احىسكا تۇرىكتەرى تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرامىنداعى تاعدىرى كۇردەلى، تاريحي تاعدىرى اۋىر ۇلتتاردىڭ ءبىرى. بۇل حالىقتىڭ ورنالاسۋى قازاق جەرىنەن الىستا، تىلدىك بايلانىستارى الشاق بولعانىمەن، تاعدىر ول حالىقتى توتاليتارلىق قوعامنىڭ زۇلمات جىلدارىندا قازاقتارمەن ءبىر شاڭىراق استىندا تابىستىردى. سودان دا جامبىل جەرىن مەكەن ەتكەن احىسحالىقتاردىڭ كەشەگى تاريحى مەن بۇگىنگى تاعدىرى جامبىلدىقتاردى دا بەي-جاي قالدىرمايدى.
«احىسكا» تۇرىكتەرى – ستالين رەجيمىمەن 1944 جىلى قاراشادا ورتا ازيا مەن قازاقستان اۋماعىنا قونىس اۋدارعان كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى.
14 قاراشا 1944 جىلى گرۋزيانىڭ تۇركيامەن شەكتەسەتىن شەكاراداعى اسپيندزا، احىسكا، ادىگيۋن، احيلكەلەك جانە بوگدانوۆكا سەكىلدى اۋداندارىنان احىسكا تۇرىكتەرىن ورتا ازياعا كۇشتەپ قونىس اۋدارتتى.
مىنە، بۇگىندە جامبىل وبلىسىن مەكەن ەتكەن احىسكا تۇرىكتەرىنىڭ جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرىنە 75 جىل تولدى. اتاۋلى داتاعا وراي «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جامبىل وبلىستىق فيليالى قوعامدىق بىرلەستىگى اس بەرىپ، ناۋبەتتى جىلدارى ومىردەن وتكەندەن قۇربانداردىڭ قۇرمەتىنە قۇران سۇرەلەرىن باعىشتادى. جالپى تۇرىك حالقىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى تۇرعىندارى جىل سايىن 14 قاراشادا اتا- بابا رۋحىنا ارناپ اس بەرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جامبىل وبلىستىق فيليالى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى ماحمۋتجون داۆريشيەۆ بۇل باس قوسۋدىڭ ءار جىل سايىن جالاعاسا بەرەتىندىگى جانە وسى جولعى اسقا جاستاردىڭ قاتىسۋى وسى ءۇردىستى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاستىراتىنىنا سەنەتىندىگىن ايتتى.
سونىمەن قاتار، اس ۇستىندە تاعدىر تىرناعى باتقان تۇرىك حالقىنىڭ تاريحى تۋرالى وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى قوجايەۆا مارجان، تۇرىك ەتنوسىنىڭ اقساقالدار القاسىنىڭ ءتوراعاسى زۋلفاروۆ يبراگيم، قمدب جامبىل وبلىسىنداعى وكىل يمامى جۇماعۇل قانات ەستەلىكتەر مەن ەسكە الۋلار ايتىپ، 1944 جىلى قۇربان بولعان اتا باباعا ارنالىپ وقىتىلعان ۇران اياتتارى قابىل بولسىن دەپ تىلەدى.
جيىن بارىسىندا تاريح تولقىنىنان سىر شەرتەر ارنايى دايىندالعان بەينە روليكتەر كورسەتىلدى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك...
ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراعاندا 1944 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا 92 307 ادام، ونىڭ ىشىندە ەر ازاماتتار – 18.923 (قاريالار مەن مۇگەدەكتەر)، – 27.399 ايەلدەر، 16 جاسقا دەيىنگى بالالار 45.085 بولاتىن. ەڭ العاشقى ەشەلوندار تاشكەنت وبلىسىنا 9 جەلتوقسان 1944 جىلى كەلدى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ەكىنشى جارتىسى الماتى، جامبىل، قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا 22 كۇندىك جولدان كەيىن كەلىپ جەتتى. قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلار سانى 6300 وتباسىن قۇرادى، ياعني 27 833 ادام (باراتاشۆيلي، 1998: 12). ولارعا تەك 3 كۇندىك تاماقتارىن السىن دەپ بۇيرىلدى، ءبىراق ولار 20 كۇننەن استام جول ISSN 1563-0269 Journal of history. №1 (88). 2018 181 تۇرسۇن ح.م.، ومارالييەۆ ي.م. ءجۇردى. جول بويى تاۋارعا ارنالعان ۆاگونداردا 40 مىڭعا جۋىق ادام سۋىقتان جانە اشتىقتان مەرت بولدى. سەبەبى، ول ۆاگوندار ادام جاعدايىن ەش قاناعاتتاندىرمادى. بىرىنشىدەن، ۆاگونداردىڭ ىشىنە 20-30 وتباسىن سىيعىزدى. ەكىنشىدەن، ول ۆاگوندار ەشقانداي جىلۋلىققا يكەمدەلمەگەن. ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىندە مىنانداي كورسەتىلەدى: «قونىس اۋدارۋشىلارعا ەشقانداي ەكسەسس جۇرگىزىلگەن جوق جانە ولارعا جول بويى ءاربىر ستانسيادا توقتاپ ىستىق تاماق بەرىلدى» دەپ جازىلعان بولاتىن. ءبىراق ول ماعلۇماتتاردىڭ بۇرىس ەكەندىگى بەلگىلى. تۇنگى ساعات 12-دە اسكەري كيىمدەگى ادامدار تۇرىكتەردىڭ ۇيلەرىنە كەلىپ، ولاردى ءوز تۇرعىلىقتى جەرلەرىنەن ەۆاكۋاسيالادى. سوعىس بىتكەن سوڭ ولاردى قايتادان ءوز ۇيلەرىنە اكەپ جايعاستىرامىز دەگەن ۋادە ءالى كۇنگە دەيىن وراندالعان جوق. ءتۇننىڭ جارتىسىندا كىم نە الارىن بىلمەي، ەشقانداي دايىندىقسىز تەك قۇجاتتارىن الۋعا ۇلگەردى. جەر اۋدارىلعانداردى تاۋار ۆاگوندارىنا سالىپ، سىرتىنان قۇلىپتاپ تاستادى. ۆاگوننىڭ ىشىندە اشىققاندار سىرتتان كومەك سۇراي المادى، دارەتكە شىعايىن دەسە ەسىك قۇلىپتالعان، ءىشى بوران، سەبەبى دالادا قاراشا ايى جانە ۆاگوننىڭ ىشىندە پەش ورناتىلماعان. وسىنىڭ سالدارىنان قانشاما ادامدار جولدا ءۇسىپ، قايتىس بولدى. ارنايى مالىمەتتەردە كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ دەرەگى بويىنشا 1948 جىلدىڭ ماۋسىم ايى بويىنشا 14895 ادام قايتىس بولدى دەپ كەلتىرەدى. شىن مانىسىندە العاشقى التى ايدا 37 مىڭ ادامعا جۋىعى قايتىس بولدى، ولاردىڭ ىشىندە 17 مىڭ بالالاردى قۇرادى (İbrahim Hasanoğlu، 2016: 4). قونىس اۋدارعان تۇرىكتەردىڭ ەشقانداي قوعامدىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتارى بولمادى. ولارعا قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ اۋىلدىق جەرلەرىنە عانا قونىستانۋعا رۇقسات بەرىلگەن.
تاريح قويناۋىنداعى تۇرىك باۋىرلاردىڭ باستان كەشكەن ءومىرى وسىلاي.
ءار جىلدىڭ 14 قاراشاسىندا تاراز قالاسىندا جانە جامبىل جەرىنىڭ ءار اۋدانىندا تۇرىك حالقى اتا-بابالارىنا ارناپ اس بەرىپ، قۇران باعىشتاۋدى ادەتكە اينالدىرعان.
