بۇل كۇندە اتا تاريحىمىزدى بىلمەگەن كىسىلەر شەتتەگى قازاقتار اشارشىلىق پەن سوعىستا وتانىن تاستپاپ قاشىپ كەتكەندەر دەپ ءجۇر. ولاردىڭ اتا مەكەندى تاستاپ كەتپەگەنىن، قازاقتىڭ ءوز جەرىندە وتىرعانى تالاي ايتىلدا دا جازىلدى. قازاقتىڭ ءتۇڭعىش استاناسى ورىنبور مەن تولە بي بابام جاتقان تاشكەنتكە، ءۇيسىن مەن ءعۇننان باستاپ ۇلى ءجۇز بەن ورتا جۇزگە ۇلى قونىس بولعان ىلە، التاي، تارباعاتايدى ەشكىمدە قازاقتىڭ جەرى ەمەس دەپ ايتا الماس. تەك، روسسيا مەن جۇڭگو اراسىنداعى تەڭسىز كەلىسىمدەردىڭ قۇربانى بولىپ وسى كۇندە وزگەگە وگەي بالا بولىپ جۇرگەنى بولماسا.
التاي مەن ىلە اراسىن قازاق حاندىعى كەزىندە نايمان، كەرەي، ۋاق، البان رۋلارى ەن جايلاپ جاتقان ەدى. 18- عاسىردىڭ باسىندا جوڭعارلار سول قونىستارىمىزدى تارتىپ الىپ قازاقتى باستىسقا ىعىستىرعان ەدى. 18- عاسىردىڭ 50- جىلدارىنان كەيىن قازاق ءوز جەرىن جوڭعارلاردان ازات ەتىپ بۇرىنعى اتا قونىستارىنا قاراي ات باسىن تارتا باستادى. جوڭعاردى جەر بەتىن جويىپ جىبەردىم دەپ جيڭ پاتشالىعىدا قازاق جەرىنە قاراي سۇقتانىپ ول جەرلەردى ءوز مەنشىگىنە اينالدىرۋعا كۇش سالدى. قازاق بيلەرى نە بولسادا قازاق جەرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ءوز اتا قونىستارىنا بارىپ ىرگە تەبۋگە بەكىدى. 18- عاسىردىڭ اياعى مەن 19- عاسىردىڭ باسىندا قازاق ورىس پاتشالىعىنىڭ وتارىنا اينالىپ بولدى. ەندىگى جەردە قازاقتىڭ قونىسىن قازاق ەمەس ەكى يمپەريا بەلگىلەپ ءوزارا كەلىسىمدەر مەن قازاقپەن ەش ساناسپاي ءبولىسىپ شەكارا بەكىتتى. وسى تەڭسىز كەلىسىمدەردىڭ سوڭعى نۇكتەسىن 1881- «پەتەربۋرگ شارتى» دەگەن كەلىسىم قويدى. مىنە سودان باستاپ سول جەردە، سوندا تۇراتىن قازاقتا قازاقتاردىڭ ەش قالاۋىنسىز قىتايدىڭ قۇرامىندا كەتتى.
سودان باستاپ اعايىندى ەكى قازاق ەكى مەملەكەتتىڭ ادامى بولعان تاعدىر باستالدى. تەك بۇنىڭ ءبىر عانا قايىرى عانا بولدى. ورىس پاتشالىعى كەزىندە دە پاتشالىقتىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان قازاق پانا تۇتىپ شەگارا بۇزىپ باۋىرىنا بارىپ پانالاپ وتىردى. كسرو قۇرىلعاننان باستاپ قازاقتىڭ اسىل تەكتىلەرىنە قانجار قادالىپ، قۋعىن سۇرگىن باستالعان كەزدە اسىلدان ۇرپاق قالۋ ءۇشىن شاماسى كەلگەنى وتباسى مەن شاماسى كەلمەگەنى ۇرپاعىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن بالا شاعاسىن جىبەرىپ وتىردى. ونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە شاكارىم قۇدايبەردىۇلىن ايتۋعا بولادى، ءوزى اجالعا باس تىگىپ ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالدى. سول كەزدەگى قازاق بايلارى مەن ەل اعالارى دەرلىكتەي وسىلاي ىستەدى. ەگەردە سول كەزدە شەكارانىڭ سىرتىندا قازاقتار بولماسا سول اسىل تەكتى قازاقتاردان ۇرپاق تا قالماي قالعان بولار ەدى. اشارشىلىقتا قازاقتى تاستاپ قاشتى دەپ ستاليننىڭ قىلىشىنان قۇتىلىپ ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالعان قازاقتار جاساعانداي كورەدى. ول كەزدە دەرلىكتەي بايلار مەن ۇرپاقتارى ۇستالعانى ۇستالىپ، امان قالعانى شەكارا اتتاپ بولعان. ول كەزدەگى ستالين قوراسىندا ءبىر ات، ەكى سيىرى، 10 قويى بولسادا قۋدالاۋعا ۇشىراتقان ەدى، ال ولاردىڭ قاشقاندارى بولسا بايلىقتارىن ارقالاپ ەمەس، جاندارىن شۇپىرەككە ءتۇيىپ شەتەل اتتاعان بولاتىن. مىنە سولاي ءبىر تالاي قازاق امان قالعان بولاتىن، ال سول قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى 60- جىلدارى كەلىپ العان بولاتىن. قىتايداعى قالعان قازاقتار ورىستىڭ اپانىنان تالاي قازاقتىڭ امان قالۋىنا سەبەپشى بولعان ەدى. ءبىراق ولاردىڭ قىتايدان كورگەن قۋعىن سۇرگىنى از بولمادى. التاي قازاقتارى گيمالاي اسىپ، ەۆروپا مەن تۇركياعا بارىپ تابان تىرەدى. 60- جالدارداعى اشارشىلق پەن 1966- جىلدان 1976 جىلعا دەيىنگى قۋعىن سۇرگىندە از بولمادى. ءبىراق ەندى ونداعى قانداستارىمىزدى ەلگە دەر كەزىندە ورالۋعا سەبەپكەر بولماساق ەندگى جوعالتۋىمىز وداندا كوپ بولماق. وزگەنىڭ وتارىندا بولىپ 4 ميلليون قازاقتان ارىلۋدان ءوز تاۋلەلسىز وتانىمىزدا تۇرىپ وزگە ەلدەردە تۇرىپ جاتقان 5 ميلليون قازاقتان تىرىدەي ايىرلاتىن بولساق تاريح الدىنداعى كۇنامىز ودان اۋىر بولاماق. ستالين جاساعان قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىقتا تالاي قازاقتىڭ جانىن الىپ قالعان قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارىن ەندى ءبىز امان الىپ قالايىق.
P.S.
اشارشىلقتا بايىلقتى الىپ قاشىپ كەتتى دەيتىندەرگە:
كەشە اشارشىلىق جانە قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىنا قويىلۋعا ءتيىستى ەسكەرتىكشتىڭ ورىنىنا گۇل شوعىن قويۋ بارىسىنا ءبىر اعامىزدىڭ اڭگىمەسىن شالا تىڭداپ قالدىم. ول كىسىنىڭ ءبىر تۋىسقان اپاسى اشارشىلىقتان امان قالعان اۋىلداعى ەكى بالانىڭ ءبىرى ەكەن. امان قالعان كىسى مال سوياتىن جەردەگى ءبىر اتالارىنىڭ كومەگىمەن ءتىرى قالعان ەكەن. اتالارى تۇندە سويىلعان مالدىڭ قانىن ۇرلاپ الىپ شىعىپ اۋىلدىڭ شەتىنە اپارىپ قايناتىپ بەرىپ ءجۇرىپ ءومىرىن ساقتاپ قالعان ەكەن دەيدى. ەتتىڭ ءبارى رەسەيگە كەتۋى كەرەك، ءبىراق ۋاقىتىندا كەتپەي كوكتەمدە ساسىپ كەتتى دەيدى. سوندا دا ساسىعان ەتكە اش قازاق جاقىنداسا اتادى ەكەن.
ال ەندى كورىڭىز، جانىن امان الىپ قالعان قازاق ارتىق پا، استىعىڭ مەن ەتىڭدى تارتىپ الىپ ساسىتىپ قويىپ جانىنا جولاتپاعان ورىس ارتىق پا؟
تۇردىبەك قۇرمەتحان
