دىتتەگەن جەرىمىز قازىعۇرت تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى اقبۋرا اۋليەنىڭ بۇلاعى. ارامىزدا ورال مەن قوستانايدان، رۋدنىي مەن كەنتاۋدان، استانادان كەلگەن قوناقتارىمىز بار. اڭگىمە دۇكەن قۇرا وتىرىپ اقبۋرا اۋليەنىڭ بۇلاعىنا دا كەلىپ جەتتىك.

بۇلاق باسىندا زياراتشىلار ازداۋ ەكەن. كەلۋشىلەرگە ارنالعان ساكىگە جايعاسىپ بولعان سوڭ شىراقشىنىڭ باسشىلىعىمەن بابا كەسەنەسىنە بارىپ، رۋحىنا قۇران باعىشتادىق. اقبۋرا بابامىز تۇركى جۇرتىنىڭ ءپىرى بولعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ زامانداسى ءارى شاكىرتى بولعان ەكەن. اق بۋراعا ءمىنىپ، زىكىر سالىپ جۇرگەن دەسەدى. سوندىقتان دا اقبۋرا اۋليە اتالىپتى. شىراقشى اعامىز اۋليەنىڭ شىن ەسىمى اقتامبەردى بولعاندىعىنان باستاپ، قىسقاشا ءومىر تاريحىنا توقتالىپ ءوتتى.

بابانىڭ ءمولدىر بۇلاعىنان مەيىرلەنە ءىشىپ بولعان سوڭ جاستار جاعى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى تابان تىرەگەن ورىندى كورەمىز دەگەن نيەتپەن تاۋ بيىگىنە ورلەدى.  قازىعۇرت دەسە ەسكى اڭىز بەن كەمە ويعا ورالاتىنى شىندىق. راسىندا، نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى جەردى جۇتقان توپان سۋدىڭ ۇستىندە تىرەك تاپپاي قالتاقتاپ كەلە جاتقاندا، اللانىڭ قالاۋىمەن وسى قازىعۇرتقا تىرەلگەنى سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ، جۇرەگىمىزدە جاتتالعان. اڭىز بويىنشا نۇح پايعامبار كەمەسى توقتاعان دەپ ءۇش جەر اتالادى.  اراب ەلىندەگى جۋدا تاۋىنا، ارمەنياداعى ارارات تاۋىنا، قازاق حالقىنىڭ اڭىزىندا قازىعۇرت تاۋىنا توقتاعان دەلىنەدى.

وسى رەتتە، قازىعۇرت جايلى وقىعانى مەن توقىعانى كوپ، شەجىرەشى، اڭگىراتا اۋلىنىڭ تۇرعىنى اقاش تورەبەك ۇلى بىلاي دەيدى:

«سوناۋ زامانداردا كۇللى الەمدى توپان سۋ باساتىن بولىپتى. وسىنداي عالامات اپاتتىڭ بولارىن الدىن الا بىلگەن نۇح پايعامبار ەرتەرەك قامدانىپ، كەمە جاساتادى. كەمەگە 80 ادام جانە ءتورت تۇلىك مال مەن ءارتۇرلى اڭدار، قۇستاردىڭ ءبىر-بىر اتالىقتارى مەن انالىقتارىن الادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سۋ تارتىلا باستاپ، كەمە قازىعۇرت تاۋىنىڭ توبەسىنە شوگەدى. كەمەدەگى كوپ ادامدار اشتىقتان، اپاتتان مەرت بولىپ، تەك نۇح پايعامباردىڭ ءوزى قام،  سام،يافەس دەگەن ۇلدارى جانە ءۇش كەلىنى امان قالىپتى. مىنە، ادامزات ۇرپاعى وسىلاردان تاراپ، وربىگەن ەكەن. ال امان قالعان ءتورت تۇلىك پەن وزگە دە جان-جانۋارلار وسى وڭىردە ءوسىپ-ونىپ، جان-جاققا تاراعان دەيدى».

قازىعۇرت تاۋى جايلى دەرەكتەر IX عاسىردا وعىزدار مەن پەچەنەكتەردىڭ اراسىنداعى سوعىستى بەينەلەيتىن «قورقىت تۋرالى» جىر مەن ءابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» كىتابىندا، قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابى مەن ايگىلى شىعىستانۋشى، اكادەميك ابۋباكىر ديۆايەۆتىڭ «قازىعۇرت اڭىزدارى» ەڭبەگىندە جانە بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ 1993 جىلى شىققان «قازىعۇرت: اڭىز بەن اقيقات» كىتابىندا، وڭتۇستىك وڭىرىنە ايگىلى جازۋشى مارحابات بايعۇتوۆ پەن الىبەك فايزۋللايەۆتىڭ، «قازىنالى قارا شاڭىراعىم» دەرەكتەمەلىك جيناعىندا، ە.قويشىبايەۆ پەن س.جاقىپبەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە باياندالادى.

ق.تۇرسىنقۇلوۆ قازىعۇرت «قازى» جانە «قۇرت» دەگەن ەكى ءسوزدىڭ بىرىگۋىنەن شىققان دەگەن بولجامدى  كەلتىرەدى. «قازى» دەگەن لاۋازىمدى كىسىگە عانا قولدانىلاتىنى سوڭعى كەزگە دەيىن قازاق تىلىندە ءجيى قولدانىلىپ كەلدى. مىسالى، ءادىلقازىلار القاسى. ال «قۇرت» اتاۋى كونە تۇرىك تىلىندە «قاسقىر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەن. (دەرەكتەر تولەبي اۋداندىق مۇراجايىنان الىندى).

            وسىنداي اڭىزبەن استاسقان تاۋ باۋرايىندا تۇستەنىپ بولعان سوڭ سۇلتان رابات اۋىلىنداعى شىلتەر اۋليەگە جول تارتتىق. مۇندا زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر اۋەلى قاسيەتتى بۇلاققا ايالدايدى. بۇلاقتىڭ كەرەمەتى باستاۋىن ءۇش قايناردان الىپ، ءۇش ءتۇرلى ءدام بەرەتىندىگىندە جاتىر. ءبىرىنشىسى – شۇرىق باستاۋ، سۋى قۇلاق اۋرۋىنا ەم، ەكىنشىسى – وڭەش باستاۋ، ول كەڭىردەك پەن تىنىس جولدارىنا ەم. ءۇشىنشىسى – كوز باستاۋ، بۇل كوزى اۋىراتىندار ءۇشىن شيپالى.  

جوعارى كوتەرىلگەندە تاستاردىڭ اراسىنان ءوسىپ شىققان جالعىز ءتۇپ تۇت اعاشىنا كەزدەسەسىز. ونى كيەلى اعاش دەپ كەلگەن زياراتشىلار قۇران باعىشتاپ ءوتىپ جاتىر. سودان كەيىن بيىكتىگى 10 مەتردەي، ۇزىندىعى 20 مەتر شاماسىندا، قاپتالداس اتا مەن انا اتالاتىن ەكى الىپ جالپاق تاسقا جەتەسىز. باس ءتۇيىستىرىپ تۇرعانداي اسەر بەرەتىن ەكى تاستىڭ اراسىنان زياراتشىلار وتەدى. ءبىز دە تاۋەكەل ەتتىك. تاستىڭ اراسىنان دەنە ءبىتىمى تولىق ادام ءوتىپ، ارىق ادام وتە الماي قالىپ جاتقان تىلسىم دۇنيە. اللانىڭ كەرەمەتىنە قالاي تاڭ قالماسقا.

بۇل ورىن جايلى ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىر اڭىزعا قۇلاق تۇرسەك. ەرتەدە «مەن اۋليەمىن» دەپ، قازىعۇرت پەن شىلتەر ەكەۋى تالاسىپتى. سول ۋاقىتتا شىلتەردىڭ اتقان وعى قازىعۇرتتىڭ بەل ورتاسىنان ءتيىپ قوپارىپ، سول وقتان وركەشتەنىپ قالىپتى دا، قازىعۇرتتىڭ اتقان وعىنان شىلتەردىڭ بەتى شۇرق تەسىك بولىپتى. ءقازىر دە شىلتەر اتانىڭ بەتى شۇرق تەسىك. اڭىز بەن اقيقات. 

مۇنان كەيىنگى ساپار كوز اتا اۋليەگە جول تارتۋمەن جالعاستى. تاۋلى ايماقتىڭ كەشكى سالقىن ساف اۋاسى. ورىستەن قايتقان مالدىڭ ماڭىراعان داۋسىنان قۇلاق تۇنادى. كوز اتانىڭ شىراقشىسى تاعاي اعامىز جىلى شىراي تانىتىپ قارسى الدى. قۇران باعىشتالىپ بولعان سوڭ اڭىز تىڭداۋعا دا كەزەك كەلدى.

حVءىىى عاسىردا سەيىتكارىم دەگەن قارى مولدا كىسى ءومىر ءسۇرىپتى. تاڭنىڭ اتىسى مەن كۇن باتىسى ەلدىڭ قامىن ويلاپ، ەگىن سالىپ ەڭبەكتەنىپ، بەس ۋاقىت نامازىن ۇزبەي، ەلدى يماندىلىققا شاقىرىپتى. 104 جاسقا كەلگەندە ءفاني دۇنيەمەن قوش ايتىسقان قارتتى جەرلەۋگە كەلگەن ەلدە سان بولماپتى. اق جاۋىپ ارۋلاپ وسى ورىنعا قويىپتى. كوز اتانى جەر قوينىنا تاپسىرىپ، دۇعا ەتىپ بولا بەرگەندە، تاۋ قوزعالعانداي بولىپ، ءارتۇرلى دىبىستاردان قۇلاق تۇنىپتى. ءبىر كەزدە تاستاردىڭ اراسىنان ءمولدىر بۇلاق قايناپ شىعىپتى. بەيىت سۋدىڭ استىندا قالادى عوي دەپ تۇرعاندا تولىپ اققان بۇلاق سۋى كوز اتا اۋليەنىڭ مازارىن اينالىپ اعا جونەلسە كەرەك. ەل مۇنى اۋليەلىككە جورىپ، ۇمىت قالدىرماي زيارات ەتەتىن بولىپتى. مىنە، وسى ءمولدىر بۇلاق سۋى قازىرگى تاڭدا ەمدىك قاسيەتكە يە ەكەن. كوز اتا جايلى دەرەكتەردى تىڭداي وتىرىپ كەشتىڭ باتقانىن بايقاماي دا قالىپپىز.

ەرتەڭگىسىن ەرتەلەپ كوز اتادان تولەبي اۋدانى قايداسىڭ دەپ ءجۇرىپ كەتتىك. قاسيەتتى قازىعۇرت تاۋىنىڭ كۇنگەيىنە ورنالاسقان تولە بي اۋدانى ءارقاشان قاستەر مەن قۇرمەتتىڭ تورىنەن تۇسپەيتىن قۇتتى مەكەن. ولاي بولاتىن سەبەبى، اۋدانعا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى، داڭقتى ديپلومات، قارا قىلدى قاق جارار ادىلەت يەسى تولە بي الىبەك ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. مۇنىڭ ءوزى اۋدان باعاسىن اسىرىپ، جۇرتىن ىنتىماق پەن بىرلىككە باستايتىن سەبەپ ەكەنى داۋسىز. توپىراعىنىڭ شۇرايلىلىعى مەن تابيعاتىنىڭ كوز تارتار سۇلۋلىعى سياقتى، مۇندا ماڭگى تىنىس تاپقان اۋليەلەر دە  قاسيەتتىلىگىمەن دارالانادى. العاشقى توقتاعان جەرىمىز تولەبي اۋدانىنا قاراستى نىسانبەك  اۋىلىنىڭ باتىس جاعىندا، ەگىستىككە باراتىن جولدىڭ سول جاعىندا، دولانالى باۋدىڭ جانىندا ەكى سايدىڭ اراسىندا ورنالاسقان جىلاق اتا دەگەن اۋليەلى ورىن بولدى. تابيعاتى ەرەكشە.  قىر ەتەگىندە كوزدىڭ جاۋىن الارداي  سۋ تامشىلارىنان قۇرالعان اسەم سۋرەت.  بۇل تۋرالى ەل اۋزىندا بىرنەشە اڭىزدار قالعان ەكەن.

  ەرتەدە بايلىعىنا ساي اقىلى مەن پاراساتتىلىعى، جاناشىرلىعى مەن مەيىرىمدىلىگى مول، ءدىندار كىسى ءومىر ءسۇرىپتى. ونىڭ جالعىز ۇلى بولعان ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى ۇلى كەنەتتەن قايتىس بولادى. قايعى وتىنان كۇيىنگەن كەيۋانا، سۇيىكتى ۇلىن قازىرگى قوسكودەكتە جەر اناعا تاپسىرىپ، جار بويىنداعى ۇڭگىردى پانا ەتىپ كۇنى-تۇنى دەمەي سۇيىكتى ۇلىن ەسكە الىپ، كوز جاسىن كول ەتىپتى.

«جار جاعالاۋىنان تامشىلاپ اعىپ تۇرعان تامشى سۋلارى الگى كەيۋانانىڭ كوز جاسى»، -دەيدى اۋىل-ايماقتىڭ قاريالارى. تاعدىردىڭ تاقسىرەتىنە كۇتپەگەن جەردەن كەز بولعان كەيۋانا ەندىگى ءومىرىن ادام بالاسىنا جاقسىلىق جاساۋعا، ەمشىلىككە بەت بۇرىپ، اۋرۋ-سىرقاۋدان ايىعۋعا سەبەپكەر بولۋعا ارناۋدى ماقسات ەتەدى. ول ناۋقاستاردى جەتى بۇلاقتىڭ قوسىندى سۋىمەن ەمدەپ، تالايلاردى اجال قۇرساۋىنان امان الىپ قالادى. كوپ ۇزاماي-اق ونىڭ ەسىمى شارتاراپقا ايگىلى بولادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى كەيۋانا ءىز-تۇسسىز جوق بولادى.

اڭىز وسىلاي دەيدى. تامشىلاردى تاماشالاپ، بۇلاق سۋىنان مەيىرلەنە ءىشىپ بولعان سوڭ كۇن ىسىماي تۇرىپ مىڭشەيىت اۋليەگە اتتاندىق.

«قاسقاسۋ – قازاقستاننىڭ شۆەيسارياسى» دەگەن پىكىردىڭ ورىندىلىعىنا كوزىمىز جەتتى اتالمىش اۋىلدىڭ تابيعي سۇلۋلىعىن كوزبەن كورگەن مەزەتتە. اۋىلدىڭ توبەسىنەن ءتونىپ تۇرعانداي اسەر قالدىراتىن سايرام شىڭى دا بۇل قۇتتى مەكەننىڭ ابىرويىنا ابىروي قوسىپ تۇرعاندىعىندا داۋ جوق. سايرامسۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا  ورىن تەپكەن مىڭشەيىت قورىمى اسا كولەمدى ەكەن. جۇرت جۇمىلىپ، قورىمنىڭ قاسىنا باۋ-باقشا ەگىپ، مەشىت، زياراتحانا سالىپتى.

مىڭشەيىت قورىمى تۋرالى ەل اۋزىندا كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر ايتىلادى ەكەن. ءبىر وكىنىشتىسى تاريحي تۇرعىدا بۇل ورىن ەشبىر زەرتتەۋلەردى كورمەگەن. جەرگىلىكتى كونەكوز قاريالار مەن عالىمداردىڭ اڭگىمەلەرى عانا ەل جادىندا قالىپتى.  

مۇندا ماڭگى دامىلداپ جاتقان اتا-بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتالعان سوڭ، شىراقشى شىمكەنتباي اتامىزدىڭ  اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرە وتىرىپ، قورىمدا جەرلەنگەندەر تۋرالى سۇرادىق. بۇل قورىمدا ءبىر كەزدەرى وڭتۇستىك جەرىنە ءدىن يسلامدى تاراتۋعا كەلگەن اراب ساربازدارى جەرلەنگەن ەكەن. اسكەرباسى يكرام باستاعان جاساق قۇربان ايت مەرەكەسىنىڭ قۇرمەتىنە نامازعا ساپ تۇزەيدى. نامازعا تۇرماس بۇرىن جۇرەگى ءبىر ولقىلىقتىڭ بولارىن سەزسە كەرەك-تى، يمامعا قۇراندى قىسقا وقۋدى ەسكەرتىپ، دۇشپاننىڭ ءقاۋپىن قاپەرگە سالىپتى. دەسە دە قۇلشىلىققا ۇيىعان يمام ۇزاق اياتتى وقىپتى. سول ماڭدى تورۋىلداپ جۇرگەن دۇشپان اسكەرى بۇل مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەي، قولباسى ۋحشيننىڭ باستاۋىمەن اراب ساربازدارىن تۇگەلدەي قىرىپ سالعان ەكەن. مىنە، سول سەبەپتى دە ءدىن جولىندا شەيىت بولعان ساربازداردىڭ جاتقان جەرىن قازىرگى كەزدە «مىڭشەيىت» دەپ اتاعان ەكەن.

ازداپ تىنىعىپ العان سوڭ، تاۋ ەتەگىندەگى سۋلى ۇڭگىرگە قاراي ءبىر اياق جولعا تۇستىك. تابيعات سۇلۋلىعىن تاماشالاي ءجۇرىپ شارشاعانىمىزدى ۇمىتىپ تا كەتتىك. «جۇرە بەرسەڭ كورە بەرەسىڭ» دەگەن، تۋعان ولكەمىزدە ءبىز كورمەگەن كەرەمەتتەر جەتەرلىك ەكەن. قورىتا كەلگەندە، قوس اۋداندى ارالاۋدان تۇيگەنىمىز – توپىراعى قۇت، كيەلى دە قاستەرلى جەر، سۇلۋلىعى دا، كيەسى دە جۇرتتى وزىنە تارتىپ تۇراتىن ءجاننات جاي دەگەن پايىمعا كەلدىك!  

ەرلان سىزدىق