ءبىزدىڭ رەداكسيامىزعا بەلگىلى قايراتكەر-اقىن اۋىت مۇقيبەكتەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى نۇرتاي ابىقايەۆتىڭ اتىنا جازىلعان حاتتىڭ كوشىرمەسى كەلىپ ءتۇستى. اتاجۇرتىنا ورالۋعا نيەتتى قانداس قازاعىمىزدىڭ ۋايىم-مۇڭىن ارقالاعان سول حاتتى ءبىز جولما-جول جاريالاپ وتىرمىز.
قۇرمەتتى، نۇرتاي ءابىقاي ۇلى!
ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز، 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي سالىسىمەن، كوپ وتپەي، تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازاربايەۆ بىردەن شەتتەگى قانداستارىن اتاجۇرت قازاقستانعا شاقىردى. ەلباسىمىزدىڭ سول جىلى 30 جەلتوقساندا قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىنەن:
«قىمباتتى وتانداستار! ەجەلگى اتامەكەنىنەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا-بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراقتىڭ الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام پراۆوسى تۋرالى ەلارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ، قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتا-مەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا-بابا ءارۋاعى الدارىڭىزدان جارىلقاسىن!» (30.12.1991ج) دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزدا ءالى تۇر.
سول كۇننەن باستاپ، قازاق كوشىالەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن الاتاۋ مەن سارىارقانىبەتكە الىپ شۇبىردى دا وتىردى.
ارادا كەلۋشىلەردىڭ قاتارى سيرەي باستاپ ەدى، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاعى دا:«...قانداستارىمىزعا قولداۋ كورسەتىپ، قامقورلىق جاساۋدىڭ ناقتى جولدارىن ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك. سوندىقتان، الداعى ماقسات-مىندەتتەردى بىرلەسىپ بەلگىلەپ العانىمىز ءجون. بىرىنشىدەن، پارلامەنتتە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالۋدا. كەڭىنەن تالقىلانىپ، قابىلداناتىن جاڭا زاڭ قانداستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ول قانداستارىمىزدىڭ قۇجات تاپسىرۋدا، تىركەۋگە تۇرۋدا، ازاماتتىق الۋدا كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋى ءتيىس. بۇل ورايدا ءبىر نارسەنى قاپەردە ۇستاعان ءجون. سوڭعى كەزدەرى بەلگىلەنگەن كۆوتا تولماۋدا. تۋعان ەلگە تابان تىرەيمىن، كوشىپ كەلەمىن دەۋشىلەرگە قاشاندا ەسىگىمىز اشىق ەكەنىن مەن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن» (دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ IV قۇرىلتايىندا سويلەگەن ءسوزى. 25.05.2011 ج.) دەپ، ودان ارى بەكەمدەي ءتۇستى.
ءتىپتى،2013 جىلى 10 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەڭبەك كوشى-قونى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قانداستارىمىزعاءتورت جىلسىز ازاماتتىق بەرىلمەيتىن زاڭ جوباسىنا قول قويىلىپ، ارادا نەبارى بەس اي، جيىرما ءتورت كۇن وتپەي جاتىپ، 2014 جىلى 4-مامىردا:
«قانداستارىمىزعا جول اشۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ جەرى كەڭ. ورنالاسامىن دەگەن جەرىن ءوزى تاڭداسىن. وڭتۇستىكتە حالىقتىڭ تىعىزدىعىن، ال سولتۇستىكتە ازدىعىن دا ەسكەرۋ قاجەت. كەلگەن جاستار ءوز بولاشاعىن جاساۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋى ءتيىس. وسى ورايدا ۇكىمەت بارلىق جاعىنان قولداۋ ءبىلدىرۋى كەرەك!» دەپ،ۇكىمەتكە قايتادان №1026 باتىل تاپسىرما بەرۋىن – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كورەگەندىگى، الىستاعى اعايىنعا دەگەن زور قامقورلىعى دەمەسكە ەش حاقىمىز جوق!
سول زاڭ جوباسى ءقازىر ماجىلىستە تالقىلانۋدا. قازىرگە دەيىن جەتى بىردەي وتىرىسى ءوتتى. ۇكىمەت دايىنداعان جاڭاجوبادا قانداستارىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا، قالاعان وڭىرىنە ورنالاسۋىنا بارىنشا تيىمدىلىكتەر قاراستىرىلعانىن ريزالىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى.
وكىنىشكە وراي، ق ر ۇكىمەتىنىڭ 2014 جىلعى 19 اقپانداعى №111 قاۋلىسىندا كورسەتىلگەن «شەتەلدiكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردى تiركەۋ جانە ولارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» مەملەكەتتiك كورسەتىلەتىن قىزمەت ستاندارتىنداعى «...3) ونىڭ ازاماتتىعى مەملەكەتىنىڭ جازباشا كەلىسىمى رەتiندە بولۋى مۇمكiن كەتۋ پاراعى نە شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشiن شىعۋعا رۇقساتتى راستايتىن باسقا قۇجات»جانە«...5) ازاماتتىعى تيەسىلى جانە (نەمەسە) تۇراقتى تۇراتىن مەملەكەتىندەگى سوتتىلىعى (سوتتىلىعىنىڭ جوقتىعى) تۋرالى قۇجات؛» دەگەن ەكى انىقتامانىڭ ءوز زاڭنامالارىنا سايكەس جۇڭگو حالىق رەسپۋليكاسىنان كەلەتىن قازاقتارعا بەرىلمەيتىنى بۇل زاڭ جوباسىندا مۇلدە ەسكەرىلمەگەن.
سوڭعى تورت-بەس جىلدا وسى «ەكى انىقتامانىڭ» كەسىرىنەن كەلۋشىلەر قاۋىرت ازايدى، قازاق كوشى توقتادى دەسە دە بولادى...
ەگەر، ءقازىر ماجىلىستە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 22 شىلدەدەگى № 477-IV «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ «كوشىپ كەلۋشىلەرگە قر-داتۇراقتى تۇرۋعا ارنالعان رۇقساتتى بەرۋدەن باستارتۋ نە ونىڭ كۇشىن جويۋ ءۇشىن نەگiزدەر» دەگەن 49-بابىنىڭ 2ء-شى جانە 9-شى تارماقتارىن الىپ تاساماسا نەمەسە وزگەرىستەر ەنگىزبەسە، №111 قاۋلىداعى اتالعان ەكى انىقتاما قانداستارىمىزدىڭ تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋىنا، ازاماتتىق الۋىنا تاعى كەدەرگى بولعالى تۇر.
ناقتىلاپ ايتساق، اتالعان 49-باپتىڭ 2ء-شى تارماعىناسايكەس،«سوتتالعانعا دەيiن تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس بولعان، باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان» جانە9-شى تارماعىنا سايكەس، «اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتتالعاندىعى بولعان» كوشىپكەلۋشىلەرگە قازاقستاندا تۇراتى تىركەۋگە تۇرۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى.
بۇل ءبىر قاراعاندا ءجون سەكىلدى. وتانىمىزدىڭ ءقاۋىپسىزدى، تىنىشتىعى، ازاماتتارىمىزدىڭ باس اماندىعى ءۇشىن جاسالعان شارا ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر.
دۇرىس دەيىك!
ءبىراق!
ەگەر، وسىنداعى 2ء-شى تارماقتا كورسەتىلگەن «سوتتىلىق» بويىنشا قاراساق، جازاتايىم قىلمىس جاساپ، جازاسىن قۇلانتازا وتەپ شىققان سوڭ ورالعان قانداستارىمىزدى دا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعىزبايدى ەكەنبىز. مىسالى، ءبىر قازاق اراق ءىشىپ وتىرىپ، «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان! پرەزيدەنتىم – نۇرسۇلتان نازاربايەۆ! قازاقتار، كەتتىك اتاجۇرتقا!!!» دەپ ۇران سالسا، قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كوممۋنيستيك جۇيەدەگى جۇڭگو بيلىگى ونى «كاپيتاليستىك ەلدى، ونىڭ كاپيتاليست ەلباسىن اڭسادى» دەپ، كەمىندە ءبىر جىلعا سوتتاپ جىبەرۋى– مۇندا تۇرعان اقيقات؟!
ەرتەڭ سول باۋىرىمىز ەلگە ورالسا، «سەن سوتتالعانسىڭ!» دەپ قابىلداماي قويساق، قالاي بولادى؟!
تاعى ءبىر قىزىق اڭگىمە:ءبىر ەلدە قىلمىس بولىپ سانالعان جاعداي ەكىنشى ءبىر مەملەكەتتە قىلمىس بولىپ ەسەپتەلمەۋى دە مۇمكىن عوي. انا ءبىر جىلى مەملەكەتتىك ساپارمەن قازاقستانعا ات باسىن تىرەگەن كوندوليزا رايس حانىمدى كۇتىپ العان قازاق ازاماتتارى ءبىر سەرگىپ قايتسىن دەگەن بولۋى كەرەك، الماتى وبلىسى اۋماعىنداعى ءبىر توبەگە شىعارىپ، قيقۋلاپ تۇلكى مەن قويانعا قۇس سالعان بۇركىتشىلەر ونەرىن كورسەتكەن. قىزىققا كەنەلەدى دەگەن اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ كوڭىل-كۇيى سول جەردە نىلدەي بۇزىلىپتى. بۇركىتتىڭ اياۋسىز بۇرە تۇسكەنىن كورگەن كوندوليزا حانىم: «بۇلارىڭىز بارىپ تۇرعان قورلاۋ!»، – دەپ باعا بەرىپ، امەريكاسىنا اتتانىپ كەتىپتى.
اقش-تىڭ جانۋارلاردى قورعاۋ زاڭى بويىنشا، بۇل – قىلمىس، ارينە. قازاقتىڭ بۇركىتشىلىك سالتىن دارىپتەيمىن دەگەن ول ەلدەگى قازاق تا سوتتالۋى مۇمكىن عوي. ەلگە كوشىپ كەلىپ جاتسا، ول دا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرا الماي، كەرى قايتۋى كەرەك پە؟!
ءبىز جاقسى بىلەمىز: وسى ەكى تارماق ەنگىزىلگەن قر-نىڭ 2011 جىلعى 22 شىلدەدەگى №477-IV «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنا قولدانىسقا ەنۋدەن بۇرىن قىتايدان وسىندا ورالعان قانداستارىمىزدىڭ ىشىندە «سوتتىلار» جەتىپ ارتىلادى. مىسالى، جازۋشى جاقسىلىق ءساميت ۇلى، ءتۇرسىنالى رىسكەلدييەۆ، سەرىك قاپشىقباي ۇلى، كارىم اكىرامي. مۇنداي كىسىلەر نەشە جۇزدەپ سانالادى. كەزىندە ءبارى قىتايدا جۇرگىزىلگەن سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان، وڭشىل-ۇلتشىل دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ، تارىم لاگەرىندە جازاسىن وتەگەن بولاتىن.كەلگەلى وتىرعاندار دا ءالى كوپ.سوندا، مۇنداي ادامداردان قانداي ءقاۋىپ تونبەك ەلىمىزگە؟!
ال، 9-شى تارماقتاعى«اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتتالعاندىعى بولعانعا»كەلسەك،مۇنداي قىلمىسكەرلەردىڭ قاي ەلدەگى جازاسى – ءولىم نە ءومىرباقي باس بوستاندىعىنان ايىرۋ! ماقسات ۇسەنوۆ قۇساپ،BMW X6 ماركالى كولىگىمەن التى بىردەي جۇرگىنشىنى قاعىپ، ءبىر ادامدى مەرت قىلىپ تاستاپ، بوستاندىقتا تايراڭداپ جۇرەتىندەرگە، مەنشە، بىزدەن باسقا ەلدە مۇلدە ەركىندىك جوق! وندايلار تۇرمەنىڭ تۇبىندە ءشىريدى...
قىزىعى سول – الەمنىڭ ەڭ دامىعان جەتى-سەگىز ەلىنىڭ كوشى-قون زاڭىن تەكسەرىپ كوردىك: ەشبىرىندە مۇنداي باپ جوق. ءوز قانداستارىن جاپپاي شاقىرىپ، قابىلداپ، ازاماتتىق بەرىپ كەلە جاتقان يزرا́يل، گەرمانيا، رەسەيزاڭدارىنان دا بۇل تاحىلەتتەس باپتى كەزدەستىرە المادىق. ءتىپتى، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ەلىمىزدەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن قانشا ميلليون ادام ءوز وتاندارىنا قونىس اۋداردى، سول ەلدەردىڭ ءبىر دە بىرەۋى كەلۋشىلەرىنەن قازاقستاندا سوتتالعاندىعى جايلى وسىنداي انىقتاماتالاپ ەتپەگەن. قاجەت بولعان جاعدايدا، قۇزىرلى ورىندارى وزدەرى سۇراۋ سالىپ، تەكسەرگەن...
سوسىن، ءبىر جارىم ميلليون ەتنيكالىق قازاق تۇراتىن قحر-نىڭ2007 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ اتقارىلىپ كەلە جاتقان«ءتولقۇجات بەرۋ تارتىبىندە» مىناداي جەتى ءتۇرلى ساناتتاعى ادامعا شەتەلگە شىعۋعا مۇلدە رۇقسات جوق نەمەسە شەتەلگە شىعۋ ءتولقۇجاتى بەرىلمەيدى.
1) قحر-نىڭ ازاماتى ەمەس بولسا؛
2) ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن دالەلدەي الماسا؛
3) قۇجات الۋ بارىسىندا جالعان دوكۋمەنت جاساپ، الاياقتىق ىستەسە؛
4) سوتتالىپ، جازاسىن وتەۋدە بولسا؛
5) سوتتىڭ تولىق شەشىمى شىقپاعان ءىستى ادامدار بولسا؛
6) قىلمىستىق ىسكە قاتىسى بار دەپ، جاۋاپقا تارتىلعان كۇماندى ادامدار بولسا؛
7) مەملەكتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارعان، شەتەلگە شىققان سوڭ مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى، زور زالال كەلتىرەدى دەپ ەسەپتەلسە.
دەمەك، ءبىزدىڭ زاڭمەن تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋدان شەكتەلگەن ادامدى جۇڭگو ۇكىمەتى ونسىزدا شەتەلگە شىعارمايدى دەگەن ءسوز!
الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان قازىرگى ۇلكەن ءبىر ءقاۋىپ – ءدىنني تەروريزم ەكەنى بەلگىلى! باسقا ەلدى بىلمەيمىن، اتەيستىك باعىتتى ۇستانعان قىتايدا بۇل ىندەت تامىرىمەن قيىلعان دەۋگە بولادى. يمامدارى ءماجبۇرلى تۇردە ورتالىق الاڭعا شىعىپ، ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا بي بيلەپ، «ءبىزدىڭ ءىلىمىمىز اللاحتان ەمەس» دەپ ۇران سالعان ەلدەن قانداي ءدىني قاتەر كۇتۋگە بولادى (http://www.nur.kz/355199.html؟smart)؟! قىسقاسى، قىتايدىڭ «ءدىنني تەروريزمدى» ەركىندىك اڭساعان مۇسىلمان ۇلتتاردى تۇقىرتۋ ءۇشىن ۇرانداتاتىنىن بۇل كۇندە بۇكىل الەم بىلەدى.
ۇلتارالىق قاتىناستا دا شەتتەگى قازاقتار ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەن. سونىڭ ءبارىن بايقاعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ ءبىر كەزدە «قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ۇلتتىق قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى دالالىق كەڭپەيىلدىلىك، اقىلعا جۇگىنگەن شىدام مەن سابىر بولسا، سىزدەر سول قاسيەتتەردى كوتەرۋ ارقىلى وزدەرىڭىز ءقازىر تۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنا، ۇلتارالىق كەلىسىمىنە ءوز ۇلەستەرىڭىزدى قوسىپ جۇرسىزدەر دەپ بىلەم جانە سول ءۇشىن سىزدەرگە اق العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. قاي جەرگە بارسام دا قازاق دياسپوراسى تىنىشتىعىمىزدى الىپ جاتىر، ويباي، دەگەن ءسوزدى ەستىپ كورگەن جوقپىن. بۇل دا ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ەستيارلىقتىڭ بەلگىسى!» (2002 جىلى تۇركىستاندا اشىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايى) دەگەن بولاتىن.
قۇرمەتتى نۇرتاي ءابىقاي ۇلى!
ءبىز ءسىزدى تاۋەلسىز قازاق ەلىن ءوز قولىمەن قۇرعان، بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىتقان كەمەڭگەر باسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭ سەنىمدى، ادال سەرىگى دەپ بىلەمىز. وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن سانالى عۇمىرىن ات جالىندا، تۇيە قومىندا وتكىزىپ كەلە جاتقان وتە بىلىكتى باسشى دەپ باعالايمىز. ءوزىڭىز ىرگەتاسىن قالاسقان، جەرى بولسا كەڭ، حالىق سانى تىم از قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىنىڭىزعا ءتىپتى دە سەنىمدىمىز.
جاسىراتىنى جوق، بۇل كەدەرگىلەرگە قاراپ وتىرىپ، قازاق بيلىگى شەتتەن كەلەتىنبار ءقاۋىپ پەن قاتەردىقانداستارىمىز الا كەلەدى دەپويلاپ وتىرعان جوق پا ەكەن دەگەن ويعا قالامىز!؟
سىزدەي ءتوراعاسى بار قۇدىرەتتى ورگان تۇرعاندا، بىرەن-ساران «قىلمىسكەر» كىرىپ كەتەدى دەپ قاۋىپتەنىپ، قازاقتىڭ ەلگە بەت العان ءبۇتىن ءبىر ۇلى كوشتىن دوعارىپ قويۋ، تۋىسقاندارىمىزدى سارساڭعا سالۋ دۇرىس ەمەس، ارينە. قازاق كوبەيمەسە، ەلىمىزگە ودان دا زور ءقاۋىپتىڭ تاپ-تاپ بەرگەنى، بەرگەن!
اتالمىش «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ14-بابىندا ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ قۇزىرەتى «كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۋاقىتشا جانە تۇراقتى تۇرۋىنا رۇقسات بەرۋدى كەلىسەدى»دەپ، اشىق كورسەتىلگەن.
سوندىقتان سىزدەن«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ49-بابىندا كورسەتىلگەن سوتتىلىعىنا بايلانىستى 2ء-شى جانە 9-شى تارماقتاردى ءبىرجولا الدىرىپ تاستاۋىڭىزدى سۇرايمىن. ونىڭ ورنىنا ءقاۋىپتى ادامداردى بۇرىنعىداي ۇقك-نىڭ دالەلدى شەشىمدەرىمەن تۇراقتى تىركەۋدەن ايىراتىن تارماق ەنگىزۋگە ىقپال ەتۋىڭىزدى وتىنەم.
قۇرمەتپەن،
اۋىت مۇقيبەك، اقىن
«دات» اپتالىعى
