سانتيمەتردەن. ءيا، گەولوگيا تۇسىنان، مۇنىڭ بارلىعى بولماشى وزگەرىستەر. XXI عاسىردىڭ اياعىنا قاراي تەڭىز ءبىر مەترگە كوتەرىلەدى، بۇل تاعى دا گەولوگيا تۇسىنان ەمەسكى، الايدا، بۇل، ءبىز، ءوزىمىز ءۇشىن ۇلكەن ءقاۋىپ تۋعىزادى، سەبەبى، گولوسەندە ينفراقۇرىلىمىزدىڭ كوپ بولىگى تەڭىز دەڭگەيىندە سالىنعان بولاتىن.
انتروپوسەننىڭ باسقا ءبىر حيميالىق سيپاتى - توپىراق پەن سۋدىڭ قۇرامىندا فوسفاتتىڭ كوبەيۋى. جەردىڭ بارلىق تۇرعىندارى تاماققا ءزارۋ، ال، فوسفورلىق تىڭايتقىشتار – جەر ونىمدىلىگىن اسىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى. XIX عاسىردا ۇلىبريتانيانىڭ حالقى جوعارعى قارقىنمەن ءوستى دە، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەلدىڭ سۇرانىسىن وتەۋىنە ءالى جەتپەي قالدى. سوندا فەرمەرلەر ەككەن داقىلدىڭ زيراتتىڭ ماڭىندا جاقسىراق وسكەنىن بايقادى، سەبەبى سۇيەكتىڭ قۇرامىندا كوپ مولشەردەگى فوسفور بار-دى. ءوز جەرلەرىن تىڭايتۋ ماقساتىنا ولار قاساپحانادان ارتىلعان مال سۇيەكتەرىن پايدالاندى. بۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان، جۇمىسكەرلەر توپتارى فوسفور ىزدەۋ ءۇشىن ەۋروپاعا اتتاندى. كەي جىلدارى بريتاندىقتار جەردى قايتا وڭدەۋ مەن تىڭايتۋ ءۇشىن ونداعى شايقاستاردان قالعان 3 ملن-عا دەيىن قاڭقانى ەلدەردەن شىعارعان. ءبىراق بۇل دا جەتكىلىكسىز بولدى. سوندا انگليا تۇرعىندارى كەمبريدجدىڭ ماڭىنان تابىلعان دينوزاۆرلار قالدىق سۇيەكتەرىن اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىگىنە پايدالاندى. ايتەۋىر دەگەندە، سوڭىندا، بريتاندىقتار ەجەلگى ەگيپەتتىك 180 مىڭ مۋميفيسيالاندىرىلعان مىسىقتاردىڭ جەرلەنگەن ورنىن تاۋىپ الىپ، ولاردىڭ قالدىقتارىن انگلياعا كوشىردى. فوسفوردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءالى دە بولسا، ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
كەلەسى ءبىر ەففەكت – «ءولى ايماقتاردىڭ» پايدا بولۋى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءنارلى زاتتار اقىر سوڭىندا تەڭىزگە لاقتىرىلىپ، ونداعى پلانكتوندارعا ازىق بولادى. جازدىڭ كەلۋىمەن ءبىر ورىنداعى، تەرەڭ ەمەس سۋلارداعى بارلىق تىرشىلىك يەلەرى قۇرىپ كەتەدى. ال، بۇل - بالتىق تەڭىزىندەگى، مەكسيكا شىعاناعىنداعى جانە ت.ب. جەرلەردەگى مىڭداعان كم جاعاجايلار.
كەن جانە تاسقا اينالعان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر
پالەونتولوگتار كەندى – اعزالاردىڭ قالدىقتارى مەن ولاردىڭ ءومىرىنىڭ تىرشىلىك ارەكەتىن زەرتتەيدى. گەولوگيا تۇرعىسىنان، سيدنەي وپەراسىنىڭ عيماراتى نەمەسە قۇم جاعاجايىنداعى ءبىر ادامنىڭ ءىزى، مۇحيت استىندا ميلليون جىل بۇرىن تاسقا اينالعان تىرشىلىك يەسى مەن يەسىز قالعان سونا ۇياسى سياقتى ادام ارەكەتىنىڭ كورىنىسى عانا.
ال، دينوزاۆرلار مەن تريبوليتتەردىڭ قالدىقتارى بويىنشا ءارتۇرلى تۇرلەردىڭ جويىلۋ سيكلىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. ءار جارتى ميلليارد سايىن جەردەگى تىرشىلىك يەلەرى ءوسىپ، يا كەمىپ جاڭارىپ وتىراتىنىن بايقايمىز. ال سوندا، قازىرگى كەزدە نە بولىپ جاتىر؟ جەردەگى ءومىر تاۋسىلىپ بارا ما؟ ازىرشە، جوق. دودو قۇسىنىڭ باياعىدا-اق قۇرىپ كەتكەنى انىق بولسا، بەس جىل بۇرىن شاماسىندا جۇڭگو وزەن دەلفينى دە جويىلىپ ءبىتتى. ال، كوستاريكاندىق التىن باقالار العاش 1964 جىلى انىقتالسا، 1990 جىلدارعا قاراي مۇلدەم جەر بەتىنەن جوعالدى. جويىلىپ بىتكەن تۇرلەر جالپى شامادان بىرنەشە عانا پايىزدى السا دا، جويىلۋعا جاقىن جانە جويىلۋ ءقاۋپى بار تۇرلەردىڭ سانى ودان دا كوپ – ونداعان پايىزعا جەتەدى. ەگەر زاماناۋي تەندەنسيا ساقتالا بەرسە، وندا ەكى-ۇش ءجۇزجىلدىقتان سوڭ، مەزوزوي داۋىرىندەگى ەڭ ءىرى ترياس-يۋرا ماسشتابىنداعىداي جويىلۋدىڭ كۋاگەرى بولاتىنىمىز ءسوزسىز. گەولوگيا تاريحىندا ورىن الماعان تاعى ءبىر بيولوگيالىق فەنومەن – كەي تۇرلەردىڭ ماسسالىق ميگراسياسى مەن كوشى-قونۋى: مىسالى، مىسىقتار، قازىرگە ولاردىڭ سانى 250-دەن 500 ميلليونعا جەتەدى. ال، ءاربىر مىسىق سىرتقى ەسىك الاڭى سىندى بەلگىلى ءبىر كولەمدەگى ەكوجۇيەنى قاداعالاۋدا.
اقىرى، ءبىز ادامزاتتى ەكونوميكا نەمەسە الەۋمەتتانۋ جاعىنان عانا ەمەس، تازا سالماق ەسەبىنەن دە ولشەي الامىز. ءقازىر دەنەمىزدىڭ ماسساسى جالپى ومىرتقالىلاردىڭ بيوماسساسىنان ۇشتەن ءبىردى قۇرايدى. جانە قالعان ۇشتەن ەكى بولىگى، كەي پايىزداردى قوسپاعاندا، ءبىزدىڭ ازىعىمىز. گەولوگيالىق جاعىنان مۇنداي ايقىن دومينانتتىلىق ەشقاشان بولىپ كورمەگەن. ال، ءبىزدىڭ جاساعان ماشينا مەن مەحانيزمدەرىمىزدىڭ ماسساسى تىپتەن دە جوعارى.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋى - ءبىز ءالى دە تۇسىنۋگە تىرىسىپ جۇرگەن گەولوگيالىق فەنومەن. سوندا ءبىز انتروپوسەندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز با؟ نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى 2011 جىلى اتالعان تەرمين قازىرگى ورىن العان جاعدايدى سيپاتتاۋ مەن جيىنتىقتاۋدا كەرەك بولادى دەگەن شەشىمگە كەلدى. «Nature» جۋرنالى دا ونى پلانەتامىزدا ورىن العان مالىمەتتەردى جيناقتاۋ مەن بايانداۋدا قاجەت بولاتىن ىڭعايلى قۇرال رەتىندە قولدانۋدى ۇسىندى. عالىمدار بولسا، بۇل يدەيامەن بىرتە-بەرتە ءسىڭىسىپ جاتقان سياقتى، ءبىراق قويىلعان سۇراق ءالى دە جاۋابىن تاپقان جوق: ءبىز عىلىمنىڭ جاڭا اشىلۋىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرمىز با؟
نەگىزگى قاينار كوزگە سىلتەمە: http://special.theoryandpractice.ru/anthropocene
قۇرالاي يسايەۆا
