كاسپيي اتاۋى قايدان شىقتى؟

جالپى تاريح جازۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولى بار. ءبىرىنشىسى، ەشقايدا بۇلتالاقتاماي، اقيقاتىن جازىپ، بىردە-بىر سۇراقتى جاۋاپسىز قالدىرماۋ. بۇنداي تاريحتى، سول تاريحي وقيعا، سول تاريحي اتاۋدى قويعان ەلدىڭ ۇرپاقتارى عانا جازا الادى. بۇنى ءار-بىر ادامنىڭ ءوز ءومىربايانىن ءوزى عانا جازا الاتىنىمەن سالىستىرۋعا بولار. ەكىنشىسى، سول وقيعاعا، سول ەلگە قاتىسى جوق ادامداردىڭ سىرتتان كەلىپ جازۋى. بۇگىنگى ءبىز وقىپ جۇرگەن ارابتار بىلاي دەپتى، پارسىلار مەن ورىستار ولاي دەپتى دەگەندەرىمىز سول ەكىنشى توپقا جاتادى. بۇل تۋرا، ءبىر ادامنىڭ ءومىربايانىن، وزگە ادامنىڭ جازعانىمەن بىردەي دۇنيە. دالەل مە؟ تىڭداپ كورىڭىز؟

2010 جىلى اقتاۋ باسپاحاناسىنان شەتەلدىك «ادجيپ ككو» كومپانياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن ناتاليا زادەرەسكايانىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ قاراشاڭىراعى ء-تۇپقاراعان-» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ ءتۇرلى-تۇستى سۋرەتتەرمەن وتە ادەمى ەتىلىپ بەزەندىرىلگەنىنەن جانە ونىڭ وتە كوپ مولشەردە (ءبىزدىڭ بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا تولىقتاي قۇقىعىمىز بار، سەبەبى، بۇل كىتاپتا وزگەلەردەگىدەي تيراج سانى كورسەتىلمەگەن) ەكى تىلدە جارىق كورگەنىنەن-اق بۇل كىتاپتىڭ الدىنا قويىلعان وزگەشە ماقساتىنىڭ بار ەكەندىگى ەشقانداي داۋ تۋدىرمايتىن دۇنيە ەكەنى انىق. كىتاپتىڭ العى سوزىندە ايتىلعانداي، كىتاپ بىرنەشە جىلدار بويى زەرتتەلىپ جازىلعان. مەن بۇل جەردە ن. زادەرەسكايانى كىنالاۋدان مۇلدە اۋلاقپىن. اركىم بىلگەنىن، ورەسىنىڭ جەتكەن جەرىن جانە سونىمەن قاتار الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن جازادى. ساناسى جەتپەگەن جەرىن قايدان جازسىن. شىندىعىندا دا، بۇل ەڭبەكتى زەرتتەپ وقىعان ادامعا ارنايى تاپسىرىسپەن، ارنايى ماقساتپەن جازىلعانى ايدان انىق بايقالادى. مىسالى، ول ەرتە كەزەڭدەردە كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا ءبىر كەلىپ كەتىپ، نەمەسە سىرتتاي عانا بەينەلەۋ نەمەسە بالاما ءۇشىن ايتىلعان اتاۋلاردىڭ ءبارىن تەرىپ جيناعان دا، تەڭىز اتاۋى كاسپيي دەگەن تايپانىڭ اتىنان قالعان، ول تايپا ءقازىر جوق، ول تايپا ىدىراپ وزگە ەلدەردىڭ قۇرامىنا ءسىڭىپ كەتكەن. سوندىقتان «كىم بىلەدى، ءبىر كەزدەرى تەڭىز اتاۋى تاعى دا بىرنەشە رەت وزگەرەر؟» دەپ تۇجىرىم جاسايدى. مىنە بۇل ەڭبەكتىڭ ارنايى تاپسىرىسپەن جازىلۋىنىڭ باستى سەبەبى. ايتپەسە، وسى تەڭىزدىڭ بۇرىنعى اتاۋلارىن التىن ۋاقىتىڭدى بوستان-بوسقا وتكىزىپ، بۇتكىل جەر بەتىندەگى جازبا تاريحتان ءبىر تەڭىزدىڭ اتاۋىن ىزدەگەنشە، ماڭعىستاۋ كىتاپحاناسىنان قازاقتىڭ شەجىرە دەرەكتەرىمەن تانىسساڭ، نەمەسە وسى ماڭعىستاۋدىڭ كونەكوز قاريالارىمەن سۇحباتتاسساڭ جەتىپ جاتقان جوق پا؟ ول اتاۋلاردىڭ دا قايسىسى شىن، قايسىسى جالعان ەكەنى ءبىر اللا مەن زادەرەسكاياعا عانا ايان. سەبەبى، كەلتىرگەن دەرەكتەرىندە، ولاردىڭ قاي ەڭبەكتەن الىنعانى جونىندە بىردە-بىر سىلتەمە جوق. سونىمەن، كەزەكتى ناتاليا حانىمعا بەرەيىك:

«ەشبىر ۇلى ۇلت تەڭىزدەن جىراقتا

ءومىر سۇرگەن ەمەس. ەشكىم دە تەڭىز

جاعالاۋىنان الىستاعان ۇلى ۇلتتى

كوزىنە ەلەستەتە المايدى».

ك.ماركس.

ەسىمىڭ سەنىڭ – كاسپيي. كاسپيي تەڭىزى نەلىكتەن كاسپيي اتاندى.

كاسپيي تەڭىزى ەكى قۇرلىقتىڭ – ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان. ءپىشىنى بويىنشا كاسپيي لاتىننىڭ S ارپىنە ۇقسايدى. كاسپيي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىنگى ارا-قاشىقتىعى شامامەن 1200 شاقىرىمدى، ال باتىستان شىعىسقا دەيىنگى قاشىقتىعى 400 شاقىرىمدى قۇرايدى.

بۇدان ونداعان، مۇمكىن ودان دا كوپ ميلليونداعان جىلدار بۇرىن كاسپيي الەمدىك مۇحيت كەڭىستىگىنەن ءبولىنىپ شىعىپ، ءوزىنىڭ دەربەس ءومىرىن باستاعان. تاريحتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە كاسپيي قارا تەڭىزبەن ۇلاسىپ، ەجەلگى تەتيس مۇحيتىن قۇراعان ەكەن. ءتۇپقاراعان تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان «قارا ازۋ» نەمەسە قارا بۇعازدا تەڭىز سۋى جەر استى پاتشالىعىنا كەتەدى، ءسويتىپ كاسپيي تەڭىزى جەر استى ارنالارى ارقىلى قارا جانە ازوۆ تەڭىزدەرىمەن بايلانىسىپ جاتادى ەكەن دەگەن اڭىز سول كەزدە پايدا بولسا كەرەك.

ءبىزدىڭ تەڭىزىمىز ءالى كاسپيي اتالماي، كولەمى ۇلكەن، جاعالاۋلارى وزگەشە بولعان كەزدەردە دە ادامدار ونى ماقتانىش تۇتىپ، سۇيەتىن. ءوزىنىڭ پايدا بولعان كەزەڭدەرىنەن بەرى، تەڭىزدىڭ ءار حالىق وزىنشە اتاعان 70-تەن استام اتاۋى بولعان. ەجەلگى گرەكتەردىڭ «يلليادا» جانە «وديسسەيا» پوەمالارىن قۇراستىرعان گومەر كاسپييدى ءوز تۋىندىلارىندا «كۇن توعانى» دەپ اتاعان. نەلىكتەن؟ بۇل سۇراقتى تەك، ەشقاشان كاسپييدە تاڭ شاپاعىن قارسى الىپ، كەشكى ۋاقىتتا كۇننىڭ ۇياسىنا قونۋىن تەڭىز جاعاسىندا تۇرىپ تاماشالاي الماعان ادام عانا قويارى انىق.

«تاريح اتاسى» اتانعان گەرودوت ءوز جوبالارىندا كاسپييدى بىلاي سۋرەتتەگەن: «ەسكەكتى كەمەمەن ونىڭ ۇزىنا بويىن 15 كۇن، ال كولدەنەڭىن سەگىز كۇن ءجۇزۋ كەرەك. ونىڭ باتىس جاعالاۋى ارقىلى كولەمى وتە ۇلكەن جانە بيىك كاۆكاز تاۋلارى سوزىلىپ جاتىر».

جۇزدەگەن جىلدار بويىنا كاسپيي ماڭىنداعى جەرلەر قۇپيا سىرعا تولى امازونكالاردىڭ وتانى دەپ سانالاتىن. ەجەلگى كەزەڭدە كاسپيي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىن وزدەرىن ماسساگەتتەر دەپ اتاعان تايپا مەكەندەگەن. بۇل تايپانىڭ كوسەمى توميريس ەسىمدى پاتشا ايەل بولىپتى. پارسى پاتشاسى كير وسى ەركىن حالىقتى جاۋلاپ الۋدى كوزدەيدى. الايدا كيردىڭ جوسپارى جۇزەگە اسپاعان: ماسساگەتتەردىڭ شابۋىلىن كۇتىپ، تۇندە قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقان پارسى اسكەرلەرىن تاڭ قىلاڭ بەرە باستاعاندا دالا جاۋىنگەرلەرى تۇتقيىلدان شابۋىلداپ، تالقانداعان. وسى وقيعا ايگىلى توميريس پەن ونىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ ويلاماعان جەردەن، تەڭىزدىڭ ءتۇپسىز تۇڭعيىعىنان كەنەتتەن شىعا كەلەتىنى تۋرالى اڭىزدىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى.

ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن پارسىلار مەن گرەكتەر كاسپيي تەڭىزىن گيركان تەڭىزى دەپ اتاعان. اررياننىڭ ساقتاعان اڭىزىنا سۇيەنسەك، ا. ماكەدونسكيي تەك گيركانيا تاۋلارىنان «ورمان اعاشتارىن كەسىپ، پالۋبالارى جوق ۇزىن كەمەلەر مەن گرەك ۇلگىسىندەگى پالۋباسى بار كەمەلەردى جاساۋدى» بۇيىرعان. گورگان (دجۋردجان) وبلىسى ارادا كوپ عاسىرلار وتكەن سوڭ دا كاسپيي كەمە قاتىناسىنىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى بولعان.

بەلگىلى گەولوگ س. ا. كوۆاليەۆسكييدىڭ ەڭبەكتەرىندە كاسپيي سولتۇستىك تەڭىزى دەپ اتالعانى كورسەتىلگەن، ال قىتايلىقتار ونى باتىس تەڭىزى دەسە، اسسيريالىقتار شىعىس تەڭىزى دەپ اتاعان ەكەن. كاسپيي تەڭىزى – ەڭ جىلى تەڭىز. ونىڭ جاعالاۋىندا جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە «جىلى ماۋسىم» بولاتىنى تەك كاسپيي ماڭى تۇرعىندارىنا عانا ەمەس، وزگە ايماقتاعىلارعا دا بەلگىلى.

ΙΧ عاسىرداعى اراب عالىمدارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تەڭىز حازار دەپ اتالعان. ءالى كۇنگە دەيىن ءازىربايجان، يران، تۇركىمەنستاندا جانە وزگە دە شىعىس ەلدەرىندە حازار دەنيزي دەگەن اتاۋدى كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل اتاۋ ءىرى تۇرىك ەتنوسى جانە حازار قاعاناتى-مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنان شىققان.

Χ عاسىردا حازار مەملەكەتىن سلاۆيانداردىڭ تالقانداۋىنا بايلانىستى ولار وزدەرىن قورشاعان وزگە حالىقتارعا ءسىڭىسىپ كەتكەن. الايدا بۇل حالىقتىڭ تاريحى تەڭىز اتاۋىندا ساقتالىپ قالدى. ۆەنەسيالىق زەرتتەۋشىلەر ماركو پولو گارريتسا Χ عاسىردىڭ باسىندا تەڭىزدى گليەۆەشەلان دەپ اتاعان.

يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى مەن اراب حاليفاتىنىڭ شەكاراسىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى تەڭىز اراب جاۋلاپ الۋشىلارى مەن عالىم-زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان وبەكتىسىنە اينالدى. VIII-XI عاسىرلارداعى اراب دەرەك كوزدەرىندە تاباريستان، حورەزم تەڭىزى دەپ تە اتالعان ەكەن. ءيا، شىنىمەن دە، كۇن ساۋلەسىنە شومىلعان تەڭىز تولقىنىنىڭ قانشا قۇبىلعان رەڭى بولسا، كاسپييدىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىندا سونشاما اتاۋى بار.

ۇلگىسى، 1306 جىلى كاسپيي تەڭىزى مەن ونىڭ جاعالاۋىن زەرتتەگەن زەرتتەۋشى مارينو سانۋتو تەڭىزگە گەورگييەۆ تەڭىزى دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىپتى. ال، امستەردام گەوگرافى جانە زەرتتەۋشىسى ر. وتتەنس تەڭىزدى ماۆرلىقتاردان العان اتاۋمەن «بوگار-كارسۋنسكيي» تەڭىزى دەپ اتاپتى.

بۇدان ءجۇز جىل وتكەن سوڭ رەسەيلىك كوپەس، ساياحاتشى افاناسيي نيكيتين ءوزىنىڭ «ءۇش تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنا ساياحات» اتتى جولجازبا كۇندەلىگىندە (1466-1472 جج.) مىناداي مالىمەتتەردى كەلتىرىپتى: «مەن ءوزىمنىڭ ءۇش تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنا ساياحاتىمدا دەربەنت-حۆالىن تەڭىزى ارقىلى، ءۇشىنشى قارا تەڭىز-ستامبۋل تەڭىزى ارقىلى جۇزگەنىمدى جازدىم»،-دەگەن.

افاناسيي نيكيتيننىڭ جازبالارى ورتاعاسىرلىق ءرۋستىڭ تەك ادەبي قۇندىلىعىنىڭ زور جادىگەرى عانا ەمەس، سونداي-اق باعالى گەوگرافيالىق ماتەريال بولىپ تابىلادى.

حۆالىن تەڭىزى تۋرالى پۋگاچيەۆ كوتىرىلىسى كەزىندە ايتىلعان ورىس حالقىنىڭ اندەرىندە دە «داڭقتى حۆالىن تەڭىزى» دەپ شىرقالىپتى.

موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن ورىستار تەڭىزدى كوك دەسە، تۇرىكتەر اق (اق دەنيز) دەپ، سونداي-اق قارا، قىزىل تەڭىز دەپ تە اتاعان ەكەن. جالپى العاندا، ءار حالىق ءۇشىن ءبىزدىڭ تەڭىز تولقىنىنىڭ ءتۇسى الۋان بولىپ قۇبىلىپ كورىنسە كەرەك.

ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلىق گەوگرافيالىق كارتالاردان-ابەسكۋن، دايلام، كولزۋم، سيحاي، كۇشىك تەڭىز، مازانداران، گيليان، سيريا، پارسى، پەحليۆان، باكۋ، استراحان، ساليان، شيرۆان، مۋگان، البان، كازۆين، ساراي، تاباساران اتاۋلارى كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءبارى دە ءبىر عانا كاسپيي تەڭىزىنە بايلانىستى اتاۋلار بولاتىن.

تەڭىز قاشان كاسپيي دەپ اتالدى؟

ەرتە زاماندا كاسپييدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا نەگىزىنەن جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان كاسپي تايپالارى مەكەندەگەن. بۇل تايپانىڭ وسىلاي اتالۋىنا ونىڭ ەڭ ۇلكەن جابىق سۋ قويماسى-كاسپيي كولىنىڭ جاعالاۋىن مەكەندەۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ تەڭىزىمىزدىڭ العاش كاسپيي اتالۋى اراب دەرەكتەرىندە كەزدەسەدى.

تاريحشىلار ب.د.د. ءىى مىڭجىلدىقتا كاسپي تايپالارى «كاسپيانا» دەپ اتالاتىن دەربەس مەملەكەتتە ءومىر سۇرگەن دەپ تۇجىرىمدايدى. كەيىننەن ولار ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك كۇشى السىرەگەن سوڭ البانيانىڭ قاراماعىنا كىرىپ، ونىڭ ءبىر وبلىسى بولعان. ۋاقىت وتە كەلە كاسپي تايپالارى البان حالقىمەن، كەيىن ازىربايجاندارمەن ارالاسىپ، ءسىڭىسىپ كەتەدى. ەجەلگى حالىق تاريح ساحناسىنان جوعالعانمەن، ول تۋرالى اڭىز ماڭگىگە ساقتالىپ قالدى.

سول اڭىزداردىڭ بىرىندە بۇل حالىقتىڭ وتە ايبىندى، جاۋىنگەر حالىق بولعانى جايلى ايتىلادى. ولاردى سولتۇستىك ءازىربايجاننىڭ ستراتەگيالىق پۋنكتى دەربەنتتى قورعايتىن «كاسپيي قاقپاسىن قورعاۋشىلار» دەپ اتاعان.

انتيكالىق اۆتورلار بۇل حالىق كسەركستىڭ پارسىلار اسكەرى قۇرامىندا (ب.د.د. Vع.) سوعىسقانى تۋرالى جازعان. ءسويتىپ كاسپيي تەڭىزىنىڭ قازىرگى اتاۋى ونىڭ جاعالاۋىن مەكەندەگەن ەجەلگى تايپالار اتاۋىنان الىنعانى بەلگىلى بولدى.

ارابتىق جازۋشىلار مەن تاريحشىلار يبن-يسفەنديار، يبن-موسكاۆەيح ءوز ەڭبەكتەرىندە ورىستاردىڭ كاسپييگە جاساعان جورىقتارى تۋرالى جازعان. ورىستار كاسپيي تەڭىزى تۋرالى IX عاسىردا بىلگەن.

913 جىلدارى كنياز يگوردىڭ جاساقتارى كاسپيي تەڭىزىن شارلاپ جۇرگەن ەكەن.

تۇرىكتەر اناتوليي جارتىارالىن جاۋلاپ العاننان كەيىن ەۋروپادان ءۇندىستانعا باراتىن ساۋدانىڭ بۇرىنعى تاپتاۋرىن جولدارىن پايدالانۋ مۇمكىن بولماي قالدى.

سوندىقتان وزگە جاڭا جولداردى ىزدەستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. XVI عاسىردا قازان جانە استراحان حاندىقتارىن جاۋلاپ العان. ماسكەۋ مەملەكەتى ءۇندىستانعا كاسپيي تەڭىزى ارقىلى باراتىن جول اشتى. بۇل جاي ۇلى پەتر بيلەپ تۇرعان كەزدە ورىس مەملەكەتىنىڭ پوزيسياسىن كۇشەيتە ءتۇستى.

كاسپيي تەڭىزى جاعالاۋىن ءار كەزەڭدە مەكەندەگەن تالاي حالىق تاريح قويناۋىنىڭ قاتپارىنا ءسىڭىپ جوعالدى.

كاسپيي – سۋ استىنا باتقان قالالاردىڭ قۇپياسىن ساقتاۋشى. ونىڭ تەرەڭىندە ءالى كۇنگە دەيىن ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ىزدەرى جاتىر.

داۋىل مەن كۇشتى جەل كاسپييدە ءجيى بولاتىن كورىنىس. «كاسپيي داۋىلىن باسىنان كەشىرگەن ادامعا، مۇحيت داۋىلى قورقىنىشتى ەمەس» دەپ تەڭىزشىلەر بەكەر ايتپاعان عوي.

قاتەر مەن قاۋىپكە تولى تەڭىز تولقىندارى ءوز ىزدەرىن تەك تىلەمدەنگەن جاعالاۋلاردا عانا قالدىرىپ قويماي، سونداي-اق دارىندى شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ ونەرىنە دە زور اسەر ەتكەن كەزدەرى دە بارشىلىق.

1899 جىلى قىستا كاسپييدە بولعان جويقىن تابيعات اپاتى قازىرگى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىن زور شىعىنعا ۇشىراتىپ، سۋ استىندا قالدىردى.

قازاقتىڭ ۇلى كومپوزيتورى قۇرمانعازى بۇل قايعىلى وقيعانى ءوزىنىڭ «كوبىك شاشقان» كۇيىندە دومبىرادان كۇي قىلىپ توكسە، ايتۋلى اقىن قاشاعان كۇرجىمان ۇلى «توپان» پوەماسىندا جىرلاعان.

بايىرعى زامانداردان بەرى كاسپيي جاعالاۋىندا دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق دىندەردى تۇتىناتىن سان الۋان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرۋدە.

كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى- ەجەلگى وركەنيەتتىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى، الۋان ءتۇرلى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ساقتالعان ەجەلگى مەكەن.

بىرنەشە جىلداردان بەرى ماڭعىستاۋ ولكەسىندە «كاسپيي – دوستىق تەڭىزى» اتتى حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ وتكىزىلۋى دە تەگىن ەمەس. بۇل فەستيۆالعا كاسپيي ايماعىنداعى ەلدەردەن دارىندى ادامدار كەلەدى.

كىم بىلەدى، ءبىر كەزدەرى تەڭىز اتاۋى تاعى دا بىرنەشە رەت وزگەرەر؟» (12-18 بەتتەر).

كىتاپ ءتۇرلى-تۇستى سۋرەتتەرمەن، وتە ادەمى بەزەندىرىلىپ ەكى تىلدە، قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانعان. كىتاپتىڭ قانشا دانامەن شىققانى جايلى دەرەك ەش جەرىندە كورسەتىلمەگەن. مۇمكىن ءجۇز مىڭ، مۇمكىن ودان دا كوپ. سەبەبى، «كىتاپتىڭ ەكى تىلدە باسىلىپ جاريالانىلۋى شىعىس كاسپييدىڭ ءتۇپقاراعان اتالىپ جۇرگەن ءبىر بۇرىشىنىڭ ەرەكشە تاريحىن وقىرماندارعا مولىنان تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ وسى ەڭبەكتىڭ العاشقى بەتىندە كورسەتىلگەن. كىتاپقا وتە-موتە مول قاراجات جۇمسالعانى وز-وزىنەن اق ايقىن كورىنىپ تۇر.

«ادجيپ قكو» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ۋمبەرتو كاررارا بىلاي دەپ كىرىسپە ءسوز جازادى: «ءتۇپقاراعان اۋدانى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەڭ ءبىر ەلىكتىرەتىن اۋدانى، جانە دە ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىزىقتى وبلىسىندا ورنالاسقان.

وسى كىتاپتىڭ اۆتورى ناتاليا زادەرەسكايانى ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە كورسەتكەن بىلىمدىلىگىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، بىرنەشە جىل ناقتى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان وسى كىتاپ، بولاشاقتا ماڭىزدى دەرەكقور جانە باعالى ءبىلىم قۇرالى بولادى دەگەن سەنىمدەمىن» دەپ اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ وسى تۇجىرىمىنان-اق، بۇل ەڭبەكتى جارىققا شىعارۋدىڭ باستى ماقساتى ماڭعىستاۋدىڭ شىنايى تاريحىن كورسەتۋ ەمەس، كەرىسىنشە تاريحي شىندىقتىڭ بەتىن «قىرىق قابات كورپەمەن» قىمتاپ جاسىرۋ بولىپ تابىلادى. تۇپكى ويلارى «كىم بىلەدى، ءبىر كەزدەرى تەڭىز اتاۋى تاعى دا بىرنەشە رەت وزگەرەر؟» دەگەن نيەت-پيعىلدارىندا اشىقتان-اشىق ۇسىنادى. بۇل ۇسىنىس، ءبىر قاراعاندا ءوز ەلىنىڭ، ءوز جەرىنىڭ شەجىرە-تاريحىنان حابارسىز ادامعا دۇرىس بولىپ كورىنەتىنى انىق.

ال، ءوز تاريحىن ءبىر اۋىز سوزبەن جازىپ، ءسوز ءقادىرىن ەلدەن بۇرىن تانىپ، ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان كونەكوز اداي قاريالارىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، وسى كاسپيي اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى تومەندەگىشە بولىپ شىعادى:

- كاسپيي – تازا قازاقشا اتاۋ، قاس جانە بي دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى.

بۇل تۇجىرىم «سوزدەردىڭ دۇرىس ايتىلۋ ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعىن نەمەسە دۇرىس ايتىلۋ نورماسىن جانە ونى قاراستىراتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ ورفوەفيا سالاسىنا تولىقتاي سايكەس كەلەدى.

ورفوەفيالىق نورما بويىنشا جەكەلەگەن سوزدەر عانا ەمەس، ءسوز تىركەستەرى دە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىققا سايكەس ايتىلىپ ەستىلەدى. سوزدەردىڭ جانە ءسوز ىشىندەگى، ءسوز تىركەستەرىنىڭ قۇرامىنداعى ءبىر نەمەسە بىرنەشە دىبىستاردىڭ باسقاشا ايتتىلۋىنا ىلگەرىندى-كەيىنگى دىبىستاردىڭ ىقپالى مول بولادى. مىسالى: دۇيسەمبى (جازىلۋى دۇيسەنبى)، سارسەمبى (جازىلۋى سارسەنبى)، الا گەلدى (جازىلۋى الا كەلدى)، قاسبي (جازىلۋى كاسپيي) ت.ت.

ادامنىڭ اتى-جوندەرىندە ورفوەفيالىق نورمالاردىڭ قولدانىلاتىنى بار، ياعني ءسوزدىڭ نەگىزگى تۇلعاسىن ساقتاپ جازۋ مىندەتتى دەپ ەسەپتەلمەيدى: زەينوللا (زەيىنوللا ەمەس)، الدوڭعاروۆ (الدىوڭعاروۆ ەمەس)، كەنجاحمەت (كەنجەاحمەت ەمەس) ت. س. س.

- الىس، جاقىن كورشى ەلدەر، ياعني ولاردىڭ داۋىستى دىبىستارىندا «ق» ءارىبى جوقتارىنىڭ ءبارى وسىلاي اتاپ، وسىلاي جازادى. وسىعان سايكەس «ب» مەن «پ» دىبىستارى دا ىلگەرىندى ىقپال رەتىمەن ورىندارىن اۋىستىرادى.

- قاستىڭ ءسوز ءتۇبىرى اس. دەمەك، بۇل اتاۋدىڭ بارلىق قۇپياسى وسى اس سوزىندە جاتىر. ال، اس دەگەنىمىز ەڭ جوعارعى دۇنيە، ەڭ جوعارعى ۇعىم جانە سولاردىڭ ەڭ بيىك شىڭى. مىسالى: ادام – اللانىڭ العاشقى جاراتقان سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ جيىنتىق اتاۋى. ادام – اتا-انا (امازونيا) دەگەن ءسوزدىڭ شىعۋ توركىنى وسى. ادام دەنەسىنىڭ ءار مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى وسى ادام اتامىزدىڭ وتكەن تاريحىنا بايلانىستى. ادام دەنەسىنىڭ اتاۋىنان ورىن العان ادامنىڭ، رۋدىڭ، ەلدىڭ اتتارى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى كىمدەر دەگەن سۇراققا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى. ال، ادايعا كەلسەك، اد اتاسى، نەمەسە اۋلەتتىڭ باسى بولسا، اي – ايەل (انا) اناسى، سونىمەن قاتار بالاسى، ۇرپاعى، جالعاسى، ياعني اياعى دەگەندى دە بىلدىرەدى. سوعان سايكەس، ادام دەنەسىنىڭ يىقتان جوعارعى مۇشەسى باس دەپ اتالادى. ادام دەنەسىنىڭ بۇكىل باسقارۋ جۇيەسى وسى باستىڭ اۋماعىندا، نەمەسە ىشىندە ورنالاسقان. وسى باستىڭ استىنا قوياتىن بيىك توسەنىشتى جاستىق دەسەك، وسى سوزدەن باسشى، باستىق، باسقارۋ، باسقارۋشى دەگەن سوزدەر دۇنيەگە كەلگەن. وسى باستىڭ اۋماعىنداعى، نەمەسە ىشىندەگى اتاۋلاردىڭ ءبارى ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەل، ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، ادامزاتتىڭ ۇلى مادەنيەتىن جاساۋعا ۇلەس قوسۋعا باسشىلىق جاساعان جەكە تۇلعا، رۋ، ۇلتتىڭ اتاۋى بولىپ تابىلادى. مىسالى، قۇلاق – بىرىككەن ءسوز. ءسوز ءتۇبىرى قۋ (قۇداي)، ۇل، اق (ساق) دەگەن اتاۋلاردان تۇرادى. «سىبىرلاعاندى قۇداي ەستىمەي مە؟» دەگەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ءوز قۇلاعىڭمەن ەستىگەندەرىڭنىڭ اقيقات بولاتىنى دا وسى.

ال، باستىڭ ءسوز ءتۇبىرى - اس ەمەس پە؟! دەمەك، اس – جيىنتىق اتاۋ، جوعارعى باسقارۋ جۇيەسى. وسى ايتقانىمىزعا جەردەن جوعارعى بۇكىل عارىشتىق كەڭىستىكتى اسپان دەپ اتاۋىمىز تولىقتاي دالەل بولا الادى. سوعان سايكەس ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ دا مەكەنى جەردە ەمەس اسپاندا دەلىنەدى. كۇنى بۇگىندە دە ءوز ءىسىنىڭ اسا بىلگىرىن اسستار دەپ اتاۋى وسىدان. ەندى وسىنىڭ ۇستىنە بۇكىل تاعام قويىلاتىن جايمانى داستارحان دەپ اتايتىنىمىزدى قوسىڭىز. داستارحاننىڭ دا ءسوز ءتۇبىرى اس، قۇرامىندا ار (ءار ازاماتتىڭ قورعاۋعا ءتيىس ارى – يمانى (سەنىمى)، اتامەكەنى (وتانى)، وتباسى ەمەس پە؟!)، استار، حان (بيلەۋشى) دەگەن ۇعىم تۇر. وسىعان سايكەس، بۇكىل قازاقتا اس پەن داستارحاننان ۇلى جوق دەلىنەدى. ماقال: «اس ادامنىڭ ارقاۋى». اتام قازاق تا ءتىپتى استى قۇراننان دا جوعارى قويادى. وداندا باسقا بۇكىل ءداندى داقىلدى استىق دەيتىنىمىز تاعى بار.

وسى اس ءسوزىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى جيىنتىق اتاۋ ەكەندىگىن بىلدىرەتىن تاعى ءبىر ءسوز استانا. ال، استانادا بۇكىل باسقارۋ جۇيەسى ورنالاسقان جوق پا؟

استانا – قىسقارتىلعان ءسوز. اس (اسستار)، ستان، تانا، ان، انا دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي بۇل جەردە دە ءسوز ءتۇبىرى، نەمەسە وسى اتاۋدىڭ شىعۋ تەگى اس، ياعني اسستار اتالعاندار. ەندى وسىعان قازاق حالقىنىڭ ومىردەن وتكەن اتا-بابالارىنا ارناپ بەرەتىن ساداقا-جيىندارىن اس دەپ اتايتىنىن قوسىڭىز.

بۇل جەردە ءبىزدى ويلاندىراتىن باستى ءبىر ماسەلە بار. ول قازاق حالقىنىڭ ءوز ەلىنىڭ ورتالىعىن استانا، استانا جۇرت دەپ اتايتىندىعى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ا-ستان-ا اتاۋىنىڭ قۇرامىندا، ياعني قاق ورتاسىندا ستان دەگەن ءتۇبىر ءسوز تۇر. دەمەك، «ستان» ءبىزدىڭ ءتول ءسوزىمىز. بۇل اتاۋ كەزىندە قازاق دالاسىنىڭ ورتالىعى، ياعني ورتالىق قازاقستان وبلىسىنداعى قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان جۋدى تاۋىنىڭ باسى ەڭ العاشقى «ستان» (ەكى-ۇش كۇركە جانە ۋاقىتشا تۇراق) بولدى.

قازاقتا «ستان» دەگەن ءتۇبىر ءسوز تەك قانا ەكىنشى بۋىندا قولدانىلادى. استانا، استان (اۋرۋ استان، داۋ قارىنداستان)، داستان، جاستان، باستان (و، باستان-اق)، وقىستان، ۇستانۋ، ۇستانباۋ، بوستاندىق، لاستانۋ ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. ياعني، ادام بالاسىنىڭ مىناۋ تىرشىلىگى قايدان باستالدى؟ دەگەن سۇراققا نۇق پايعامباردىڭ العاشقى تۇراعى «ستاننان» - تۇركىستاننان باستالدى دەپ جاۋاپ بەرەدى. ولاردىڭ سول كەمە توقتاعان جەردەن كەيىنگى قونىستانعان جەرى، ياعني قوس-قوستان ءۇي تىككەن جەرى قوستاناي. سول قوستى تىككەندەر ادايدىڭ ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى جانە ەكىنشى نەمەرەسى قوسايلار. بۇل ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، اتاسى) وس بولاتىنى وسىدان. بۇل داۋعا دا، كۇمانعا دا جاتۋعا ءتيىس ەمەس.

سوعان سايكەس، ورىس تىلىندە «ستانيسا» (ءۇي سانى 2-3 ۇيدەن تۇراتىن كىشكەنتاي ەلدى مەكەن) جانە ۋاقىتشا تۇراق «ستانسيا» (پوەزداردىڭ 5-10 مينۋت ايالداپ وتەتىن جەرى)، پوليەۆوي ستان (ەگىنشىلەردىڭ ۋاقىتشا تۇراعى)، «وحوتنيچي ستان» (اڭدى ءبىر جەردە جاتىپ ماڭگى اۋلامايسىڭ)، «سەنوكوسنىي ستان» (ءبىر جەردىڭ ءشوبىن ماڭگى شاپپايسىڭ، 2-3 كۇننەن كەيىن باسقا جەرگە اۋىپ قوناسىڭ) دەلىنسە، بۇل ءسوز پارسى تىلىندە سول ەلدىڭ شەت ايماعىنداعى كولەمى كىشكەنتاي ەلدى مەكەن (پروۆينسيا) دەگەندى بىلدىرەدى.

وسىعان سايكەس ەڭ العاشقى كەمە توقتاپ، كەمەدەگىلەردىڭ تۇراقتاعان جەرى مەن ەلى استانا جۇرت دەپ اتالىپ كەلەدى. وسى ۇلگىنى باسشىلىققا العان بۇكىل الەم ەلدەرى ءوز ەلدەرىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى ورنالاسقان قالاسىن استانا نەمەسە باس قالا دەپ اتايدى. استاناسى (باس قالاسى) جوق ەل بولمايدى.

تاريح تاعلىمى: كەلەشەك تە ماڭعىستاۋ مەن تۇركىستاندى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالدىرۋ جانە ونى مويىنداتۋ كەلەر ۇرپاقتىڭ ابىرويلى بورىشى بولماق.

- قاس بي اتاۋىنىڭ قازاق شەجىرەسىندەگى تۋعان حالقىنا جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعى اتالعان، اسان بي اتامىزدىڭ ەسىمىمەن سايكەس بولۋى دا بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ءيا، ءيا، كادىمگى تۇمەن بالتاباس ۇلى اتامىزدىڭ «ماڭعىستاۋ» اتتى تولعاۋ جىرىنداعى:

«ماڭعىستاۋ – ماشايىقتىڭ جاتقان جەرى،

قاسيەت، كەرەمەتى تاسقان جەرى،

جەر ءجۇزىن جەلمايامەن جەتى اينالىپ،

اۋعانعا اسان ءبيدىڭ اسقان جەرى» دەلىنەتىنى وسى جەر. اسان بىرىككەن ءسوز. اس جانە ان دەگەن ەكى سوزدەن تۇرادى. نەگىزى اس ماننىڭ بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدى. اسان اتانىڭ اتامەكەنى ماڭعىستاۋ.

«حالقىنىڭ قامىن ويلاعان

بۇرىندا وتكەن ەرلەر كوپ،

اسان بي دەپ ايتادى

ويلاعان اقىل كەڭنەن دەپ،

جەل مايا ءمىنىپ قىرىق جىل

تىنىم تاپپاي جەلگەن دەپ،

جەر ءجۇزىن بارلاپ كەزگەن دەپ

بايتاق جۇرتىن باستاپتى

كەتكەن ەكەن سەرت ەتىپ

ەندى قايتىپ كەلمەن دەپ» (ءساتتىعۇل «امانات» الماتى-1996. 127 بەت).

- بۇل جەرگە «ق» ءارىبى نەگە قوسىلادى دەگەنگە كەلسەك، قاسبي ءسوزىنىڭ ءبىرىنشى

بۋىنى «قا» قازاق اتامىزدىڭ اتى. قازاقتا «قاز» تۇرۋ (ءسابي بالانىڭ العاش رەت ءوز اياعىنان تىك تۇرۋى)، قاز باسۋ، قاز-قاز باسۋ «ءوز ەركىمەن العاشقى اياق باسىپ جۇرە باستاۋى)، ات ۇستىندە تىك تۇرسا نەمەسە توبەنىڭ باسىندا قاراۋىل قاراپ جالعىز تۇرۋدى «قازديۋ»، «قاسقايۋ» (قاققان قازىقتاي بولىپ، قازدىيىپ نەمەسە قاسقايىپ قارسى تۇردى)، «قازىق» - نىق تۇرۋ، «قاز-قالپى» دەگەن تىركەستەگى «قاز» - ەشبىر وزگەرىسسىز، العاشقى ناعىز بەينەسى دەگەن ورىندا جۇمسالادى. ال، تەمىرقازىق (جۇلدىز) – ءبىر ورىننان قوزعالمايتىن، اداستىرماي جول سىلتەيتىن باعدار رەتىندە قولدانىلادى. «قاس» دەگەن سوزدە وسى ماعىنانى بەرەدى. ايىرماسى، «قاز» دەگەن ءسوز بۇتكىل جەر بەتىندەگى العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى بىلدىرسە، «قاس» ءسوزى «جاۋىنا قاسقايىپ قارسى تۇرا الاتىن»، «قاس باتىرلاردان» تۇراتىن مىقتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك، كاسپيي تەڭىزىنىڭ اتى دا «قازاق» مەملەكەتتىگىنىڭ اتىنا سايكەس قويىلعان. ماعىناسى، قازاق بۇكىل الەمنىڭ باس ءبيى دەگەندى بىلدىرەدى.

- «كاۆكاز» تاۋى دا قازاقتىڭ اتىنان شىققان. قازاقتا ونى ەجەلگى جىر، شەجىرەلەردە «قاپ تاۋى» دەپ اتاعان. «قاپ» تاۋى ۇشى-قيىرى جوق، بۇكىل الەمدى وراپ الاتىن تاۋ، ياعني بيىكتىك ولشەم-مەجەسى بولعان مەكەن جاي. «قاپ» تازا قازاق ءسوزى. بۇل ءسوز كۇنى بۇگىندە دە بىزدە قولدانىستا بار. كەز كەلگەن زاتتى ىشىنە سالاتىن ماتادان (كەنەپتەن) جاسالعان ىدىس رەتىندە قولدانىلادى. بۇل، الدىڭعى قاپ ءسوزىنىڭ بالاما ماعىناسى. سوندا «كاپقازدىڭ» ماعىناسى – قازاقتىڭ ۇلى تاۋى بولىپ شىعادى.

«كاۆكاز» تاۋىنىڭ اتى «قاز»، «قازاق» سوزىنەن شىققانىن جانە قازاقتاردىڭ (كاساحي) ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن كاسپيي تەڭىزىنىڭ باتىسىندا تۇراتىن كۇن تايپاسى ەكەنىن چەحوسلاۆاكيا اكادەميگى ب.گروزنىي مەن اكادەميك ي.يا.مارردا كورسەتەدى.

كاۆكاز – قاپ جانە قاز دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن تۇراتىن تازا قازاقي اتاۋ. بۇل جەردە قازدىڭ (قازاقتىڭ) قاپ سوزىنەن كەيىن تۇرعانى، قاپتىڭ ءسوز ءتۇبىرى اپ (اپا)، ياعني انا دەگەندى ءبىلدىرىپ، قازاقتىڭ ءۇش انانىڭ بالاسى ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇر. بۇل تۇجىرىمىمىزدىڭ كىم-كىمدى دە مويىنداتار، تاعى ءبىر بۇلتارتپاس دالەلى، تاۋ دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى اۋا انامىزدىڭ ەسىمى ەكەندىگى. تاۋ مەنەن اۋا انامىزدىڭ ەسىمىنىڭ «اۋ» دەگەن ءبىر تۇبىردەن بولاتىنى وسى. ءسوز ءتۇبىرى جاڭىلىسپايدى.

- كاسپيي ءسوزىنىڭ قاس بي دەگەن ۇعىم بەرەتىنىنىڭ تاعى ءبىر باستى دالەلى، قازاقتىڭ ۇلى تاۋى اتالعان قاپ تاۋى وسى كاسپيي تەڭىزىنىڭ ارعى بەتىندە ورنالاسقان. ال بەرگى بەتى قاز ادايلاردىڭ اتامەكەنى ماڭعىستاۋ، قازاق مەملەكەتتىگى ەمەس پە؟! سوندا، ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ ءوز جەرىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان تەڭىزدى قاس بي دەپ اتاماي، باسقاشا اتاۋى مۇمكىن بە؟!

كاسپيي سوزىندەگى «پي» ءدىڭ، «بي» دەگەن ماعىنا بەرەتىندىگىنىڭ تاعى ءبىر باستى دالەلى، بۇل كۇندە قاپ تاۋىنىڭ ارجاعىندا تۇراتىن البان ەلى (البانيا) قاپ تاۋىن «تاۋ بي» دەپ اتاعان. سول البانيا مەن قازاقتىڭ ۇلى ءجۇزىنىڭ (اقارىس) قۇرامىنداعى البان رۋىنىڭ تەگى ءبىر، سوعان سايكەس تاڭبالارى دا بىردەي. دەمەك، تاۋ ءبيدىڭ باۋرايىنداعى تەڭىزدىڭ قاس بي اتالۋى وتە ورىندى بولىپ شىعادى. تاۋ بي «ءۇش انادان تۋعان» قازاقتىڭ لاقاپ اتى. ونىڭ كەيىننەن قاپقازعا (كاۆكازعا)، ياعني قازاقتىڭ قاپ تاۋىنا اينالۋىنىڭ سىرى وسى. سوڭعى اتاۋدان ءبىز ۇلى، بيىك دەگەن سياقتى جالپىلاما اتاۋدىڭ انىقتالىپ، ناقتى قازاق اتىمەن اتالعانىن كورەمىز.

- «ولكەمىزگە بەلگىلى شەجىرەشى ءىزباسار شىرتانوۆ كونە باسىلىمداردا كاسپيي جاعاسىنا (ماڭعىستاۋ) ورنالاسقان سۇلتانەپە اۋليەنىڭ ەسىمى «گوببي» دەپ اتالعاندىعىن كەلتىرەدى، بۇل ءسىرا تۇرىكپەننىڭ «كوپ بي» دەگەن ءسوزى بولسا كەرەك» (س.قوندىباي «ماڭعىستاۋ مەن ءۇستىرتتىڭ كيەلى ورىندارى» الماتى-2000. 96 بەت).

- بۇل جەردە وتە ۇلكەن كولەمدە قاراجات شىعارىپ، كىتاپقا تاپسىرىس بەرگەندەر ءتۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى ەمەسى ايدان انىق، سەبەبى، ولار تاپسىرىس بەرەر بولسا، وسى ماڭعىستاۋدا ولكە تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن بىلىكتى دە، بىلگىر جەرگىلىكتى ازاماتتارىنىڭ بىرەۋىنە بەرگەن بولار ەدى. ال، بۇل ولكە دە مۇنداي ازاماتتار جەتكىلىكتى. مىسالى، باسقالارىن بىلاي قويعاندا، وسى ولكە تاريحىنان حابار بەرەتىن وتىزدان استام كىتابى جارىق كورگەن ءبىر عانا ءابىلقايىر سپان اعامىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! دەمەك، كىتاپتىڭ قوجايىنى ادجيپ قكو كومپانياسىن قۇرعان شەتەلدىك مەملەكەت. دەمەك، ن.زادەرەسكاياعا تاپسىرىس بەرگەن دە سولار. ولاردىڭ العا قويعان ماقسات-مۇراتتارى دا بىردەي، كاسپييدىڭ (قاسبي) اتىن وزگەرتۋگە العى شارتتار جاساۋ. ايتپەسە، «كىم بىلەدى، ءبىر كەزدەرى تەڭىز اتاۋى تاعى دا بىرنەشە رەت وزگەرەر؟» دەگەن ويدى كولدەنەڭ تارتۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىگى جوق ەدى؟! اۋدان باسشىلىعىنىڭ ءوز تىلىنە، ءوز ەلىنە، ءوز جەرىنە يە بولا الماي، بۇعان جول بەرگەنى، ارينە وتە وكىنىشتى-اق.

- ن.زادەرەسكايا حانىم وزگە ۇلتتىڭ (ورىس) وكىلى بولعاندىقتان ونىڭ دا ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن العا قوياتىنى تۇسىنىكتى جاعداي. ايتپەسە، ونىڭ مىنا سوزدەرى سونىڭ ايعاعى ەمەس پە؟!

«بۇدان ءجۇز جىل وتكەن سوڭ رەسەيلىك كوپەس، ساياحاتشى افاناسيي نيكيتين ءوزىنىڭ «ءۇش تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنا ساياحات» اتتى جولجازبا كۇندەلىگىندە (1466-1472 جج.) مىناداي مالىمەتتەردى كەلتىرىپتى: «مەن ءوزىمنىڭ ءۇش تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنا ساياحاتىمدا دەربەنت-حۆالىن تەڭىزى ارقىلى، ءۇشىنشى قارا تەڭىز-ستامبۋل تەڭىزى ارقىلى جۇزگەنىمدى جازدىم»،-دەگەن.

افاناسيي نيكيتيننىڭ جازبالارى ورتاعاسىرلىق ءرۋستىڭ تەك ادەبي قۇندىلىعىنىڭ زور جادىگەرى عانا ەمەس، سونداي-اق باعالى گەوگرافيالىق ماتەريال بولىپ تابىلادى».

ال، شىندىعىندا ورىس وتارشىلدىعىنىڭ كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا اياق باسقانى كۇنى كەشەگى ح1ح عاسىر ەمەس پە؟! مەنىڭشە، بۇل قازاقتىڭ بەس جاسار بالاسىنا دا بەلگىلى جاعداي. سوندىقتان، افاناسيي دەرەكتەرىنىڭ قۇندىلىعى تەك قانا ورىستار ءۇشىن ەكەندىگى ايداي اقيقات.

ەندى وسىنىڭ ۇستىنە وسى ماڭعىستاۋدى جاۋلاپ الۋعا كەلگەن، وسى جەردىڭ بىردەن-بىر يەسى جەرگىلىكتى حالىقپەن باسقىنشىلىق سوعىس جۇرگىزۋ كەزىندە قايتىس بولعان پاتشا «اسكەرلەرىنىڭ (جاۋىنگەرلەرىنىڭ) بەيىتىن» ماڭعىستاۋدىڭ «كيەلى ورىندارىنىڭ» قاتارىنا قوسۋى، ەندى بۇل ءبىز ءۇشىن بارىپ تۇرعان ورەسكەل، شەكتەن شىققاندىق ەكەندىگىن قوسىڭىز. مىڭ جەردەن «سوزىڭە بال قوسىپ» سايراساڭ دا «جاۋلاۋشىنىڭ» ءوزى دە، بەيىتى ءبىز ءۇشىن يە دە، كيە دە، كيەلى دە بولا المايدى. كىم-كىمگە دە ايتارىمىز، بۇنداي تاقىرىپقا اياقتى بايقاپ باسقان دۇرىس. بۇل جەردىڭ يەسى دە، كيەسى دە ءالى ءوز ورىندارىندا سول وتكەن اتا-بابالارىنىڭ وشاعىندا وتىن جاعىپ وتىرعانىن ۇمىتپاعان ءجون.

- ن. زادەرەسكايانىڭ «كاسپيي تەڭىزى جاعالاۋىن ءار كەزەڭدە مەكەندەگەن تالاي حالىق تاريح قويناۋىنىڭ قاتپارىنا ءسىڭىپ جوعالدى» دەگەنىنە كەلسەك، ول حالىق ەشقاشان دا، ەشقايدا دا جوعالىپ كورگەن جوق. ولاردىڭ ءبارى سول بۇرىنعى اتا مەكەندەرىندە ءالى وتىر. ال، ەل، مەملەكەت اتاۋلارىنىڭ وزگەرۋى زاڭدى قۇبىلىس. مىسالى، وسىدان مىڭ جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن بۇگىنگى رەسەيدىڭ اتى دا، زاتى دا جوق بولاتىن.

- كاسپيي (قاس بي) اتاۋى قازاقتار ءۇشىن ءالى سول بۇرىنعى اتاۋىمەن اتالىپ كەلەدى. ونى ءار ءتۇرلى اتاۋلار مەن اتاپ جۇرگەندەر تەڭىز جاعاسىنا قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن اقشا ىزدەپ، پايدا تابۋ ءۇشىن، ساۋدا جاساپ كەلىپ كەتكەن افاناسيي سياقتىلار.

- تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇل تەڭىز سان مىڭ جىلداردان بەرى قاس بي (كاسپيي) دەپ اتالىپ كەلەدى. بۇل تەڭىز ەجەلگى تەتيس مۇحيتىنان اجىراعان ازاۋ (ازوۆ)، قاسبي (كاسپيي)، جەرورتا جانە قارا تەڭىز اتالعان ءتورت تەڭىزدىڭ ءبىرى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي تورتەۋىنىڭ دە اتاۋى تازا قازاق تىلىندەگى اتاۋلار. بۇل اتاۋلار ادام، ادام بولىپ، ءتىلى شىعىپ، سويلەگەننەن بەرگى ايتىلىپ كەلە جاتقان اتاۋلار. ءسوز تۇسىنگەن ادامعا بۇل دەگەنىڭ ەڭ العاشقى ادامداردىڭ دا وسى تىلدە سويلەگەنىن كورسەتسە كەرەك. بۇل جايلى ن. زادەرەسكايا دا شىندىقتىڭ اۋلىنىڭ ۇستىنەن اتتاپ كەتە الماعان. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ونىڭ كەلتىرگەن دەرەگىندە كاسپيي اتاۋى بۇدان ءتورت مىڭ جىلدان ارى دا بەلگىلى بولعان. ونىڭ بەر جاعىندا كىم قالاي اتاسا دا سول اتاۋ ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. دەمەك، كاسپيي (قاس بي) باسىندا ناقتى ءبىر ادامنىڭ، سوعان سايكەس رۋ، تايپانىڭ اتاۋى بولعانىمەن، كەيىن ولاردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ءۇشىن جالپى اتاۋعا اينالعان. ءسوز ماعىناسى تاۋ بي، باس بي، باس باتىر، قاس باتىر، قاس ارۋ، قاس سۇلۋ، قاس مەرگەن، حاس اقىن، قاس شەبەر، قاس دۇشپان، حان ءتاڭىرى سياقتى كەز كەلگەن ۇعىمنىڭ ەڭ بيىك شىڭى مەن ەڭ جوعارعى شەگىن بىلدىرەتىن جالپىلاما اتاۋ. «حاس قۇلدارداي ءتۇنى بويى تىك تۇرسام» (قوجا احمەت ياساۋي). ايتپەسە، بۇل اتاۋ وزگە اتاۋلار سياقتى الدەقاشان تاريح قويناۋىنا ءسىڭىپ، جوعالىپ كەتكەن بولار ەدى. بارلىق كۇماندىلىك پەن ءدۇدامال تۇجىرىمدارعا ءقاسپييدىڭ اس دەگەن ءسوز ءتۇبىرى تويتارىس بەرە الادى. اس ءسوزى قازاقتىڭ ءتول ءسوزى ەكەندىگى دە ەشقانداي داۋعا جاتپايتىن دۇنيە.

- ال «بي» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىنا كەلسەك قازاقتا «جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار» دەگەندەي كوپ ىشىنەن نەلەر دارىندى، ايتقىش، سۇڭعىلا اڭگىمەشىلەر، اقىندار، انشى-كۇيشىلەر، شەشەندەر شىققان. ونداي ونەرلى ادامدار بىلگەندەرىن ەل ىشىنە جاريا ەتىپ، زەردەسىنە ۇيالاتقان. نەبىر ۇشقىر ويلار مەن عاجايىپ ءتۇيىن-تۇجىرىمدار اۋىزدان-اۋىزعا جەتىپ، حالىقتىڭ كەرەگىنە جاراپ، ەل جادىندا ۇزاق ساقتالعان. بۇكىل ەلدىڭ، قوعامنىڭ بىر-بىرىمەن ارا-قاتىناسى اۋىزەكى جۇرگىزىلىپ، بارلىق ءىس داۋ-تالقى سياقتى ماسەلەلەر جۇزبە-جۇز، وراي كوز، شىراي ءجۇز شەشىلىپ وتىرعان. بۇل ماسەلە تۇتاستاي الىنعاندا ءسوز ونەرىنە تىكەلەي قاتىستى. بۇكىل قازاق بالاسى ءتۇيىنى تابىلعان ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان. سول ارقىلى نەندەي ماسەلە بولسا دا تياناعىنا جەتىپ وتىرعان. وسىعان وراي اتالارىمىز بىزگە «جۇيەلى ءسوز جۇيەسىن تابار، جۇيەسىز ءسوز يەسىن تابار» دەگەن ماقال قالدىرعان. بۇدان ءبىز ورىندى جەرىندە ايتىلعان ءسوزدىڭ باعاسى ارتىپ، بايلامى ءپاتۋالانا تۇسەتىنىن كورەمىز.

شەشەندەر ءسوزى، بيلەر پىكىرى ايتىلعان جەرىندە تەز جاتتالىپ، ۇلگى-ونەگە كۇيىندە حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان. جالپى تىلىمىزدە بي، شەشەن سوزدەرى الدەقاشان بىرىگىپ، ءبىرتۇتاس ۇعىم بەرىپ، كىرىگىپ كەتكەن. الايدا، بي بولۋ ءۇشىن ءبىر عانا ءسوز شەبەرلىگى جەتكىلىكتى بولىپ شىقپايدى. بي بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلدىڭ تاريحىن، ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن، ءدىلى مەن ءدىنىن، ەل باسىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ وتكەن وقيعالاردى، تاريحي بولعان، وتكەن قايراتكەرلەردى (ارتىنا وشپەيتىن ءىس پەن ءىز قالدىرىپ، ۇرپاققا ۇلگى بولعان پايعامبارلار مەن اۋليەلەردى، دانالار مەن دانىشپانداردى، حاندار مەن قاعانداردى، وزدەرىنەن بۇرىن وتكەن بيلەر مەن شەشەندەردى)، ءتىپتى ءبارى-بارىن، ياعني جاقسىسىن دا، جاعىمسىزىن دا ءبىلىپ، تانىپ، جۇيەلەپ وتىرۋى بىردەن-بىر قاجەتتىلىك بولعان.

اتالارىمىز ەكى سويلەمەگەن. ماقال: «ەردىڭ ەكى سويلەگەنى ولگەنى».

حالىقتىڭ دۇنيەگە كەلىپ، ءتىلى شىققاننان بەرى قاراي جاساپ، جادىندا ساقتالىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسىپ، ساقتالىپ كەلە جاتقان تەلەگەي-تەڭىز ادەبي، رۋحاني مۇراسى ءوز ساباقتاستىعىن ۇزبەي بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. اتام زاماننان بەرى، ياعني اتالارىمىزدىڭ ءتىلى شىققاننان بەرى وسى كارى قاس ءبيدىڭ جاعاسىنداعى كارى مانقىستاۋدى مەكەندەپ وتىرعان قازاق ەلىنەن نەلەر ايتقىش، تاپقىر، كورىپكەل، سۋىرىپ سالما بىلگىشتەر شىققان. ولاردىڭ ءار وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ءون بويىندا قازاق ەلىنىڭ شىنايى تاريحى: ولاردىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگى، اقىل مەن ارمانى، تۇرمىسى مەن سالتى، ءداستۇرى مەن عۇرپى، ءدىلى مەن ءدىنى بەينەلى كورىنىس بەرەدى. ولاردىڭ قاتارىنا موڭكە بي، مايقى بي («تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر، ءتۇپ اتاسى مايقى بي»)، اياز بي (ارتىنا «اياز بي ءالىڭدى ءبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز قالدىرعان)، تولە، قاز داۋىستى قازىبەك، ايتەكە، سىرىم، ءاجىباي، سەيىت، ەرمەمبەت، ءماتجان ت.ب. بيلەردى ايتۋعا بولادى. اتام قازاقتىڭ «بي بول، بي بولماساڭ، بي تۇسەتىن ءۇي بول» دەگەن باتاسى، «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ، توبىقتاي ءتۇيىنى» بولماق.

«قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇردىسىندە بي وزىنەن كەيىن ەل ءسوزىن ۇستايتىن ءدىلمار جاسقا باتاسىن بەرگەن. «قارا قىلدى قاق جارعان» اتالارىمىز ەل ءسوزىن ۇستاۋدى تەك ءوز بالالارىنا عانا ەمەس، جاقىنى، ءتىپتى اتالاستىعى، اعايىندىعى جوق باسقا ادامدارعا دا بەرگەن. مىسالى، قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ بيلىگى ءوز ۇرپاعى الشىنبايعا دەيىن كەلسە، ارعىن اقجول ءبيدىڭ بيلىگى ساتىلاپ كەڭگىربايعا جەتكەن. كەڭگىرباي بيلىك تىزگىنىن ءوز ۇرپاعىنا ميراس ەتپەي، تۋىسىنىڭ بالاسى وسكەنبايعا ۇستاتقان. وسكەنبايدان – قۇنانباي، ودان – اباي. ءبىزدىڭ اداي ەلىندە دە سول ءداستۇر ساقتالعان. مىسالى، شەگەم توبىش كوبەن ءبيدىڭ بيلىگى جيەنى ءماتجانعا بۇيىرعان. ال ەرمەمبەت ولەرىنىڭ الدىندا باتاسىن قونىستاس، ورىستەس اعايىن اقبوتا قابىلعا بەرىپتى. قابىل ەلىندە 20 جىلداي ءادىل بيلىك قۇرعان» (ءا.سپان «قايروللا ەرەجەپوۆ» الماتى-2003. 16 بەت).

بي سوزىنەن تومەندەگىدەي ماعىنالارى بار سوزدەر جاسالعان: بيلىك، بيلىك ايتۋ (تورەلىك ايتۋ)، بيلەۋشى (لاۋازىم، بيلىك يەسى)، بيلەپ-توستەۋ، بي-بولىس، بي بيلەۋ (ادام كوڭىل-كۇيىنىڭ شارىقتاۋ شىڭى)، ءبيبى (ايشا ءبيبى)، بيكە، بيداي (استىق بىتكەننىڭ تورەسى)، بيلىك، بيلىك قۇمار، بيىك، بيىكتەۋ، بيىكتەتۋ، بيە (قۇلىندى بيە) ت.ت. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، بي دەگەن ءسوز تۇبىرىنەن جاسالعان سوزدەر تەك قانا «ەڭ جوعارعى» دەگەن ۇعىم بەرەدى.

«بۇل كۇندەگى ادايدىڭ

قونىسى ەدى يەلەنگەن

ماڭعىستاۋ، جاڭعاق، الاقىر

جوعارى مەنەن تومەننەن

سارىارقا سالا وزەننەن

ءتاڭىردىڭ بەرگەن حالقى ەدىك

كەرەگىن تاۋىپ كەنەلگەن.

بايقاساق، نەلەر شىققان جوق

قالىڭ اداي كولەمنەن؟

شەجىرە-شەشەن بي شىقتى

كەڭەس ايتقان تەرەڭنەن» (ءساتتىعۇل جانعابىل ۇلى «امانات» الماتى. 1996. 157

بەت).