جەزوكشەلىك – قوعامنىڭ ەڭ ءقاۋىپتى دەرتتەرىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءبىز وسى دەرتتىڭ الدىن الماي، اسقىندىرىپ العان سىڭايلىمىز. ەندى مىنە ەمىن ىزدەپ الەكپىز. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تەلەديداردان كورەتىندەرى رەاليتي-شوۋلار، ينتەرنەتتەن كورەتىندەرى پورنوفيلمدەر، كوشەدەن كورەتىندەرى سەكس-شوپتار. وركەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرامىز دەپ جۇرگەنىمىزدە ۇل-قىزدارىمىز تۋرا جولدان تايىپ بارادى... وسىعان سايكەس سوڭعى كەزدەرى جەزوكشەلىكتى زاڭداستىرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن بولىپ ءجۇر.
تاريحقا جۇگىنسەك، جاڭا وسيەتتەگى (ەۆانگەليە) «زاتتاردى ورتاق ۇستاۋ» ارقىلى رەسەيدە پاتشا وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن وسى ۋاعىزدىڭ ىزىمەن بارىپ كوممۋنالار قۇرىلدى. كوممۋناعا بىرىككەندەر ورىس ەلىندە «جىنىستىق توڭكەرىس» (سەكسۋاالنايا ريەۆوليۋسيا) جاساپ، كوممۋنا ەرەجەسىنە ساي ەندى ءبارىن ورتاق ەتەمىز دەپ، ايەلدەرىندە ورتاعا سالدى. ەلدە قان اۋرۋى (ۆەنزابوليەۆانيە) جاپپاي ورىن الدى. ريەۆوليۋسيا «كوسەمدەرىنىڭ» تالايى وسى اۋرۋدىڭ قۇربانى بولعانى كەزىندە از جازىلعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق، بۇنىڭ ەشقانداي نەگىزسىز شالا باستالعان ءىس ەكەندىگى جانە ونىڭ ادام قولىمەن، ياعني ءىبىلىستىڭ ۇرپاقتارى قولىمەن ۇيىمداستىرىلعانى ايقىن بولدى. مىنە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ورىس ريەۆوليۋسياسى مەن كەڭەس بيلىگىنىڭ يدەولوگياسى وسىلاي باستالىپ، وسىلاي ىسكە اسقان بولاتىن. بۇل جەردە ورىس حالقى «سىناق الاڭى» بولدى، ياعني «ءۇي قويانى» مەن «تىشقاننىڭ» ءرولىن اتقاردى. جالپى عىلىمدا، سىناق وسى ەكەۋىنە كوپ جاسالادى.
قان اۋرۋى دەمەكشى، ەۋروپادا ەڭ كوپ تاراعان قان اۋرۋلارىنىڭ ءبىرى «سيفيليس». بۇل ەڭ ەجەلگى قان اۋرۋلارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. وتە جۇقپالى، بەي-بەرەكەت جىنىستىق قاتىناستان تارايدى. ەۋروپادا سيفيليس جايلى جازىلعان جىرلار كوپ. سونىڭ ءبىرى پارۋان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، دارىگەر، استرونوم جانە اقىن دجارالومو فراكاستورو (1483-1553) سيفيليس اتاۋىن سيفيل دەگەن شوشقا باعۋشىنىڭ قۇدايدىڭ قارعىسىنا ۇشىراعانىنان بولعانىن جىرعا قوسقان.
«الەم ەلدەرىندە اسىرەسە ەۋروپا، امەريكا، رەسەيدە بۇل اۋرۋمەن اۋىرعاندار وتە كوپ. مىسالى، ريم پاپالارى الەكساندر ءۇ1، يۋليي 11، ليەۆ ح1 جانە ايگىلى فرانسۋز اقىنى فرانسۋا ۆييون. پلۋتاريي مەن گاراسكييلەردە ريم يمپەراتورلارى وكتاۆيان مەن تابەريادا دا وسى اۋرۋدىڭ ايقىن بەلگىلەرىنىڭ بولعانىن جازعان. بۇل اۋرۋمەن ەۋروپانىڭ ەڭ ايگىلى ادامدارى موپاسسان، يۆان گروزنىي، نەكراسوۆتار اۋىرعان.
ەۋروپادا بۇل اۋرۋدى گالل اۋرۋى (فرانسيا) دەپ تە اتايدى. بۇل اتاۋدى ولارعا بەرگەندەر يسپاندىقتار. گەرماندار دا ءسيفيليستىڭ وتانىن فرانسيا دەپ سانايدى.
رەسەيدە سوڭعى ون جىلدا سيفيليس 40 ەسەگە وسكەن، ءاربىر 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 177 ادامنان كەلەدى. امەريكادا 36 ادامنان. رەسەي ءقازىر بۇل اۋرۋدان بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ەڭ الدىنا شىققان.
رەسەي دارىگەرلەرى ورىس قالالارىندا بۇل اۋرۋدىڭ مۇسىلماندار مەن يۋدەيلەر اراسىندا وتە از كەزدەسەتىنىن، بىزدە سولار سياقتى ەرتە ۇيلەنىپ، از قىدىرعانىمىزدا، بىزدەگى سيفيليس ماسەلەسى وز-وزىنەن شەشىلگەن بولار ەدى دەپ جازادى» (س.اردەيەۆا، س.دروبىشيەۆا، ا.نيكونوۆ، ە.سەنيۋشينا «درۋزيا ي ۆراگي ۆەنەرى».
ونىڭ الدىندا ورىس دارىگەرى (اكۋشەر-گينەكولوگ) دميتريي اندرەيەۆيچ كراسنوجون ءوزىنىڭ «زمەينايا بولەزن» دەگەن ماقالاسىندا: «رەسەي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەسەبى بويىنشا رەسەيدەگى «سيفيليس» جاعدايى جان شوشىرلىقتاي. ەگەر 1990 جىلى بۇل اۋرۋمەن ءاربىر 100 مىڭ ادامنىڭ تەك قانا بەسەۋى اۋىراتىن بولسا، 1997 جىلى بۇل كورسەتكىش 255-گە جەتكەن، ياعني 55 ەسە وسكەن (405 000 ادام جۇقتىرعان). بۇل اۋرۋ ەر ادامعا دا، ايەل ادامعا دا بىردەي جۇعادى. ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ جالپى سانىنا رەسەي حالقىنىڭ ءبارى تۇگەل كىرگەن، ياعني بۇل ەسەپكە سابيلەر دە، قاريالار دا كىرەدى دەگەن ءسوز. بۇل اۋرۋ جىنىستىق قاتىناسقا قابىلەتتى رەسەيلىكتەردىڭ اراسىندا بۇدان دا جوعارى ەكەندىگى ءسوزسىز» — دەلىنگەن. (www.lood.ru).
الەمدىك ب ا ق ەسەبى بويىنشا:
«جىنىستىق قاتىناسپەن بەرىلەتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ (ينفەكسيي، پەرەداۆاەمىە پولوۆىم پۋتەم (يپپپ) سانى:
— كۇن سايىن 1 ملن. استام ادام يپپپ جۇقتىرادى.
— جىل سايىن 500 ملن. ادام يپپپ-نىڭ ءتورت: حلاماديوز، گونورەەي، سيفيليس جانە تريحومونياز اۋرۋلارىنىڭ بىرەۋىمەن اۋىرادى.
— 530 ملن-نان استام ادامنىڭ بويىندا «گەنيتالنىي گەرپەس (ۆپگ-2)» اۋرۋىنىڭ ۆيرۋسى بار.
— 290 ملن-نان استام ايەلدەردە «ۆيرۋس پاپيللومى چەلوۆەكا (ۆپچ)» اۋرۋىمەن شاقىرىلاتىن ينفەكسيا بار.
يپپپ-نىڭ كوپشىلىگى ادام بويىندا جاسىرىن ءوربيدى، ياعني اۋرۋدىڭ ايقىن بەلگىلەرى بايقالمايدى.
كەيبىر يپپپ-لەر ۆيچ اۋرۋىنىڭ جۇقتىرىلۋىن 3 نەمەسە وداندا كوپ ەسە جوعارىلاتادى.
يپپپ-لەردىڭ زاردابى ادامعا وتە اۋىر ءىز قالدىرادى، ولاردىڭ زيانى تەك قانا سەنىڭ ءوز قارا باسىڭا ەمەس، بۇل ينفەكسيالار، سوزىلمالى كۇيدە انادان سابيگە دە بەرىلەدى.
ەگەر ادامدار بۇل اۋرۋلارمەن ءجيى اۋىرىپ، ءدارىنى ءجيى پايدالانىپ، دارىگە ءتوزىمدى بولىپ كەتسە بۇكىل الەمدە يپپپ اۋرۋلارى، اسىرەسە گونورەي ەشقاشان ازايمايتىن بولادى (ينفورماسيوننىي بيۋللەتەن N°110. نويابر 2013 گ. وسنوۆنىە فاكتى).
تاريحقا قاراپ وتىرساق، ەۋروپاعا وسى جۇقپالى اۋرۋدىڭ ەڭ ەكپىندى قارقىنمەن تاراۋى 1812 جىلعى فرانسۋز، 1905 جانە 1917 جىلدارداعى ورىس ريەۆوليۋسيالارىنان (توڭكەرىستەرىنەن) كەيىن بولعان. ەۋروپا مەن «ۇلى» ورىس ەلىندە بۇل اۋرۋدىڭ جاپپاي ورىن العانى سونشالىق، ريەۆوليۋسيانى جان-تانىمەن بەرىلىپ جاقتاعان جانداردى جالماۋىزداي جالمادى. باسقالارىن بىلاي قويعاندا، ولاردىڭ ەڭ كوزى اشىق، ساۋاتتى، ءبىلىمدى ينتەلگەنسياسىنىڭ وزدەرى دە: نەمىس كومپوزيتورى ليۋدۆيگ بەتحوۆەن، پولشانىڭ پيانيست-كومپوزيتورى فرەدەريك شوپەن، نەمىس فيلوسوفتارى فريدريح نيسشە مەن ارتۋر شوپەنگاۋەر، ورىس حانشايىمى ەكاتەرينا 11، 1913-1921 جىلدارداعى امەريكا پرەزيدەنتى توماس ۆيلسون، يرلاند اقىنى جانە دراماتۋرگى وسكار ۋايلد، فرانسۋز اقىنى شارل بودلەر، ورىس جازۋشىسى الەكساندر فادەيەۆ، اقىندارى سەرگەي ەسەنين، ۆلاديمير ماياكوۆسكيي، ماريا سۆەتايەۆالار ت.ت.) وسى اتى جامان اۋرۋدان زارداپ شەگىپ، كوبى وسى اۋرۋدىڭ قۇربانى بولعان.
جاقىندا بريتان تاريحشىسى حەلەن راپپاپورتتىڭ «كونسپيراتور: لەنين ۆ سسىلكە» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى جارىق كوردى. ول وسى ەڭبەگىندە ورىس ريەۆوليۋسياسىنىڭ كوسەمى ۆ. لەنيننىڭ نەيروسيفيليس اۋرۋىنان كوز جۇمعانىن دالەلدەگەن. ول مۇنداي قورىتىندىنى 1904 جىلعى مەديسينا جانە فيزيولوگيا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ايگىلى ورىس عالىمى، پروفەسسور يۆان پاۆلوۆتىڭ (1849-1936) قالدىرعان دەرەكتەرىنە سايكەس جاساعان. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنى كرەمل دارىگەرلەرىنىڭ ءبارى بىلگەن، ءبىراق ولارعا كەزىندە مۇنى جاريالاۋعا تىيىم سالىنعان. راپپاپورتتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا لەنين بۇل اۋرۋدى 1902 جىلدارى پاريج جەزوكشەلەرىنەن جۇقتىرعان كورىنەدى.
جالپى، حريستيان دىنىندەگى پاتشالىق رەسەيدە «ايەلدەردىڭ جەڭىل جۇرىسپەن تابىس تابۋى» مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رۇقسات ەتىلگەن بولاتىن. توڭكەرىسپەن دۇنيەگە كەلگەن «كوممۋنا» كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتىمەن جاريالانعان «ايەل تەڭدىگىنەن» كەيىن بۇل «اۋرۋ» بۇرىنعىدان دا قاتتى اسقىندى.
وسى كەزدە ورىستىڭ پرولەتار اقىنى ۆ.ماياكوۆسكييدىڭ «سيفيليس» دەگەن ولەڭى جارىققا شىقتى: «پو سكۆەرام، گدە حاركاەت تۋبەركۋلەز، گدە ب… س حۋليگانوم دا سيفيليس…» دەپ جازدى ول.
ورىس ينتەلگەنسياسىنىڭ كوزىن جويۋدا كەڭەس بيلىگى دە «سيفيليستەن» قالىسقان جوق. ورىس اقىندارى پۋشكين (37 جاسىندا)، لەرمونتوۆ (26 جاس)، گۋميلوۆ ن. 35 جاس ت.ت.) ادام قولىنان وپات بولدى. قىسقاسى، ورىس ريەۆوليۋسياسى ورىس ەلىنىڭ ەجەلگى ۇلى مادەنيەتىن، بىرنەشە عاسىرلارعا «كەيىن» لاقتىرىپ تاستادى. ولار الپىستاعى دانا قاريادان، التى جاسار بالاعا اينالدى. شىندىعىندا دا، بۇل ءدال سولاي بولدى. ايتپەسە، ولار ادام بالاسىنىڭ اتاسى «مايمىل» دەگەنگە سەنىپ، مەكتەپ وقۋلىقتارىنا (دارۆين ءىلىمى) وسىلاي دەپ جازار ما ەدى.
ولاردىڭ قازاق ءۇشىن قاراپايىم عانا قاعيدا، ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ ادامنان باسقاعا سانا بەرمەگەندىكتەن، مايمىلدىڭ (ايۋاننىڭ) ەشقاشان ادامعا اينالا المايتىنىنا سانالارى (ءبىلىمى مەن اقىلى) جەتپەدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاندا دا مەملەكەتىمىزدىڭ ورىس ءتىلدى بيلىك يەلەرى، ءتىل جانە تاريح عىلىمدارىنىڭ سانالارى (اقىلى مەن ءبىلىمى) جەتپەي كەلەدى.
مىنە بىزگە تۋرا وسى جەردە قازاق مادەنيەتىمەن ەۋروپا (ورىس) مادەنيەتىن سالىستىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. قازاق، جالپى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا مۇنداي «پروبلەما» جوق. كۇنى كەشەگە دەيىن قازاق حالقىندا، ياعني ورىستار جاۋلاپ العانعا دەيىن مۇنداي «جامان» اۋرۋ بولماعان. ولار مۇنداي اۋرۋدىڭ بار ەكەنىندە بىلمەگەن. قۇرمەتتى وقىرمان! ەسكە ۇستا! بۇل اۋرۋدىڭ قوزدىرعىش كۇشى «جەڭىل ءجۇرىس»، ياعني بەي-بەرەكەت جىنىستىق قاتىناس بولىپ تابىلادى.
بۇل اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولدارىنا كەلسەك، ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ ەش قيىندىعى جوق. اتام قازاقتىڭ اتا سالتىن ۇستانساڭ جاراپ جاتىر. وندا بىلاي دەلىنگەن. ادام بالاسى ەشتەڭەگە اسىقپاۋ كەرەك. جالعىز-اق، اسىعۋعا ءتيىستى ءبىر نارسە بار. ول ۇل-قىزىڭدى كامەلەتكە تولعان بويىنا تەڭىن تاۋىپ تەز ۇيلەندىرۋ دەگەن. ول سەنى تەك قانا سيفيليستەن ەمەس، كەز-كەلگەن «جاماندىقتىڭ» بارىنەن (ۇل-قىزىڭ تۇنىمەن قاڭعىمايتىن بولعاسىن، بارلىق پالە-جالادان اۋلاق بولادى) امان الىپ شىعادى. بۇعان كۇماندارىڭ بولماسىن.
ال ءقازىر، ال ءقازىر، ءبىز بۇل ماسەلەنى تەك قانا جاستاردىڭ وزدەرىنىڭ مويىندارىنا جۇكتەپ تاستادىق. سونىڭ سالدارىنان سوڭعى جىلدارى 30-40 جاسقا كەلگەنشە ۇيلەنبەي ءجۇرىپ الاتىندار تىم كوبەيىپ بارادى. بۇل جامان ادەت كەلەشەكتە قازاق حالقىن ەڭ ۇلكەن كەساپاتقا، ياعني دەنساۋلىقتىڭ ناشارلاۋىنا، دۇنيەگە اقىل-ەسى كەمتار بالالاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جانە حالىق سانىنىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوعاتىن بولادى.
جاستاردىڭ ەرتەرەك ۇيلەنىپ، ءۇي بولۋى حالىق سانىنىڭ كوبەيۋىنە جانە ونىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا نەگىز بولادى. اتام قازاق، 13-كە تولعان قىزدى دا، ۇلدى دا وتاۋ يەسى دەپ تاربيەلەگەن. جاستاردىڭ ۋاقتىلى ۇيلەنۋى، ءتىپتى ولاردىڭ ەرتەرەك ۇيلەنۋلەرىنىڭ ءوزى دە، ولاردىڭ 30-40 جاسقا دەيىن ۇيلەنبەي ءجۇرىپ الۋلارىنان، نەمەسە ءتىپتى ۇيلەنبەي قالۋلارىنان (ءقازىر وندايلار وتە كوپ) مىڭ، ميلليون ەسە ارتىق.
زاڭداستىرۋ دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ اتا ءدىنىمىز «يسلامعا» دا قارسى دۇنيە عوي. پاتشالىق رەسەي مەن ەۋروپادا بولعان جاعدايلاردان ساباق الساق ءجون ەمەس پە؟ اتام قازاقتىڭ «»اقىلدى ادام وزگەنىڭ، اقىماق ادام تەك قانا ءوزىنىڭ قاتەلىگىنەن قورىتىندى شىعارادى» دەگەنىن دە باسشىلىققا الساق ادەمى ۇيلەسىپ كەتپەي مە؟ ەگەر ءبىز ونى ەلىمىزدە زاڭداستىرار بولساق، ولاردىڭ سانى بۇدان ون، ءجۇز، مىڭ، ميلليون ەسە كوبەيەتىن بولادى.
ال، ەندى سودان كەيىن نە بولاتىنىنا كەلسەك، دۇنيەگە كەمتار، اقىلسىز-اقىماق، جارىمەس، ميلاۋ، باسكەسەر، ناشاقور، القاش، ار-ۇياتتان جۇرداي، اتا سىيلاۋدى، انا سىيلاۋدى، اعا سىيلاۋدى، وزىنەن جاسى ۇلكەندى سىيلاۋدى بىلمەيتىندەر، اتا-انالارىن قارتتار ۇيىنە تاپسىراتىندار، پاراقورلار، جالاقورلار، جەبىرلەر، ياعني ايۋاننان (مايمىلدان) تەك قانا تەزەگى باسقا ۇرپاقتار كوپتەپ كەلەتىن بولادى. ولاردى كەيىن قامايتىن ورىندى دا جەتىستىرە المايتىن بولامىز. ءقازىر انگليادا 97 000 ادامدىق تۇرمە بار. تاعى سالىپ جاتىر. فرانسيا دا 57 000 ادامدىق تۇرمەگە ادامدار سىيماي، ولار ونى ەكى ەسەگە كوبەيتۋ كەرەك دەپ جاتىر. بىزدە دە 50 000 ورىنعا سىيماي جاتىر. وسىلاردىڭ كوبى ءقازىردىڭ وزىندە ارامىزدا ءورىپ ءجۇر.
تاريح تاعلىمى: بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز عانا جولى بار. ول «ادامدى قۇداي جاراتقان جوق، ادام بالاسى مايمىلدان جاراتىلعان، ياعني قازاقتىڭ اتاسى مايمىل» دەگەن ءدارۆيننىڭ ساندىراعىن مەكتەپ وقۋلىقتارىنان الىپ تاستاپ، اتام قازاقتىڭ اتا سالتى مەن داستۇرىنە، ادەتى مەن عۇرپىنا، ءدىلى مەن دىنىنە قايتا ورالۋ. قانىمىزدا بار دۇنيە عوي، سوندىقتان ول بىزگە اسا قيىنعا تۇسپەسە كەرەك.
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم
ماڭعىستاۋ
