ۇلى جاراتۋشى – اللا ادام اتا مەن اۋا انانى قازاقتىڭ انا تىلىمەن بىرگە جاراتقان. ادام تازا قازاق ءسوزى. بۇل ءسوز قازاقتىڭ ءتول ءسوزى بولعاندىقتان عانا ءبىز ءبىر-بىرىمىزدى (ەردى دە، ايەلدى دە، ۇلكەندى دە، كىشىنى دە) ادام دەپ اتايمىز. ايتپەسە، مىنا كورشى ورىس ەلى سياقتى، بىزدەردە ءبىر-بىرىمىزدى «چەلوۆەك»، «جەنششينا» نەمەسە «ليۋدي»؛ اعىلشىندار سياقتى «مان»، «مەن»، «ۆۋمان»؛ ارابتار سياقتى «روجۋلۋن» (ەر كىسى)، «يمرواتۋن» (ايەل ادام)، پارسىلار «ءمارد»، «ءزان»، «ەنسان» (جالپىلاما ادام دەگەن ۇعىم ولاردا دا بار) دەپ اتاعان بولار ەدىك. ولار بىزدەن جانە بىزگە ەڭ جاقىن تۋىس ەلدەردەن وزگە ەلدەردىڭ بارلىعى ادام دەپ تەك قانا ەڭ العاشقى ادامدى (ادام اتا – اۋا انا، ادام ي ەۆا) اتايتىندارىنىڭ سىرى وسى.

  ۇلى اباي «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ»، – دەسە، ەجەلگى اتالارىمىز «ادامزاتتىڭ ءبارىن ادام، اتام (مەنىڭ اتام) دەپ، باكە، جاكە، ساكە، ناكە دەگەندە، وزىڭنەن ۇلكەندى اكەم دەپ ءسۇي دەپ وتىر. ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ءبىر دەپۋتاتى ءبىر مينيسترگە جاكە (اكە) دەپ سويلەگەنى ءۇشىن بۇرقان-تالقان بولىپ اشۋلانىپ، قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. وسى ءبىر اۋىز سوزگە بولا-اق بارلىق دەپۋتاتتاردىڭ مانداتتارىن تارتىپ الىپ، ولاردى قازاق اۋىلدارىنا ۇزاق مەرزىمگە، قاشان قازاقتىڭ انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ العانشا، ەسەكپەن (باياعى ءابىش كەكىلباي اعامىز ايتقانداي) ءىسساپارعا جىبەرىپ الساق ارتىق بولماس ەدى.

   اتام قازاق ءوز تىلدەرىن وزگە ەلدەر سياقتى تۋىسقان (رودنوي) دەپ اتاماي، «انا ءتىلى» دەگەندە بۇل مەنىڭ شەشەمنىڭ ءتىلى دەپ وتىرعان جوق. شەشە جۇرتتىڭ بارىندە دە بار. بۇل ءسوز قازاقتىڭ انا ءتىلى بۇكىل الەم ەلدەرى تىلدەرىنىڭ اناسى دەگەن ءسوز. قازاقتا وسىعان سايكەس، تەك قانا ءۇش ۇعىم: اۋا انا، وت انا جانە جەر انا دەلىنەدى. ماڭعىستاۋلىق قازاقتاردىڭ ەجەلگى شەجىرە-داستاندارىنداعى اۋىزدارىنان تاستامايتىن «ءۇش انالى قازاعى» وسى.

   سوزدە اتا دا بار، انا دا بار. «ورىندى جەرىندە ايتىلماعان ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەلىنەدى قازاق ماقالىندا. ءسوزدىڭ اتاسى، سول ءسوزدىڭ تۇبىرىندە تۇرادى. ول «ءسوز ءتۇبىرى». بۇعان دالەل رەتىندە ايتارىمىز: ءسوز ءتۇبىرىنىڭ دە ءتۇبىرى «ءوز ءتۇبى» دەپ اتالۋى. ال، ءسوزدىڭ اناسى «ءتىل». ءتىلىڭ بولماسا ءسوزىڭ اۋزىڭنان شىقپايدى، ياعني سويلەي المايتىن مىلقاۋسىڭ.

بۇكىل الەمدەگى سويلەگەن سوزىنە بىزدەر تۇسىنە المايتىن، بىزگە ەڭ الىس ەلدەردىڭ دە 30% ءسوز ءتۇبىرى قازاق سوزدەرىنىڭ تۇبىرىمەن سايكەس كەلەدى. ماعىنالارى دا تۋرا بىزدىكىندەي نەمەسە سوعان جاقىن. بۇل ءتىل عىلىمىندا تولىقتاي مويىندالعان. دەمەك، بۇل بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ءتىلى ءوز باستاۋىن ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدەن الادى دەگەن ءسوز.

جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسى ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ العاشقى جاراتقان سانالى تىرشىلىك يەسىن  «ادام» جانە «مان» دەپ تەك قانا ەكى ەسىممەن جانە سونىمەن قاتار ەڭ العاشقى ەلدى، ياعني مەملەكەتتى قاز دەپ اتايدى. وسى ءۇش ەسىمنىڭ ۇشەۋى دە مانقىستاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. ادام اتامىزدىڭ اتىن (قاراشاڭىراعىن) اداي ۇستاپ وتىرسا، مان اتامىزدىڭ اتىن مانقىستاۋ ۇستاپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنگە قازاق دەگەن اتپەن جەتكەن، وسى ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى ءاز اۋليە اتامىزدىڭ دا مولاسى  وسى مانقىستاۋدا. سوندىقتاندا، ول باسىن ءاز اۋليە باستاعان، 360 اۋليەلى، كيەلى ماڭعىستاۋ دەپ اتالادى. مىنە، ءۇش ءجۇزدىڭ، ياعني تۇتاس ءبىر دۇنيەنىڭ تاعى ءبىر  ءۇش كەلبەتى.

  اداي شەجىرەسى ادام اتا مەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اراسىن 70 000 جىل دەپ كورسەتەدى. سوندىقتان، بۇكىل الەمدە قازاقتىڭ انا تىلىنەن باي ءتىل جوق. 1980 جىلدارى الەم ەلدەرى وزدەرىنىڭ ءسوزدىق قورىنىڭ قۇرامىن جيناعاندا اعىلشىندار 250 000، قىتايلار 500 000، ال قازاقتاردىڭ سوزدىك قورى 20 000 000 اسقان. عۇمىرى ۇزاق ەلدىڭ ءتىلى عانا وسىنشاما باي بولاتىنى ەشكىمگە دە داۋ تۋعىزبايتىن، ايداي اقيقات بولسا كەرەك.

        «ەگەر دە جەردەگى بارلىق اعاشتار قالامعا اينالىپ، ال تەڭىز (سيا بولىپ) جانە وعان ارتىنان جەتى تەڭىز قوسىلسا دا اللاھتىڭ سوزدەرى تاۋسىلمايدى (قۇران كارىم. لۇقمان سۇرەسى. 27 ايات). ءتاپسىر: سونىڭ بارىمەن جازسا دا اسا ۇلى اللاھتىڭ ءسوزى تاۋسىلمايدى. يبن كاسير. دەمەك، قازاقتىڭ انا ءتىلى ۇلى جاراتۋشى – اللاھتان كەيىنگى ەكىنشى ءتىل.

 قازاقتىڭ ءتىل بايلىعىنىڭ وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تاعى ءبىر ەرەكشە كورسەتكىشى ءسوز قۇرامىنداعى دىبىستاردىڭ وتە كوپتىگى جانە بىرنەشە سوزدەردىڭ بىرىگىپ ءبىر ءسوز قۇرالۋى. مىسالى، قازاقتا ون، جيىرما، ءتىپتى وتىزدان اسا دىبىستار مەن وننان اسا بۋىنداردان تۇراتىن سوزدەر بار. مۇنداي اسا كۇردەلى ءسوز قۇرىلىمدارى ەش ءبىر ەلدىڭ سوزدىك قورىندا جوق.

تاعى ءبىر كەرەمەتى كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ بالاما اتاۋلارى بولاتىندىعى. مىسالى، ال، العى، العي، الدىڭعى، العاشقى، الاش، الاشا، الان، التاي، الاتاۋ، الامان، بالىقشى، بالقان، بالاساعۇن، حالىق (قالقا) ت.ت. ياعني ءسوز تۇبىرىندە ال (ءال) دەگەن ءتۇبىرى بار ۇعىمداردىڭ ءبارىنىڭ تەگى (اتاسى) ءبىر. بۇل ۇعىمدار ءوز كەزەگىندە ەل - ءبىر رۋلى ەل، ياعني بارلىق الەم ەلدەرى مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ باستاۋ الاتىن جەرى (ەل حان اتامىزدىڭ ەلى)؛ ەلى - ۇزىندىق ولشەمىنىڭ باستاۋى؛ ان، انا، سانا، دانا، دانىشپان، پانا، - ادامزاتتىڭ باستاۋى؛ ازان، تاڭ، تاڭ ءسارى، تاڭەرتەڭ - كۇندىزگى مەزگىلدىڭ باستاۋى؛ از، ازاۋ (ازوۆ)، ازيا - قازدىڭ، قازاننىڭ، قازاردىڭ، قازاقتىڭ اتاسى (باستاۋى)؛ اب (اپ)، ابا (اپا)، جابال، بابا (پاپا)، افريكا انالىق تەكتى؛ سول سياقتى ەۆ (ەب) – ەۆا (ادام ي ەۆا)، ەۆرەي (ەبرەي)، ەۆروپا، ەۆانگەليە، ەۆگەنيكا، ەۆپاتوريا، ەۆفرات، ديەۆۋشكا، ديەۆا ماريا، ديەۆالۆاسيا، ەۆنۋح، ەبەلەك، كوبەلەك، ەبەدەيسىز، ەپسىز، ەبىل-سەبىل ت.ت. تەك قانا انالىق تەكتى بىلدىرەدى.  اس – باستاۋ، باستىڭ، داستارحاننىڭ، استانانىڭ، ياعني بارلىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ اتاسى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

 قازاقتىڭ ءتىل (ءسوز) بايلىعى سونشالىق كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ بىرنەشە ونداعان اتاۋلارى بار. مىسالى، ءبىر عانا تۇيەنىڭ 120 اتاۋى بولسا، جىلقىدا دا وسىعان قارايلاس. كيەلى قۇران كارىمدە وسىلاي جازىلعان. وندا ۇلى جاراتۋشى  - اللانىڭ 99 ەسىمى كەلتىرىلگەن.

 ەڭ ءبىرىنشى ادام اتا مەن اۋا انانىڭ ءتىلى شىقتى. اداي - ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى. ولار «ءتىل تاڭبالى ادايلار» دەلىنىپ، بۇل تاڭبا ەجەلدە بۇكىل قازاق (تۇرىك) قاعاناتتارىنىڭ باس تاڭباسى (گەربى) بولعان.

كاسپييدىڭ تۇپكى ماعىناسى قاس بي. ول ءوز كەزەگىندە قاز ءبيدىڭ  (قازاقتىڭ)  لاقاپ اتى، ياعني سينونيم.   سوندا قاز دەگەنىمىز بۇكىل الەم ەلدەرى مادەنيەتىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى بولسا، قاس دەگەن ءسوز كەز-كەلگەن ۇعىمداردىڭ ەڭ بيىك شىڭى. ونىڭ ارجاعىندا ەشتەڭە جوق. قازاقتىڭ سوزدىك قورىنداعى قاس بي، قاس ساق، قاس باتىر، قاس مەرگەن، قاس تۇلپار، قاس شەبەر، قاس قاعىم، قاس دۇشپان، قاس سۇلۋلار وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. قازاقتىڭ «قاسيەتتى ادام»، «قاسيەتسىز ادام» دەگەن ۇعىمدارىنىڭ شىعۋ تەگى وسى. ەندى وسىلاردىڭ قاسىنا قاز اقتىڭ تاعى ءبىر لاقاپ اتى قازدى (اسپاندا ۇشاتىن، كيەلى قۇس) قوسىپ قويىڭىز. شىنىندا دا، ەڭ ءبىرىنشى ءتىلى شىققان ەلدىڭ قاس بي اتانباي باسقاشا اتالۋى مۇمكىن دە ەمەس قوي. بۇل داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. ەجەلگى قازاقتار جاقسىلىققا جارىسۋدان الدارىنا جان سالماي، ياعني بايگەدەن كەلىپ وسىنداي ەڭ قۇرمەتتى اتاۋعا يە بولعان. بۇل داۋعا جاتپايدى.

 قازاقتا اللاتاعالا دەگەن اسا قاستەرلى، ەڭ ۇلى ۇعىم بار. وسى ءسوزدىڭ قۇرامى اللا، اتا جانە اعا دەگەن ءۇش بىرىككەن سوزدەن تۇرادى جانە ال (الدىڭعى) ءسوزى وسى ءسوز قۇرامىندا ءتورت رەت قايتالانىپ، وسى ءۇش ۇعىمنىڭ ۇشەۋىندە ورتاعا الىپ تۇر. وسىدان كەيىن ولاردى قاس بي (كاسپيي) دەپ اتاماي كورشى! اتالارىمىز تاريحتى ءبىر اۋىز سوزبەن وسىلاي جازعان. بۇتكىل جەر بەتىندە ادام-ادام بولعالى 70 000 مىڭ جىل ىشىندە مۇنداي ءسوز جاساۋ مادەنيەتىنە ەش ءبىر ەل جەتە الماعان.

 ءتىلدىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ءىل» - ىلكى (العاشقى) ءتور دەيتىنىمىز وسى. ادام-ادام بولعالى شەجىرە-تاريحتىڭ كىلتى قازاقتىڭ انا تىلىندە. كىلت پەن ءتىلدىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى دا وسىدان. قازاقتىڭ انا ءتىلى بۇكىل الەم ەلدەرى تاريحىنىڭ «كىلتى»، ياعني كودى. قازاقتىڭ انا ءتىلىن (كودىن) جوعالتىپ الساڭ، سونىمەن بىرگە الەمنىڭ شەجىرە-تاريحىن دا بىرگە جوعالتاسىڭ. الەم تاريحىنىڭ سىرى وزگە تىلمەن اشىلمايدى.

  قازاقتىڭ انا ءتىلى مەن اتا سالتىنىڭ (اتا زاڭىنىڭ) عۇمىرى 70 000 جىل. بۇلاردى جەر بەتىندە قولدانبايتىن ەل جوق.

  تاعى ءبىر كەرەمەتى، قازاقتا «اقىندار ايتىسى» اتتى ەلدەن ەرەك ونەردىڭ بولۋى. اقىندار ايتىسى ءتىل ءبىلىمىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى. بۇل شىڭنىڭ ەڭ بيىگىنە قازاقتان باسقا ەشبىر ەل شىققان جوق. ءبىرلى-جارلى قىرعىز بەن قاراقالپاق سياقتى «جار جاعالاپ جۇرگەندەر» بار. ءبىراق ولاردا بىزبەن تالاسا المايدى. سوندىقتان، بۇكىل الەم ەلدەرى قازاقتى اقىن جاندى حالىق دەپ باعالاعان. جەر بەتىندە قازاقتان وزگە ءدال بىزدەگىدەي ءتىلى مەن ايتىس ونەرى دامىعان ەل جوق. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق، ولاردىڭ ءتىلى مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تىلىمەن قارايلاس.

ەجەلگى كيەلى كىتاپتاردىڭ بارلىعى مۇسانىڭ «توراتى» (مويسەي «تاۋرات»)، ءداۋىتتىڭ (ءداۆيدتىڭ) «زابۋرى»، يسانىڭ (ييسۋس حريستوس) «ءىنجىلى»، ماڭعىستاۋلىق «ابەسپە» (اۆەستا)، ءجۇسىپ بالىقشىنىڭ «قۇتتى بىلىگى» (قۇتادگۋ بىلىك) ت.ت. ءبارى ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە قارا سوزبەن ەمەس، جىرمەن جازىلعان. شەجىرە-داستانداردى جىرمەن جازۋ تەك قانا قاز بيلەردىڭ (قاس بيلەردىڭ، قازاقتاردىڭ) قولىنان كەلەتىن ءىس. بۇل داۋعا جاتپايدى. بۇنى وسى كيەلى كىتاپتاردى يەمدەنىپ جۇرگەن ەبرەي، پارسى، اراب، ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. ولار وسى كيەلى كىتاپتاردىڭ اتاۋىنىڭ دا، ولاردىڭ تولىق ماعىناسىندا اشا الماعان. سوندىقتان كەز-كەلگەن وزدەرى تۇسىنە الماعان سوزدەردى «ەجەلگى ەبرەي»، «ەجەلگى پارسى»، «ەجەلگى اراب»، «ەجەلگى ورىس» تىلدەرى دەپ اتاعان.

       ولاردىڭ بۇلاي اتاۋلارى بۇگىنگى قازاقتىڭ انا ءتىلىن ءوز تىلدەرىنىڭ اناسى دەپ مويىنداعاندىق بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ شەجىرە-داستاندارىنىڭ ەشقايسىسىندا «ەجەلگى قازاق» ءتىلى دەگەن ءسوز قولدانىلمايدى. قازاقتىڭ انا تىلىندە  مۇنداي تۇسىنىكتە جوق. ءبىزىڭ تىلىمىزدە تەك ەسكىرگەن سوزدەر (ارحايزم) بار. مىسالى، قالا حالقىنىڭ مالعا بايلانىستى كوپتەگەن اتاۋلارىن بىلمەيتىنى سياقتى.

 70 000 جىل بويى كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ ءتىلى ەش ءبىر ەلدىڭ تىلىمەن بۋدانداسقان جوق، تازا كۇيىندە ساقتالىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. وسى ۇشىندە بۇكىل الەم ەلدەرى قازاققا قارىزدار. ەسكە ۇستا! اتاسى نەمەرەسىنەن ءتىل ۇيرەنبەيدى.

 نۇق پايعامبارعا دەيىنگىلەردە (شەجىرەدە قۇدايكە (قۋ اداي اكە) دەپ اتالادى)، نۇق پايعامبار كەمەسىنە مىنگەن جانداردىڭ ءبارى دە وسى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەن. دەمەك، نۇق پايعامبار قاۋىمىنان، ياعني ونىڭ ءۇش جاققا كەتكەن ءۇش ۇلىنىڭ  قام (ءۇندىستانعا كەتكەن)، سام (يران جاققا)، يافەس (ەدىل مەن جايىق وزەندەرى ايماعىنا) كەتكەن جانە قازىق جۇرتتا (اتا جۇرتتا)، ياعني قاراشاڭىراقتا قالعاندارىنان (قازاقتاردان) تاراعان ەلدەردىڭ ءبارى باسىندا، وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن تىلدە سويلەدى. كەيىننەن ولار بىر-بىرىنەن اجىراپ، ۋاقىت ارالىعى الشاقتاعان سايىن ءسوز قۇرامى وزگەرىپ وتىردى.  ال، كەمە قالعان جەر كۇنى بۇگىندە دە قازىعۇرت  (قازىق جۇرت)، نۇق پايعامبار كەمەسىنىڭ ىلىڭگىر (ياكور) تاستاعان جەرى لەڭگەر دەپ اتالادى. ول قازاق جەرى، ول بۇگىنگى قازاق ەلى. بۇل داۋعا جاتپايدى. بۇعان توقتاماعان جاندى، تاپ-تازا «ماڭگۇرت»، نەمەسە قۇدايدىڭ قارعىسىنا ۇشىراپ «مايمىل» بولۋعا جاقىنداپ جۇرگەن جان دەگەننەن باسقا لاجىمىز جوق.

 بۇتكىل جەر بەتىندەگى (اس پەن كوكتىڭ اراسى)، ءتىپتى سوناۋ عارىشتاعى اتاۋلاردىڭ ءبارى ادام (رۋ) اتتارى، ياعني سول اتاۋلاردى دۇنيەگە اكەلگەن اتالارىمىزدىڭ ەسىمى. باستاۋى سوناۋ ادام اتادان الىناتىن بۇل قاعيدانى بۇكىل الەم ەلدەرى قولدانادى. اتالارىمىز ونى «ءسوزدىڭ اتاسى» دەسە،  بۇگىنگى تىلدە ول «اۆتورلىق قۇقىق» دەلىنىپ ءجۇر. اۆتورلىق قۇقىق ءسوز تۇبىرىندە (ءوز تۇبىندە) ساقتالادى. اقىل-ەسى دۇرىس جاندار ءۇشىن، بۇل داۋعا جاتۋعا ءتيىستى ەمەس. بۇل تۇجىرىمدى كەز-كەلگەن ادام، كەز-كەلگەن ۇعىمنان كورە الادى. مىسالى:  بيداي – بي اداي؛  نان – مان؛ ساداق – ساق اداي، قورامساق – ور مەن ساق، جەبە – جەمەنەي؛ قارا قۇمىق  (گرەچكو) -  اۆتورى قۇمىقتار؛ الما – الاش پەن مان. بۇل جەمىستىڭ اتاۋى وتە ەرتەدە قويىلعان. المانعا (الاش مانعا) «ن» دىبىسىنىڭ قوسىلماۋى، بۇل اتاۋدىڭ مان اتادان، ياعني نۇق اتامىزدان بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن؛ مۇقيت، قۇقىق، نۇكتە، قوس نۇكتە، بۇقا ت.ت. ياعني ءسوز تۇبىرىندە ۇق (ۇك) دەگەن ءتۇبىرى بار سوزدەردىڭ ءبارىنىڭ اۆتورى نۇق پايعامباردىڭ اۋلەتى، ۇرپاعى دەگەندى بىلدىرەدى؛ وسمان (يمپەريا)، كوسموس (قوساي كوپىر)، قوساي، كوسوۆا، روسسيا، موسكۆا، يۋگوسلاۆيا، چەحوسلاۆاكيا، قوس نۇكتە ت.ت. ءسوز تۇبىرىندە وس (وش) دەگەن ءتۇبىرى بار سوزدەردىڭ ءبارىنىڭ اتاۋى قوساي اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى. نۇق اتامىزدىڭ رۋىنىڭ اتاۋى دا وسى؛ شابدالى – اۆتورى ابدالدار؛ ارى قاراي وسى ويىمىزدى جالعاستىرا بەرسەك،  ادتاردان – ادام، اداي، ادال، اداق، اداس، ادىر، ادىرنا، ادىراسپان؛ تازىكەدەن – ءتاج (حاندار مەن قاعانداردىڭ ارنايى باس كيىمى)؛ اعادان (قاز اعادان) – اعاش؛  قارالاردان (قارامان، قاراحان، قاراباستاردان) – قاراعۇس، قاراعاي، قاراعاش، قاربىز؛ قىرعىزداردان – قىران، قىرعي؛ ەردەن – تەرەك؛ استاردان – استىق؛ مانداردان – مانقۇس، ساندۋعاش، جانتاق، جاڭعاق؛ ارىستاردان – ارال، ارشىن، ارشا، ارپا؛ قۇدايكەدەن (تۇران، تۇرىكتەن) – قۇرالاي، قۇرما، قۇرت؛  الاشتان –الما، الشا، المۇرت؛  كوكبورىدەن  - ورىك؛ قياننان – قيار؛ قىزاننان – قىزاناق؛ بالىقشىلاردان – بال، بالا، بالاپان؛ اپادان – جاپىراق، ىسىقتاردان – مىسىق، قۇدايكە ۇلى اقپاننان – اققۋ، ازدان – ازامات، قازدان – قاز، اتاقاز، سازان  ت.ت.، ۇلان (وعلان، وعىزداردان) –  تۇلپار، ءدۇلدۇل؛ مۇڭال-موڭعولداردان – «اعايىندى قوڭىر قاز» ت.ت. قالدى.

       تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. ادام اتا مەن اۋا انا بۇگىنگى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەن.  ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزدى ادام دەپ اتايتىنىمىزدىڭ سىرى وسى.

      قازاق دالاسىنىڭ نەبىر كەرەمەتتەرى: اڭىز-اڭگىمەلەرى، جەر-سۋ اتاۋلارى، ارحەولوگيالىق قازبا جادىگەرلەرى الەم عالىمدارىن تاڭ قالدىرۋدا. ءتىپتى ولاردىڭ كوبى قازىرگى قازاق دالاسىنىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىن وزگە پلانەتادان كەلگەندەر دەپ اتاپ ءجۇر. بۇل بولجام تۇپ-تامىرىمەن قاتە. بۇل مادەنيەت بىزگە ەجەلگى اد قاۋىمىنان قالعان. ونى «بەرگى بەتكە» الىپ ءوتىپ، سول ادامزاتتىڭ ەجەلگى ۇلى مادەنيەتىن جالعاستىرعاندار قازىق جۇرتقا (جۋدى تاۋىنا) نۇقتىڭ كەمەسىمەن كەلىپ، ىلىڭگىر (ياكور) سالعاندار. ولار وزدەرىن مان دەپ اتادى. سول مانداردىڭ جاز جايلاۋى قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرى، قىس قىستاۋى مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىس قىستاۋى) بولدى.  بۇل جەرلەر بۇگىنگى قازاق دالاسى. الەم مادەنيەتى بۇتكىل جەر شارىنا وسى وڭىردەن تارادى. بۇگىنگى قازاقتار سول ەجەلگى ادام اتا مەن مان اتانىڭ (مانداردىڭ) قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى. اقىل-ەسى ءتۇزۋ جاندار ءۇشىن بۇل داۋعا جاتۋعا ءتيىس ەمەس.

  بۇتكىل جەر بەتىندە، بۇتكىل الەمگە استانا بولعان ەكى جەر بار. ول ادتاردىڭ استاناسى بولعان ماڭعىستاۋ، ەكىنشىسى نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان قازىعۇرت تاۋى مەن سىر وزەنى ءوڭىرى (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى).

جوعارىدا ايتقانىمداي،  عالامدىق قۇبىلىستار، بۇتكىل جەر بەتىندەگى بارلىق اتاۋلار قازاقتىڭ انا تىلىندە قويىلعان.  ەگەر دە جەر بەتىنەن قازاقتىڭ انا ءتىلى جويىلار بولسا بۇكىل ادامزات بالاسى تاريحىنان ايرىلىپ، شىن ماڭگۇرتكە اينالادى. اتالارىمىز «اقىرزامان» دەپ وسىنى ايتقان. بۇكىل ادامزات بالاسى اتام زاماننىڭ (اتالار زامانىنىڭ) اقىرىنا، ياعني اقىرزامانعا تاياپ كەلەمىز. اتا سالتىن ۇستانعان قازاق حالقى اقىرزاماندى الىستاتۋعا جانىن سالسا، بۇگىنگى ورىس ءتىلدى بيلىك سونى تەزىرەك جاقىنداتۋعا بارىنشا تىرىسىپ باعۋدا. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلباسىمىزدىڭ شيرەك عاسىردان بەرى سان مارتە قايتالاپ كەلە جاتقان «ەكى قازاق بىر-بىرىڭمەن قازاقشا سويلەسىڭدەر» دەگەن تاپسىرماسىن ورىنداپ جۇرگەن جوق. ءبىر تاڭ قالارلىعى، ورىنداماي جۇرگەندەر قارا حالىق ەمەس. بىزدەر جانە ءبىز قاتارلىلار ەلباسىمىزدىڭ بۇل تاپسىرماسىن ەڭ العاش ايتقاندا-اق ورىنداعانبىز. ورىندامايتىندار تەك قانا بيلىكتىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەر. بۇل نە سوندا، بۇكىل قازاق قولداپ وتىرعان ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىن ورىنداماۋ، ەل بيلىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعانداردىڭ جەتەسىزدىگىنەن بە، الدە ولاردىڭ ەش قايسىسى قازاق ەمەس پە، الدە مۇندا ءبىز بىلمەيتىن تاعى دا باسقاداي سىر بار ما؟ شىنىندا دا قىزىق ەمەس پە؟ نەگە ولار ەلباسىنىڭ بۇيرىعىن دا، حالىقتىڭ تالابىندا ورىندامايدى؟ نەگە ولار ءوزى باسقاراتىن مەملەكەتىنىڭ، مەملەكەتتىك تىلىندە سويلەيتىن ادامدارىمەن اۋدارماشى ارقىلى سويلەسەدى. وسىنداي بيلىك يەلەرىنىڭ قازاققا قانداي پايداسى بار؟

تاريح تاعلىمى: قازاق تاريحىندا قازاق حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ ايتقاندارى ەكى ەتىلمەگەن. سەبەبى، ولار ەشقاشان ءوز قاراباسىنىڭ مۇددەسىن ەل مۇددەسىنەن جوعارى قويعان ەمەس. ۇلى اتالارىمىز سول ۇشىندە ەل بيلەگەن حانى مەن قاعانى تۇگىل، ولار وتىراتىن ورىن تاقتى دا باستارىنا باس كيىم ەتىپ كيىپ جۇرگەن. تاقيانىڭ ءسوز ءتۇبىرى تاق بولۋى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى. ال، وعان جالعانعان «ءيا» جالعاۋى، وسى تۇجىرىمىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا بەرگەن تاپسىرما-بۇيرىقتارىن ورىنداماعان بيلىك يەلەرىن قاتاڭ  جازالاعان...، ەكىنشى قايتا بيلىككە جولاتپاعان.

    قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم

ماڭعىستاۋ