اتقامىنەرلەر قانشا جەردەن قىمباتشىلىققا جول بەرمەيمىز دەپ انت-سۋ ىشسە دە، كۇن وتكەن سايىن قىمباتشىلىق قاراشا حالىقتى قىسىپ بارادى. ارينە ءتول تەڭگە قۇنسىزدانىپ، ال دوللاردىڭ قۇنى كوتەرىلگەن ساتتە قىمباتشىلىققا جول بەرمەۋ استە مۇمكىن ەمەس. الايدا، حالىق كۇندە تۇتىناتىن ناننىڭ قىمباتتاۋى، قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە، اقىلعا سىيمايدى. ويتكەنى، نانعا قاجەتتى بيداي ءوزىمىزدىڭ ەلدە ەگىلىپ، وندىرىلەدى ەمەس پە؟ ءوزىمىزدىڭ ەل دەمەكشى، قازىرگى تاڭدا مىڭداعان گەكتارعا ەگىلگەن بيداي قار استىندا قالىپ وتىر. مۇنىڭ وبال-ساۋابى كىمنىڭ موينىندا؟

الايدا، جاڭا جىلدان باستاپ قاراپايىم حالىق تۇتىناتىن الەۋمەتتىك ناننىڭ باعاسى قىمباتتايتىن بولدى. بۇل تۋرالى ءوتكەن اپتادا ق ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ارمان ەۆنييەۆ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا ناننىڭ قۇرامىنداعى بيدايدىڭ وزىندىك قۇنى 30 پايىزدان كوپ ەمەس. سوندىقتان دا ناننىڭ باعاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس.

– ءبىز بۇل ماسەلەنى ۇنەمى شارۋالاردىڭ ەسەبىنەن نەمەسە بيۋدجەتتىك سۋبسيديا ارقىلى شەشىپ وتىردىق. ەندى الداعى جىلدان باستاپ ناننىڭ باعاسىن نارىق ءوزى رەتتەيدى. ارينە، ءار قالداعى باعا ءارتۇرلى. مەنىڭشە، باسەكەلەستىك كوپ بولسا، ءتىپتى باعا تومەندەۋى دە مۇمكىن. ەگەر كاسىپكەرلەرگە كەدەرگى كەلتىرمەسەك، نارىقتا كىم ۇتادى؟ ول كەزدە كىمدىكى ساپالى ءارى ارزان سول ۇتادى. سوندىقتان بۇل سالادا ءبىزدى قۇتقاراتىن باسەكەلەستىك بولماق، – دەيدى جاۋاپتى حاتشى.

ءيا، كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ بولعانى دۇرىس. الايدا، بۇل باسەكەلەستىك الداعى ۋاقىتتا نانىڭ باعاسىن قىمباتتاتپاسا، ارزانداتپاسى انىق. ويتكەنى، بۇدان بىلاي بۇل ماسەلە شارۋالاردىڭ ەسەبىنەن نەمەسە سۋبسيديا ارقىلى شەشىلمەيتىن بولادى. سول سەبەپتى ناننىڭ باعاسىن كاسىپكەرلەر بۇرىنعىداي 50 تەڭگەدەن ۇستاپ تۇرا المايدى. سەبەبى ءقازىردىڭ وزىندە استانادا ءبىر بولكە نان 65 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ال، جاڭا جىلدان كەيىن ءبىر بولكە ناننىڭ باعاسى 100 تەڭگە، ءتىپتى وداندا جوعارى بولسا تاڭعالماڭىز. ال ارمان قايرات ۇلىنىڭ باسەكەلەستىك كوپ بولسا، باعا تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن ءسوزى قاراشا حالىقتى الدارقاتۋ بولسا كەرەك. ويتكەنى، كاسىپكەرلەرگە ناننىڭ باعاسىن 50-60 تەڭگەدە ۇستاپ تۇرۋ ءتيىمسىز. ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىن ولار ۇكىمەتتىڭ قاداعالاۋىمەن ناننىڭ باعاسىن امالسىزدان ءبىرقالىپتى ۇستاپ وتىرعان بولاتىن. ال ناننىڭ باعاسىن ەركىن اينالىمعا جىبەرگەننەن كەيىن كاسىپكەرلەر ويىنا كەلگەنىن جاساپ، باعانى كوتەرىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن.

سوعان قاراماستان ارمان قايرات ۇلى ۇكىمەت كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋى قاجەت دەگەن پىكىردە. ۇلگى رەتىندە ول ەۋروپانى مىسالعا الىپ وتىر. اتالعان ەلدەردە ناننىڭ ءتۇر-تۇرى وندىرىلەدى. ال ءبىز بيداي ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە جەتىنشى ورىن الساق تا، كارى قۇرلىقتاعىداي ءارتۇرلى نان ءوندىرىپ جاتقانىمىز شامالى. ءبىزدىڭ اتقامىنەرلەردىڭ ۇلگى رەتىندە ەۋروپانى الۋى قۇپتارلىق جاعداي. الايدا ەۋروپا شەنەۋنىكتەرى مەن ءبىزدىڭ اكىم-قارالاردىڭ ىس-ارەكەتى بىر-بىرىنە قاراما-قايشى. ماسەلەن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تايىنشا اۋدانىندا جۇزدەگەن گەكتارعا ەگىلگەن بيداي قار استىندا قالعان. بۇل تۋرالى بەينەروليكتى الەۋمەتتىك جەلىدە بەلگىلى بلوگەر سىرىم ءابدىراحمانوۆ جاريالادى. ول وبلىس اكىمدەرى مەن ق ر اۋىل شارۋاشىلىق ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ «بيىل بيداي قار استىندا قالمايدى» دەگەن ۋادەنى ەسكە سالدى. سونداي-اق، كتك تەلەارناسى قوستاناي وبلىسى، سارىكول اۋدانىندا جۇزدەگەن گەكتار بيداي قار استىندا قالعانىن مالىمدەدى. ەگەر ەۋروپادا شەنەۋنىكتەرى مەملەكەتكە ءدال وسىنداي شىعىن اكەلسە، ول مىندەتتى تۇردە جازالانادى نەمەسە ءوز ەركىمەن قىزمەتتەن كەتەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە قول استىنداعى قىزمەتكەرى پارامەن ۇستالىپ جاتسا دا، ءوز ورنىندا وتىرا بەرەدى. مىنە، ەۋروپا!

جوعارىداعى كەلەڭسىزدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جاريالاعان اقپارات قانا. ال جۋرناليستەردىڭ نازارىنان تىس قالعان ەگىستىكتەر قانشاما؟ وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى بيدايدىڭ قاردىڭ استىندا قالۋى داستۇرگە اينالىپ بارادى. سوندىقتان دا، كەلەر جىلى ءدال وسىنداي جاعداي قايتالانبايدى دەپ ەشكىمدە ۋادە بەرە المايدى. ال بۇعان دەيىن ياعني 1990 جىلدارى بيدايدىڭ قار استىندا قالۋى بولىپ پا ەدى؟ مارات ۋاتحاننىڭ ايتۋىنشا بيدايدىڭ ىسىراپ بولۋى جەردى جەكەمەنشىككە ساتۋعا رۇقسات بەرگەننەن كەيىن پايدا بولعان.

– ەلىمىزدىڭ اگرو سالاسىندا قوردالانعان كەشەندى ماسەلەلەر شاش ەتەكتەن. ونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى جىل سايىن مىڭداعان گەكتار بيدايدىڭ قار استىندا قالاتىندىعى بولىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا، جىل سايىن بيدايدىڭ ىسىراپ بولۋى جەردى جەكەمەنشىككە ساتۋعا رۇقسات بەرگەننەن كەيىن پايدا بولدى. ويتكەنى، وسى جەكەشەلەندىرۋدىڭ سالدارىنان مىڭداعان گەكتار جەر جەكە ءبىر ادامنىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان شارۋاشىلىقپەن ناقتى اينالىساتىن شارۋالار قۇر الاقان قالدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ەلدە قارجى-نەسيەلىك جۇيە وتكاتكا ياعني، جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتىپ كەتكەن. شارۋا وسى سياقتى قات-قابات شىرماۋىقتى شەشەم دەپ دال بولىپ جۇرگەندە، ەگىستىكتى قار باسپاعاندا قايتەدى؟ بيدايدىڭ قاردىڭ استىندا قالۋى، اينالىپ كەلگەندە بيلىكتىڭ قىلمىسى. سوندىقتان دا بيلىك تەز ارادا جەر قاتىناستارىن قايتا رەتتەۋ كەرەك، – دەيدى مارات ۋاتحان.

ءيا، ۇكىمەتتىڭ جەردى جەكە مەنشىككە ساتۋى تۋرالى شەشىمى بارلىق كەلەڭسىزدىكتىڭ باستاۋى بولدى. ماسەلەن، زاڭ بويىنشا ءار ءبىر ازامات جەكە ءتۇرعىن-ۇي سالۋ ءۇشىن 10 سوتىق جەر الۋعا قۇقىلى. الايدا، اتالعان زاڭنىڭ شاراپاتىن سەزىنىپ جاتقان ازاماتتار از. وسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان قازاق باسپاناسىز ءجۇر. قانشاما ەگىستىك جەرلەر جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ، ەسەپسىز پايدالانىلۋدا. سونىڭ سالدارىنان بيدايدىڭ قاردىڭ استىندا قالۋىنا دا جول بەرىلىپ وتىر. بۇعان كىنالىلەر انىقتالىپ مەملەكەت الدىندا، حالىق الدىندا قاتاڭ جازاعا تارتىلۋى كەرەك. قاجەت بولعان جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ دا ارتىق بولمايدى. قارجى داعدارىسى قوس بۇيىردەن قىسقان مىنا قىيىن-قىستاۋ زاماندا التىن ءداندى دالادا شىرىتكەندەردىڭ بۇل ءىسى قىلمىس ەمەي نەمەنە؟!

سەرىك جولداسباي

استانا