ايەلدەر اراسىندا ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ ءبىرى – جاتىر موينى وبىرى. تالاي كەلىنشەكتى جارىمجان ەتكەن، اجالىنا سەبەپ بولعان دا – وسى دەرت. الماتى قالاسىندا جىل سايىن وسى دياگنوزبەن بىرنەشە ايەل تىركەلەدى ەكەن. الماتى قالالىق ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ ونكولوگ-گينەكولوگى گۇلنار ستامقۇلوۆا حانىم وبىرعا سەبەپ بولاتىن جايتتار، الدىن الۋ شارالارى مەن ەمدەۋ تاسىلدەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
– گۇلسىم ءابىلحان قىزى، سوڭعى جىلدارى ايەلدەر اراسىندا جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىنىن بىلەمىز. قازىرگى احۋال قالاي؟
– ونكولوگيالىق اۋرۋلار اراسىندا جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگى ءسۇت بەزدەرىنىڭ وبىرىنان كەيىن ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن دەرتتەر قاتارىندا تۇر. بىلتىر وسى اۋرۋ بويىنشا 178 ايەل ەسەپكە الىندى. ءبىراق سوڭعى كەزدەرى ابدەن اسقىنىپ كەتكەندەر سانى ەداۋىر ازايدى. بالكىم مۇنىڭ سەبەبى الدىن الا مەديسينالىق تەكسەرۋلەردەن وتكىزۋ، سكرينينگ جاساۋدىڭ ارقاسىندا شىعار. ءارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، ايەلدەردى دەرتتى اسقىندىرماۋعا جانە الدىن الا تەكسەرۋدەن وتۋگە شاقىردىق. كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارۋىنا باق-تىڭ دا كومەگى تيگەنى انىق. ادام پاپيلومماسىنىڭ ۆيرۋسى جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنە ۇشىراۋ ءقاۋپىن ارتتىرادى. وبىردىڭ بۇل ءتۇرى نەگىزىنەن جىنىستىق قاتىناستى 18 جاسقا تولماي باستاعانداردا، تەمەكى شەگەتىن ايەلدەردە، 18 جاسقا تولماي تۇرىپ نەمەسە 40 جاستان اسقاننان كەيىن بالا تۋعانداردا، جىنىستىق گيگيەنانى ساقتامايتىنداردا، توسەكتەستەردى ءجيى الماستىراتىن كەلىنشەكتەردە ءجيى كەزدەسەدى.
– دەرتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– 2013 جىلى 11-12 جاستاعى قىز بالالارعا ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە جاساۋعا قاتىستى جوبا قولعا الىندى. بۇل تاجىريبە تۇرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىندىقتان، تەك الماتى مەن استانا قالالارى، سونداي-اق، پاۆلودار مەن اتىراۋ وبلىستارى عانا قامتىلدى. وسى تاقىرىپقا وراي مەكتەپتەردە لەكسيالار وقىدىق، تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. كوڭىلگە ءسال كىربىڭ سالاتىنى، اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى اتالعان ەكپە تۋرالى حابارى جوق بولعاندىقتان، قىز بالالارىنا سالدىرۋعا مۇلدە قارسى. بۇل ۆاكسيناسيا 3 كەزەڭ بويىنشا ىسكە اسىرىلادى، ەشقانداي زيانى جوق. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىز مەديسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن قىز بالالارعا وسىنداي ەكپە جاساعان بولاتىنبىز. كوز جەتكىزگەنىمىز، ەشقانداي دا كەرى اسەرى بايقالمادى. جاتىر موينى وبىرىنان قورعانۋدىڭ بىردەن ءبىر ءتيىمدى ءارى زالالسىز جولى – وسى ەكپە. ەسكەرەتىن جايت، ادام پاپيلومماسى ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە تەك جىنىستىق قاتىناسقا تۇسپەگەن قىزدارعا عانا جاسالادى. سونىمەن قاتار سكرينينگ جاساۋ دا – اسا ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى. دەرتىن اسقىندىرىپ الاتىندار كىمدەر؟ دارىگەرگە قارالۋعا ايلاپ، جىلداپ كەلمەيتىندەر. ەش جەرى اۋىرىپ، مازالاماسا دا، ايەلدەر جىلىنا ءبىر رەت گينەكولوگ پەن ماممولوگقا تەكسەرىلۋى ءتيىس. ءبىر جەرى اۋىرسا، مىندەتتى تۇردە ەمدەلگەنى ءجون.
– كەلىنشەكتەردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى قالاي؟
– وكىنىشكە قاراي، وتە تومەن. بىلتىر جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققاندار سانى 100 مىڭ ايەلگە شاققاندا 18-20 بولدى. سىرت قاراعاندا، وتە از كورسەتكىش. ءبىراق ءاربىر ساننىڭ ارتىندا بىرەۋدىڭ اناسى، بىرەۋدىڭ قىزى نەمەسە بىرەۋدىڭ جارى، ياعني، ادام تاعدىرى تۇر عوي. ەڭ ماڭىزدىسى، وبىر بولعان ايەلدەردىڭ باسىم بولىگى بالا تۋۋعا قابىلەتتىلەر – 17-44 جاس ارالىعىنداعىلار. الىسقا بارماي-اق، ءوزىمدى ايتار بولسام، ماعان كۇن سايىن 30-عا دەيىنگى جاس كەلىنشەكتەر كەلەدى. ولاردىڭ بارلىعىندا دا قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋى مۇمكىن دەگەن قاتەر بار. وكىنىشكە قاراي، ەمحانالار مەن اۋرۋحانالارداعى كەيبىر دارىگەرلەردىڭ «ءسىز بالا تۋماعانسىز، ءسىز جاسسىز، ءسىزدىڭ جاتىر موينىڭىزداعى ەروزيانى ەمدەۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ ەلدى اداستىراتىنى جانە ادام ومىرىنە ءقاۋىپ توندىرەتىنى بار. ونداي ارىپتەستەرمەن ايتىسۋدان، تۇسىندىرۋدەن جالىقپايمىز. ءتىپتى، جاتىر موينى سۋىقتاعان قىز بالالاردىڭ وزىنە (جىنىستىق قاتىناسقا تۇسپەگەن) راديوتولقىندى، حيميالىق كواگۋلياسيا لازەرلىك جولمەن ەمدەۋ تاسىلدەرى ۇسىنىلادى. دەر كەزىندە ەمدەلمەگەننىڭ سوڭى وكىنىشتى جايتتارعا اكەپ سوعادى. سوڭعى كەزدەرى جاتىر موينىنىڭ وبىرى جاسارىپ كەلەدى. بۇرىن بۇل اۋرۋعا 35-40 جاستاعىلار شالدىعاتىن. ءقازىر 25-كە جەتپەگەندەردە ءجيى كەزدەسەتىن بولدى.
– ونىڭ سەبەبى نەدە؟
– بالكىم، سوڭعى جىلدارى قىز بالالار جىنىستىق قاتىناسقا ەرتە تۇسەتىندىكتەن شىعار؟ سونداي-اق، توسەكتەستەردى ءجيى الماستىرۋ، ەرتە جاستا بالا تۋۋ (18 جاسقا دەيىن)، قايتا-قايتا جاساندى تۇسىك جاساتۋ، كوپ بالا تۋۋ، اراق ءىشۋ، تەمەكى تارتۋ ت.ب. بارلىعى دا دەرتكە ۇشىراۋ ءقاۋپىن تۋدىراتىندار ساناتىندا عوي. ەكولوگيا مەن قورشاعان ورتانىڭ لاستانعانى بار. مۇمكىن ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ قارقىنىمىز وزگەرىپ، اعزاعا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر ما؟.. ناقتى سەبەبى بەلگىسىز.
– ەگەر جاتىر موينى وبىرى ەرتە كەزەڭدە انىقتالسا، ونى ەمدەۋدىڭ قانداي پايداسى بار؟
– ەگەر قاتەرلى ىسىك الدى جانە ەرتە كەزەڭدە انىقتالسا، اعزاعا ايتارلىقتاي ءقاۋىپ تونبەيدى، نەگىزىنەن جاتىردى جەرگىلىكتى ەمدەۋ تاسىلدەرى قولدانىلادى. مۇندايدا ءتىپتى، ايەلدىڭ بالا تۋۋ قابىلەتىن دە ساقتاپ قالۋعا بولادى. ياعني، دەرتكە شالدىققان كەلىنشەككە 3 جىلدان كەيىن بالا كوتەرۋگە رۇقسات بەرىلەدى. ەسكەرەتىن جايت، ونكولوگ-گينەكولوگتىڭ ءجىتى قاداعالاۋىندا بولۋى شارت. ال ەكىنشى-ۇشىنشى كەزەڭىندە ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋداعى ارپالىس باستالادى. بىلتىر اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن، وبىر ءۇشىنشى، ءتىپتى، ءتورتىنشى كەزەڭگە ءوتىپ كەتكەن ايەلدەر كەلدى. بۇل دەگەنىڭىز – ولار بىرنەشە ايدان كەيىن ومىرىمەن قوشتاسادى دەگەن ءسوز. وكىنىشكە قاراي، جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى اجالعا اكەپ سوعادى. مەنىڭشە، ەلۋ-الپىس جاس دەگەنىڭىز كارىلىك ەمەس، كارىلىك 70-تەن كەيىن باستالادى. سول ءۇشىن ايەلدەر ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، لايىقتى باعالاۋى ءتيىس.
– ءسىز اتا-انالار قىز بالالارىنا ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە جاساتۋعا نارازى دەدىڭىز. باق-تا دا بۇل ەكپەنىڭ جاعىمسىز تۇستارى كوبىرەك ايتىلدى. وبىرعا ۇشىراۋدان قورعايتىن ەكپەنى جۇرت دۇرىس قابىلداۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بەن ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اتالعان ەكپەنى ەش تەكسەرۋسىز الا سالىپ، ءبىزدىڭ جۇيەگە ەنگىزە سالۋى مۇمكىن ەمەس قوي. بىرىنشىدەن، بۇل وتە قىمبات تۇراتىن نارسە. ەكىنشىدەن، وتە كوپ جۇمىس ىستەۋدى قاجەت ەتەدى. ۆاكسينانى قولدانىسقا شىعارماس بۇرىن كەز كەلگەن فارماسيەۆتيكالىق فيرما قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى بويىنشا كوپ كەزەڭدىك تەكسەرۋ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاسايدى. ەكپەدەن كەيىن قىزداردىڭ بويىندا ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسىنا قارسى يممۋنيتەت پايدا بولادى. ال جاعىمسىز اقپاراتتاردىڭ تارالۋى، اتا-انالاردىڭ قارسىلىق تانىتۋى – قالىپتى جاعداي. ءاردايىم جاڭا ءبىر نارسە ۇسىنىلعاندا پايدا بولاتىن رەاكسيا. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن گەپاتيت ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە شىققاندا دا اتا-انالار قۇپتاعان جوق. الايدا، ءقازىر ەكپەنى ەنگىزگەننەن كەيىن ەلىمىزدە گەپاتيت دەرتىنە شالدىعاتىندار ازايدى.
– ەكپە ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىنىن ايتتىڭىز. تولىعىراق توقتالساڭىز...
– ءيا، ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. ماسەلەن، الدىمەن ءبىرىنشى ەكپە ەگىلەدى. ەكىنشىسىن ارادا ءبىر اي وتكەننەن كەيىن، ال ءۇشىنشىسىن ءبىرىنشى ەكپە ەگىلگەننەن كەيىن 6 اي وتكەندە جاسايدى. بۇل مىندەتتى. شەتەلدىك تاجىريبەنى الساق، ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە مەن سكرينينگتەردىڭ ارقاسىندا جاتىر موينى وبىرىنىڭ ادەۋىر ازايعانى بايقالادى. وسى سەبەپتى، دامىعان ەلدەردە بۇل اۋرۋ 7-8-ورىندا تۇرسا، بىزدە ءسۇت بەزدەرى قاتەرلى ىسىگىنەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر. سوڭعى جىلدارى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، اتا-انالاردىڭ بارلىعىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە ايتار ءوتىنىشىمىز، اقپاراتتى ينتەرنەتتەن الماي، كاسىبي مامانداردان، ياعني، ونكولوگ-گينەكولوگتاردان الساڭىزدار. ينتەرنەتكە كىم كورىنگەن اقپارات تىقپالايدى، ولاردىڭ اراسىندا شىندىققا جاناسپايتىندارى كوپ. وسىنىڭ سالدارىنان، قوعامدى اداستىراتىن، كوڭىلدەرىنە كۇدىك ۇيالاتاتىن نارسەلەر پايدا بولادى. بىزدەگى كوپتەگەن ونكولوگ دارىگەرلەر وزدەرىنىڭ قىزدارىنا قىمبات تۇراتىن وسى ەكپەنى بىرنەشە جىل بۇرىن اقىلى تۇردە ەكتىردى. كەزىندە ءبىر ەكپە 30-35 مىڭ تەڭگە تۇراتىن، ءقازىر 10 مىڭعا تومەندەدى. الماتىداعى ۆاكسيناسيا ورتالىعىندا جاسايدى. مەن جاقىندا ءوزىمنىڭ بويجەتكەن قىزىما دا سالدىرماقپىن. ال تاجىريبەلىك جوبانى 11-12 جاستاعى قىزدارعا تەگىن ەگەدى. ءبىر قىزىعى، جاتىر موينى وبىرىمەن اۋىرعاندار دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىققاننان كەيىن، ءوز قىزدارىنا وسى ەكپەنى ەكتىرىپ جاتىر. بۇل ءقاۋىپتىڭ الدىن الۋعا سەپ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن ءنازيا جويامەرگەن قىزى
دەرەككوز: تۇركىستان گازەتى
