پرەزيدەنتتىڭ «الەۋمەتتىك جەلىدەن قاشپاڭدار» دەگەنى سول ەكەن، ەلدەگى اكىم اتاۋلى ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قوسىلىپ، جەكە پاراقشالارىن اشىپ جاتىر.  تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ءومىرزاق شوكەيەۆ، قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆتان باستاپ اكىم اتاۋلى تۆيتتەر مەن فەيسبۋككە تىركەلە باستادى. جەلى قوللدانۋشىلارى ەندى اكىمدەرگە مۇڭىمىزدى ايتا الامىز دەپ ءماز، ال اكىمدەر «پرەزيدەتتىڭ ايتقانىن ورىندادىق» دەپ ءماز. ال بىزدەگى وي «وسى ءبىزدىڭ اكىمدەر ۇكىمەتكە نەگە قىزىقتى مەحانيزمدەر ۇسىنا المايدى» دەپ قىنجىلامىز.

مىسالى، اۋىلدى-ايماقتارداعى ماسەلەلەردى تارقاتساق، ەلىمىزدە 282 ملن گەكتاردان استام جايىلىمدىق جەر بار. قىنجىلارلىعى، سول كولەمدى جايىلىمدىق جەردىڭ 30 پايىزىن عانا ۇقساتىپ وتىرمىز. ال قالعانى پايدالانىلماي وتىر. كەلەشەكتە ءبىز جەرىمىزدىڭ قۇنارلىلىعىن كوتەرىپ، وندىرىستىك، ونىمدىلىك قابىلەتىن ارتتىرامىز دەسەك، جاڭاشىلدىققا بەت بۇرىپ، بۇرىن استىق ەگىلگەن، قازىردە بوس جاتقان جەرلەرگە كوپجىلدىق شوپتەر ەگۋ ماسەلەسىن قولعا الۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟!

 «ءبىراق  بۇل ماسەلەگە اۋدان-اۋىل كولەمىندەگى اكىمدەردىڭ بۇل ماسەلەگەن باس اۋىرتقانىن كورمەدىك» دەيدى ماماندار. ەكىنشى ءبىر ماسەلە،  ەلىمىزدە بارلىعى 175 اۋدان بولسا، سونىڭ ىشىندە 72 اۋدان دامۋى جاعىنان كەنجەلەپ قالعان. مىنە، وسى دامۋى كەنجەلەپ قالعان اۋىل ايماقتاردىڭ ماسەلەسى دە بۇگىندە جابۋلى كۇيىندە قالىپ بارادى. سالا ماماندارىنىڭ پايىمداۋىنشا، بىزدەگى اكىمدىكتەردە ماسەلەلەردى شەشۋگە دەگەن بەلسەندىلىك جوق.

بۇعان قاتىستى ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اتامۇرات شامەنوۆ، اكىمدەرگە قارجىنى ۇستاتتىرىپ ۇيرەتۋ كەرەك ەكەنىنىن العا تارتتى.   

«بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسىمەن تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اينالىسىپ ءجۇر. مەنىڭشە، اۋىل-ايماقتى دامىتۋدى تەك قانا ءبىر مينيسترلىكتىڭ ارقاسىنا ارتىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. بۇل ىستە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە دە وزىندىك مىندەتتەمە جۇكتەۋ كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمدەر ءوز اۋىل-ايماعىنىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەتىندىكتەن ءاربىر رەفورمانى اكىمشىلىكتەر ارقىلى جۇرگىزسەك ءجون بولار ەدى. بۇل ءۇردىس اۋىلعا بولىنگەن قارجىنىڭ دىتتەگەن جەرىنە ءدال جەتۋىنە ىقپال ەتەر ەدى. سەبەبى ءقازىر اۋىلعا باعىتتالعان قارجىنى ورتا جولدان قاعىپ الاتىن دەلدال حولدينگتەر، اكسيونەرلىك قوعامدار جەتىپ-ارتىلادى. وسىدان بارىپ اۋىلعا بولىنگەن قارجى اقىر شەنىندە تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتەتىنى دە راس. سوندىقتان بۇل جەردە اكىمدەردىڭ قاۋقارىن ارتتىرعان ابزال. بولىنگەن قارجى دىتتەگەن جەرىنە جەتسە عانا ول سالا وڭتايلانادى ەمەس پە؟! ەندەشە بىزگە جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن كەزەڭ الدەقاشان جەتتى. بۇل ءبىز ءۇشىن وزەكتى ماسەلە» دەيدى اتامۇرات شامەنوۆ.

ماماننىڭ بايىپتاۋىنشا، دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە بۇل ماسەلە وڭتايلى شەشىلگەن. ءتىپتى كورشى رەسەيدە، ءازىربايجاندا، ارمەنيادا جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ساي وزىندىك شەشىم قابىلداۋى، قىزىقتى مەحانيزمدەر ۇسىنۋى جاپ-جاقسى رەتتەلگەن ەكەن.

«وزگە ەلدەردىڭ اكىمدەرى اۋقاتتىلاردى اۋىلدارىنا ينۆەستور بولۋعا شاقىرىپ، ولارعا بەلگىلى ءبىر قىزىقتى ۇسىنىستار ايتىپ حالىققا ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنادى. ال بىزدەگى اكىمدەرگە ۇكىمەت ءبىر عانا باعا ساياساتىن اداعالاۋدى تاپسىرىپ ەدى. سونىڭ وزىندە كەيبىر اكىمدەر بازارداعى باعاعا يە بولا الماي، ساۋداگەرلەرگە  «باعانى وسىرسەڭدەر باسىڭ كەتەدى» دەپ سەس كورسەتۋدەن ءارى اسا الماي قالدى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اكىمدەر نەگە نارىققا قاتىستى قىزىقتى ۇسىنىستار ۇسىنبايدى؟! ماسەلەن، ءار اكىم ءوز اۋدانىندا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكپەن تاۋار ساتاتىن كىشىگىرىم دۇكەندەر جەلىسىن قۇرۋعا نەگە قاراجات قاراستىرمايدى؟! ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ تىكەلەي وزىمەن كەزدەسىپ، سول دۇكەندەرگە ارزان تاۋارلاردى دەلدالدارسىز  تىكەلەي زاۋىتتان ارزان باعاعا اكەلىپ سامساتىپ قويسا ءونىم ارزان بولماعاندا قايتەدى؟! مىنە، ءبىزدىڭ اكىمقارالاردا وسىنداي قىزىقتى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ جاعى كەمشىن»،- دەدى ەكونوميست-عالىم اتامۇرات شامەنوۆ.  

عالىمنىڭ بۇل پىكىرىن ەكونوميست ساراپشىلار دا قۋاتتاپ وتىر «قازىرگى اقپاراتتىق دامۋ زامانىندا تەك قانا ۇكىمەتتەن كومەك كۇتىپ وتىرۋ دۇرىس ەمەس» دەيدى عالىمدار.

«قازىرگى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ عاسىرىندا الەمدە ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. كوپتەگەن ەلدەر كۇن جانە جەل ەنەرگياسىنا نازار اۋدارۋدا.  كورشى رەسەي  بولاشاقتا 65 پايىز ەنەرگيانى كۇن مەن جەلدەن الۋعا باسا نازار اۋدارۋدا. وزبەكستان دا وسىعان قاتتى نازار اۋدارا باستادى. كوپتەگەن ەلدەر جوقتان بار جاساپ وتىر. نانوتەحنولوگيا، بيوتەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزەتىن زامان تۋدى.
كەلەشەكتە مۇنايعا سۇرانىس ازايادى دا، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە سۇرانىس ارتادى. سوندىقتان ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرعانىمىز ابزال. وسى ورايدا اۋىلدىق ايماقتاردى باسقارۋعا بىلىكتى، ءبىلىمدى ازاماتتار تارتىلۋى قاجەت. سەبەبى ءقازىر اۋدان-اۋىل كولەمىندە «وكىمەت ولتىرمەيدى» دەگەن بەيمارال تۇسىنىكپەن كۇن كەشۋگە بولمايدى. ءبىر قيىنشىلىق بولسا ۇكىمەتكە يەك ارتىپ وتىراتىن اكىمقارالار بار. كەرىسىنشە، اكىمدەر ۇكىمەتكە قىزىقتى ۇسىنىستار ايتىپ، جاڭا مەحانيزمدەر ۇسىنىپ جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋى كەرەك. وسىعان وراي  جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ءوزىن-وزىن باسقارۋ جۇيەسىنە ناقتى قادالاعاۋ ەنگىزۋ قاجەت. اكىمدەردىڭ ءوزىن ءوزى جەتىلدىرىپ، جەرگىلىكتى جۇيەنى نارىققا ساي ساۋاتتى باسقارۋىنا مۇمكىندىكتەر بەرىلۋى ءتيىس. كەرەك بولسا ولاردىڭ ءبىلىمىن دە جەتىلدىرىپ وتىرعان ءجون»،- دەيدى ەكونوميست-ساراپشى مارال تورتەنوۆا.

مىنە، مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، اكىمدەر الەۋمەتتىك جەلىدە ەمەس، الەۋمەتپەن بايلانىستا بەلسەندى بولۋى كەرەك. «حالىقتىڭ جايىن تەك مىنبەدە عانا ايتىپ، مىنبەدەن تۇسە بەرە بايانداماسى جايلى ۇمىتىپ كەتەتىن دە اكىمدەر بارىن العا تارتقان ماماندار «اكىم ەلدىڭ جايىن ويلايتىن ازامات بولسا، ونى فەيسبۋك پەن تۆيتتەرگە تىركەلمەي-اق حالىق بىلەر ەدى، قۇرمەتتەر ەدى» دەيدى.

قارلىعاش زارىققان قىزى