انا مەن بالا – قوعامنىڭ باستى بايلىعى. ادامزاتتىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرۋشى انا مەن جارىق دۇنيە ەسىگىن ەندى عانا اشقان بەيكۇنا نارەستەنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن باستى نازاردا ۇستايتىنىمىزدىڭ سەبەبى سول. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ءۇشىن دە انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماڭىزدى مىندەت رەتىندە بەكىتىلگەن. سوڭعى جىلدارى انا مەن بالا ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى جوبالار قولعا الىندى. ءتىپتى، ولاردىڭ ناتيجەسى دە كوزگە كورىنە باستاعان ءتارىزدى. ويتكەنى رەسمي دەرەكتەر سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى انا مەن بالا ءولىمىنىڭ ازايعاندىعىن كورسەتىپ وتىر.
ءولىم-جىتىم ازايدى
بۇگىنگى كۇننىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە – حالىقتىڭ سانىن ارتتىرىپ، سانالى ۇلت ۇرپاعىن كوبەيتۋ. بۇل ۇدەدەن شىعۋ ءۇشىن دەنى ساۋ ۇرپاقتى ومىرگە اكەلىپ، قوعامدا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. مۇنداي تاپسىرمانى ءوز جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى دا ناقتىلاپ بەرگەن ەدى. البەتتە، دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سول سەبەپتى، انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن پەرزەنتحانالار، ايەلدەر مەن بالالار كونسۋلتاسيالارى، جۇكتى ايەلدەر مەن بالالى ايەلدەر ءۇشىن دەمالىس ورىندارى سالىنۋدا. قولدا بار دەرەكتەرگە كوز سالساق، قازاقستاندا ءتىرى تۋىلعان ءاربىر مىڭ ءسابيدىڭ 18ء-ى شەتىنەپ كەتەدى ەكەن. مۇنىڭ جاقسى كورسەتكىش ەمەس ەكەندىگى ايتاپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەنمەن، قازاقستانداعى انا مەن بالا ءولىمى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا 2013 جىلى 12،6 پايىزعا ازايىپتى. رەسمي دەرەكتەر ەلىمىزدەگى انا ءولىمى سوڭعى ونجىلدىقتا 65 پايىزعا كەمىگەنىن كورسەتسە، جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ ءولىمى 60 پايىزعا ازايعاندىعىن انىقتاپ وتىر. «ساپالى دەنساۋلىق ساقتاۋ» اتتى USAID باعدارلاماسىنىڭ اياقتالۋىنا ارنالعان باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا اقش-تىڭ حالىقارالىق دامۋ جونىندەگى اگەنتتىگى ورتالىق ازياداعى ميسسياسىنىڭ وڭىرلىك ديرەكتورى دجوناتون اددلتون: «قازاقستان انا مەن بالا دەنساۋلىعى، وتباسىن جوسپارلاۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتىپ وتىر. اسىرەسە، انا مەن بالا ءولىمىنىڭ ازايعانى قۋانتادى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى وڭ وزگەرىستەرىنەن ۇلكەن اسەر الدىم»، – دەگەن بولاتىن.
ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى انا ءولىمى 3،7 ەسەگە، ال بالا ءولىمى 25 پايىزعا ازايىپتى. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى مالىمەتتەرى بويىنشا، 2015 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا انا مەن بالا ءولىمى 2 جانە 1،7 ەسەگە تومەندەپتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جەتى ايىندا رەسپۋبليكادا 1 جاسقا دەيىنگى قايتىس بولعان نارەستە سانى 2 263 ادامدى قۇراپ، 2014 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6،1 پايىزعا ازايدى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مەديسينا سالاسىندا انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ جولعا قويىلسا دا، ءتۇيىندى تولىق تارقاتۋ مۇمكىن بولماي تۇر. جالپى، ەلىمىزدەگى جاس قىزداردىڭ 30 پايىزىنىڭ عانا دەنساۋلىعى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە ەكەن. ال قالعان 70 پايىز قاراكوز قىزداردىڭ دەنساۋلىعىندا كىنارات بارىن ماماندار جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن، 47،4 پايىز قىزداردىڭ اسقازان-ىشەك جولدارى سىرقاتتانسا، نەسەپ، ءزار جۇيەسى اۋرۋلارى مازالايتىن قىزدار قاتارى 30،8 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال جاس قىزدارىمىزدىڭ 12،5 پايىزى ەندوكريندىك جۇيە دەرتىنە شالدىققان ەكەن. بولاشاق انالاردىڭ دەنساۋلىعىندا كەزدەسكەن مۇنداي سىرقاتتاردىڭ قۇرساقتاعى سابيگە دە ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. سوندىقتان، ومىرگە ۇرپاق اكەلەتىن انالار ءوز دەنساۋلىعىنا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك.
كىنانى قايدان ىزدەيمىز؟
انا مەن بالا ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ايەل دەنساۋلىعىندا بولاتىن كىناراتتار، جۇكتىلىك نەمەسە جۇكتىلىك كەزىندە پايدا بولعان ءارتۇرلى اۋرۋلار. جالپى، مەديسينادا انا ءولىمىنىڭ سەبەپتەرى اكۋشەرلىك نەمەسە اكۋشەرلىك ەمەس دەپ ەكىگە بولىنەدى. اكۋشەرلىك سەبەپتەرگە پرەەكلامسيا، قان كەتۋ، تۇسىك جاساۋ كەزىندەگى اسقىنۋلار جاتسا، اكۋشەرلىك ەمەس سەبەپتەرگە ەكستراگەنيتالدى اۋرۋلار، ياعني، جۇرەك قانتامىر جۇيەسىنىڭ، بۇيرەك پەن باۋىر جانە وزگە اعزالاردا كەزەدەسەتىن اۋرۋ تۇرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى. انا مەن بالا ءولىمىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى. بىلىكتى دارىگەرلەر سانىنىڭ ازدىعىنان ەلىمىزدىڭ شالعاي اۋداندارىندا انا ءولىمى ءجيى تىركەلەدى. مۇنداي قايعىلى جاعدايلار كەيدە بوساندىرۋ ادىستەرى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن ورىن الادى. ەلىمىزدە كوبىنەسە انا مەن بالا ولىمىنە دارىگەرلەردى جازعىرىپ جاتادى. ءبىراق بۇل جاعدايعا انالار دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس. دارىگەردىڭ كەڭەستەرىنە سۇيەنىپ، ۋاقىتىندا تەكسەرۋدەن ءوتىپ تۇرۋدى قانشا مىندەتتەسە دە، جۇكتى ايەلدەردىڭ ءبىرازى بۇعان باس قاتىرا بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ماقسات – اق حالاتتىلاردى اقتاپ الۋ ەمەس، ەكى جاقتى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ. سونىمەن قاتار، انا مەن بالا ولىمىنە جەدەل مەديسينالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋى دا سەبەپ. سابيلەر ءولىمى، ونىڭ ىشىندە ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىمى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وتە ماڭىزدى كورسەتكىشى رەتىندە حالىق دەنساۋلىعى مەن وعان كورسەتىلەتىن مەديسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن سيپاتتايتىن 12 ينديكاتورلىق جۇيەنىڭ قاتارىنا ەنەدى. بۇل ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا جانە بولجاۋعا كومەكتەسەدى.
ەلىمىزدىڭ جەر كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىنە قاراماستان، وندا تۇراتىن حالىق سانىنىڭ ازدىعىن ەسكەرسەك، ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە ءاربىر جۇكتىلىك پەن دۇنيەگە كەلەتىن بارلىق بالانىڭ ءومىرىن امان الىپ قالۋ وتە ماڭىزدى. ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار ولىمىنە پەريناتالدى كەزەڭدە پايدا بولاتىن جاعدايلار، تىنىس جولدارىنىڭ قابىنۋى، ونىڭ ىشىندە پنيەۆمونيا مەن تۋا پايدا بولاتىن اقاۋلار سەبەپ بولادى. ال بالالار ءولىمىنىڭ سەبەپتەرىنە تىنىس جولدارىنىڭ قابىنۋى، ونىڭ ىشىندە پنيەۆمونيا، جاراقاتتار مەن كۇيىك جانە جەدەل ىشەك ينفەكسيالارى جاتادى. مەديسينا ماماندارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، سابيلەر ءولىمىنىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى مەديسيناعا تاۋەلدى ەكەندىگى بايقالادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال كۇرت تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ جالپى ءولىمى ۇلعايىپ، بالا تۋۋ دەڭگەيى ازايدى. ەلىمىزدە 1991 مەن 2000 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءتىرى تۋعان 1000 بالاعا شاققانداعى سابيلەر ءولىمى 1991-1995 جىلدارى تىم جوعارى دەڭگەيدە بولىپ، سودان كەيىنگى جىلداردا بىرتىندەپ تومەندەي باستادى. دەسەك تە، كورشىلەس رەسەي، بەلارۋس ەلدەرىنە جانە ۋكرايناعا قاراعاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سابيلەر ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە. سوعان بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سابيلەر ءولىمىن ازايتۋ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ، ولاردىڭ ءولىمىن تەجەۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ، جۇمىس جاسالۋ ۇستىندە. 2013 جىلى ۇكىمەت ەلىمىزدە انا مەن بالا ءولىمىن توتەنشە جاعداي رەتىندە قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ، ءاربىر وڭىرگە انا مەن بالا ءولىمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءىس-شارالاردى تىڭعىلىقتى اتقارۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. سوڭعى جىلدارى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ەلىمىزدەگى تۋۋ كورسەتكىشى ارتىپ، انا مەن بالا ءولىمى تومەندەگەنىن كورسەتىپ وتىر. دەسەك تە، قازاقستانداعى انا مەن بالا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە جوعارى ەكەن.
قازاقستاندا ءاربىر 113 سەكۋندتا ءبىر نارەستە دۇنيەگە كەلەدى
ءقازىر قالا كوشەلەرىنەن جۇكتى ايەلدەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ارينە، ولاردى كوزبەن كورگەن سايىن حالقىمىزدىڭ سانى ارتىپ، دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جاقساراتىنىنا سەنىم ارتا تۇسەدى. ەلىءمىزدە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ سانى ارتىپ، بالا تۋۋ كورسەتكىشىنىڭ كوبەيۋى ورىندى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «تايلاند ەلى العاش تاۋەلسىزدىك العان كەزدە حالىق سانى 16 ملن. بولسا، ءقازىر 65 ملن.-عا جەتكەن. بار بولعانى 40-50 جىلدىڭ ىشىندە حالىق سانىنىڭ ءوسىمى ايتارلىقتاي وسكەن. ءبىزدىڭ ەلدەگى 2050 جىلعا جوسپارلاعان باعدارلامادا 2020 جىلعا قاراي حالقىمىزدىڭ سانى – 20 ملن.-عا جەتسە ەكەن دەپ ويلاعانمىن. كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا 1991-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3،5 ملن. حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ملن.-عا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا، ەندى قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ملن.-نان استام قانداستارىمىز سىرتتان كەلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىننان تايماي، حالىققا جاعداي جاساۋ ارقىلى حالىق ءوسىمىن ارتتىرۋ، ونىڭ ىشىندە بالالارعا جاعداي جاساۋ تولىعىمەن دۇرىس جولعا قويىلدى»، ̶ دەگەن بولاتىن.
بۇگىنگى رەسمي دەرەكتەر قازاقستانداعى تۋۋ كورسەتكىشىنىڭ ارتىپ جاتقانىن العا تارتۋدا. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاقستاندا ءاربىر 113 سەكۋندتا ءبىر نارەستە، ال تاۋلىگىنە 766 بالا دۇنيەگە كەلەتىنى ءجيى جازىلىپ ءجۇر. بۇل دەرەكتەردىڭ جاي ءسوز ەمەستىگىن الماتى شاھارىنداعى كورسەتكىشتەر راستايتىنداي. ماسەلەن، 2014 جىلى الماتىدا 7 رەت ۇشەم دۇنيەگە كەلسە، سوڭعى 5 جىل ىشىندە وڭتۇستىك استانادا 2 رەت تورتەم جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان. وتكەن جىلى ءبىر عانا الماتى قالاسىنىڭ وزىندە 43 مىڭنان استام نارەستە ومىرگە كەلدى. الماتىنىڭ بيىلعى جىلى بالا تۋۋ كورسەتكىشى جونىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىنشى ورىنعا شىعۋى دا سوندىقتان. ال بالا ءسۇيۋ جونىنەن كوش باسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇر. بۇگىندە الماتىدا كۇن سايىن 140-قا جۋىق ءسابيدىڭ كىندىگى كەسىلىپ، جارىق دۇنيە ەسىگىن اشادى.
ءبىر جىلدا تۋاتىن نارەستەلەردىڭ سانى ءتورت ءجۇز مىڭعا جۋىقتايدى. ەلىمىزدە سوڭعى 10 جىل ىشىندە بالا تۋۋ كورسەتكىشى 25 پايىزعا وسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا مەديسينا سالاسىندا قولعا الىنعان شارالار ناتيجەسىندە مەرزىمىنەن بۇرىن تۋعان بالالاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ جاقساردى. 2009-2014 جىلدار ارالىعىندا 1500 گراممعا دەيىنگى سالماقتاعى بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋى وتىز پايىزعا ءوسىپ، 60 پايىزدى قۇراعان. ال 2008 جىلى ۋاقىتىنان بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ 40 پايىزى عانا ءومىر سۇرەتىن. جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ العاشقى جەتى كۇندەگى ءولىم-جىتىمى 2،5 ەسەگە تومەندەدى. بۇل – ەڭ جاقسى كورسەتكىش. جالپى، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 23 جىل ىشىندە 6 ميلليون بالا دۇنيەگە كەلدى.
ەلىمىزدەگى تاعى ءبىر ماسەلە – ۇلدار مەن قىزدار سانىنىڭ تەڭەسپەۋى. ماسەلەن، 2010 جىلى 188،4 مىڭ ۇل جانە 177،8 مىڭ قىز بالا دۇنيەگە كەلگەن، ياعني، 100 قىزعا 106 ۇلدان كەلەدى. ال 2011 جىلى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ۇلدار 1،8 قىزدار 2،4 پايىزعا ارتىق تۋىلىپتى. بۇل تەڭسىزدىكتىڭ اسەرى الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى بالا تۋۋ كورسەتكىشىن ازايتۋى بەك مۇمكىن.
بۇگىنگى ۋاقىتتا امەريكا، ەۋروپا ەلدەرىندە بالا تۋۋ كورسەتكىشى مۇلدەم ازايىپ كەتتى. سوندىقتان، ەۋروپا حالقى جىلدام قارتايۋدا. كەلەشەكتە مۇندا جۇمىس ىستەيتىن جاستاردىڭ قالماۋى ابدەن مۇمكىن. ءدال وسىنداي قيىن جاعدايدى ءقازىر رەسەي مەن بەلارۋس تە باستان وتكەرۋدە. اتاپ ايتار بولساق، رەسەيدە سوڭعى جىلدارى تۋۋ كورسەتكىشى ءار مىڭ ايەلگە 12،9 بالادان كەلسە، بۇل كورسەتكىش بەلارۋستە 12،2 بالانى قۇراپتى. ءبىراق باتىس ەلدەرى بۇل قيىندىقپەن كۇرەسۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە، 2014 جىلى رەسەيدە تۋۋ كورسەتكىشى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ، ءبىر جىلدا 2 ميلليونعا جۋىق ءسابي جارىق دۇنيەگە كەلدى. سەبەبى ءدال وسى جىلى رەسەيدە وتباسىنداعى ءاربىر ەكىنشى بالا ءۇشىن مەملەكەت 10 مىڭ دوللاردان سىياقى بەرۋگە شەشىم شىعاردى. بۇل قادام ەلدەگى تۋۋ كورسەتكىشىن بىردەن 15 پايىزعا ءوسىردى.
ارينە، ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ءوسىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن انا مەن بالانىڭ جاعدايىن جاساۋ باستى تالاپ. الەمدىك دەڭگەيدەگى Save The Children قايىرىمدىلىق ۇيىمى انا مەن بالاعا جاعداي جاسايتىن ەلدەردىڭ ءتىزىمىن جاساعان بولاتىن. انا دەنساۋلىعى، ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋى مەن تابىسى، سونداي-اق، بالا ءولىمىنىڭ دەڭگەيىن ەسەپكە الا وتىرىپ، 176 ەلدىڭ رەيتينگىن شىعارىپتى. اتالمىش تىزىمدە انا مەن بالاعا ەڭ جاقسى جاعداي جاسايتىن ەل رەتىندە فينليانديا كوش باسىنا شىقتى. ال ءتىزىمنىڭ سوڭىندا كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى جايعاسقان. رەيتينگتىڭ سوڭىندا تۇرعان ون مەملەكەتتىڭ بارلىعى افريكانىڭ تروپيكالىق ايماعىندا ورنالاسقان ەكەن. ۇيىم دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، كونگودا 30 ايەلدىڭ بىرەۋى بوسانۋ كەزىندە نەمەسە باسقا دا جاعدايلاردا قازا تابادى. ال فينليانديادا 12 200 ايەلدىڭ بىرەۋى عانا بوسانۋ كەزىندە قايتىس بولادى. جاڭا تۋعان بالالار ەڭ كوپ قايتىس بولاتىن ەل – ءۇندىستان. Save The Children ۇيىمى مۇندا جىل سايىن 310 مىڭعا تارتا جاڭا تۋعان ءسابي شەتىنەيتىنىن راستاپ وتىر. اقش ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جونىنەن 30-ورىندا تۇر. دامىعان ەلدەر اراسىنداعى جاڭا تۋعان بالا ءولىمىنىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى قۇراما شتاتتاردا تىركەلگەن. ال قازاقستان بۇل رەيتينگتە 65-ورىندى يەلەنىپتى.
ءسابي ءسۇيىپ، باقىتقا كەنەلەمىن دەگەن اسقاق ارماننىڭ جەتەگىندە جۇرگەن انالاردىڭ پەرزەنتحانا كەرەۋەتىندە جان تاپسىرعانىن ەستىگەندە، جانىڭ تۇرشىگەتىنى راس. سول انالاردىڭ ارتىندا شىرىلداپ قالعان جەتىمەكتى كورسەڭ، جانىڭ تىنىم تاپپاي، دەگبىرىڭ قاشادى. بالالاردىڭ دەنساۋلىعى تەك اتا-انا ءۇشىن عانا ەمەس، مەملەكەت ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىنعان ءجون. ال بالانىڭ دەنساۋلىعى قالىپتى بولۋ ءۇشىن انانىڭ دەنساۋلىعى دۇرىس بولۋى قاجەت. ءبىراق… بۇگىنگى كۇنى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى كوڭىل كونشىتپەي تۇر ەمەس پە؟ مەديسينا دامىعان بۇگىنگى زاماندا انا مەن بالا ءولىمىنىڭ تىركەلگەنى قالاي؟ دەنى ساۋ ۇرپاق تاربيەلەۋ ءۇشىن مەملەكەت انالارعا جاعداي جاساپ، ال اتا-انا مەن دارىگەرلەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى مۇلتىكسىز اتقارۋعا ءتيىس. دەنساۋلىقتى كۇتۋ – ءار ادامنىڭ ءوز مىندەتى. ءار انا بولاشاق ءسابيىنىڭ دۇنيەگە ساۋ بولىپ كەلۋىن قالاسا، ءوز دەنساۋلىعىنا نەمكەتتى قاراماۋى كەرەك. جان-جاقتى جاۋاپكەرشىلىك قانا انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتپەك. وسىنى جادىمىزدان شىعارماعانىمىز ابزال.
دەرەككوز: تۇركىستان گازەتى
