ەۋرازيالىق وداقتىڭ قۇرىلىپ، ەلىمىزدىڭ رەسەيگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلدى بولعانى ازداي، ەندى رەسەيدىڭ كەيبىر “ۇردا-جىق” ساياساتكەرلەرلەرى قازاقستانعا كوز الارتىپ قاراۋدى شىعاردى. وتكەن اپتادا عانا ەدۋارد ليمونوۆ سولتۇستىك قازاقستاندى قوسىپ الۋ يدەياسىن كوتەرگەن. ەندى 23 اقپاندا وتكەن مەرەكەلىك جيىندا، “روسسيا 24″ تەلەكانالىنىڭ تىكەلەي ەفيرىندە سويلەگەن سوزىندە جيرينوۆسكيي “ورتا ازيا مەملەكەتتەرىن تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرۋ كەرەك” دەپ ايتقان. “ورتالىق ازيادا ەشقانداي رەسپۋبليكا بولمايدى. ورتاازيالىق فەدەرالدى ايماق – باس قالا ۆەرنىي! بۇگىندە ونىڭ الماتى دەگەن جالعان اتى بار – مەنىڭ تۋعان قالام. بۇلار وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، تۇركىمەنستان، قازاقستان دەگەندى ويلاپ تاپتى. تەك ورتاازيالىق فەدەرالدى ايماق بولادى” دەپ باسىنادى. ءبىر ەمەس، بىرنەشە مەملەكەتتىڭ نامىسىنا تيەتىن جيرينوۆسكيي مەن ليمونوۆ سەكىلدى ”ساسىق” ساياساتكەرلەردىڭ سوزدەرى ابدەن اشىندىرعانى راس. وسى ورايدا، بەلگىلى اقىن، “قازاق ءۇنى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قازىبەك يسانىڭ كەلەسى ماقالاسىن جاريالاپ وتىرمىز…
ءقازىر الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەر قىم-قۋىت وقيعالاردى باستان كەشىرىپ جاتىر… سيرياداعى سوعىس ءورتى ورشىمەسە، باسىلاتىن ەمەس. ءتورت جىلدا ءبىر بولاتىن ەڭ ايگىلى سپورت دوداسى – رەسەيدەگى سوچي وليمپياداسىنىڭ ءوزى ۋكرايناداعى قاندى مايداننىڭ تاساسىندا قالدى. بۇل كەيبىر ساناسىن يمپەريالىق پيعىل جاۋلاعان ەلدەردىڭ اقىلىنىڭ ورنىن اۋزىنان شىققان ارانداتۋ ساندىراقتارىمەن «تولتىراتىن» جيرينوۆسكيي، ليمونوۆ سەكىلدىلەردىڭ قالاعاندارىنشا ۇرۋىنە ەرىك بەرۋدە…
«…گورود “ۆەرنىي” – موي ليۋبيمىي گورود، كوتورىي پەرەيمەنوۆالي ۆ چەرت زناەت چتو – الماتۋ، دولجەن بىت سەنتروم سرەدنەازياتسكوگو فەدەرالنوگو وكرۋگا، ۆ كوتورىي ۆويدۋت كازاحستان، ۋزبەكيستان، تۋركمەنيستان، كيرگيزيا ي ت.د.، ا ۋكراينۋ – ۆ ديەۆياتىي فەدەرالنىي وكرۋگ س سەنتروم حاركوۆ...» – دەپ سوعادى ۆ.جيرينوۆسكييىڭ.
ال قازاقستاننىڭ سولتۇستىك، شىعىس، باتىس وبلىستارىن رەسەيگە قايتارۋ كەرەك» دەپ سىلتەگەن جازۋشى ەدۋارد ليمونوۆ ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسەيگە جولداعان قارسىلىق نوتاسىنا پىسقىرىپ تا قاراماي، ءتىپتى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ، قازاقستاندى مازاق ەتكەندەي جاۋاپ قايتاردى.
«ۋكراينا تۋرالى ايتا وتىرىپ، ءسوزدىڭ اراسىندا ورىستار نەگىزىن قالاپ جانە سوندا تۇرىپ جاتقان، كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق اۋماعىندا قالىپ قويعان رەسەيلىك قالالار رەسەيگە قايتارىلۋعا ءتيىس جانە رەسەيدىڭ ولاردى كەرى تالاپ ەتۋگە قۇقىعى بار دەپ ايتقانىما قازاقستان اشۋلانىپتى.
ايتالىق، بۇرىن جايىق (يايك، يايسكيي) قالاشىعى دەپ اتالعان، ايتپاقشى، پۋگاچيەۆ كوتەرىلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان ورال (ۋرالسك)قالاسى، سۇمدىق-اي، نەگە ول قازاقستانعا تيەسىلى بولۋى كەرەك؟ نەمەسە اكتيۋبينسك، نەمەسە پەتروپاۆلوۆسك، نەمەسە سەميپالاتينسك، نەمەسە پاۆلودار نەمەسە ۋست-كامەنوگورسك… بۇلار – ورىس قالالارى. قازاقتاردا قالا مۇلدەم بولماعان، ولاردىڭ مادەنيەتى ءداستۇرى كوشپەندىلىك.
قازاق جۋرناليستەرى سوڭعى كۇندەردە ماعان ءجيى-جيى قوڭىراۋ شالىپ جاتىر. قازاق ءسىم (سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى) رەسەي سىم-نەن ماعان بىردەمە جاساۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. ال ولار، مينيسترلىكتەگىلەر ماعان نە ىستەي الادى؟ مەنى شاقىرىپ الىپ، كوزىن قىسىپ، ءسىم مەنىمەن كەلىسەتىنىن عانا سىبىرلاپ ايتادى دا. ايتپاقشى، مەن ءدال وسىنى 90-شى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ايتىپ كەلەمىن. قازاقتاردىڭ دا دەماگوگيامەن شۇعىلدانباي، رەسەي قالالارىن بەيبىت جولمەن قايتارعانى ءجون. قازاقتاردىڭ مادەنيەتى ءتىپتى كوشپەلى، ولار مالىمەن جەر-جەردە كوشىپ جۇرگەن، تەك سوڭعى تاريحي زاماندا عانا وتىرىقشى رەتىندە سوندا تۇرا باستاعان. بوتەننىڭ مەنشىگىن قايتارىڭدار!» – دەپ وتتايدى ليمونوۆ دەگەن الجىعان شال…
بۇل جەردە قازاقتىڭ «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» دەگەن ماقالى جۇرمەيدى. سەبەبى بۇل «يتتەردىڭ» ءۇرۋى تاۋەلسىز ەلدەردىڭ كوشىنە ەلەۋلى نۇقسان تيگىزەتىنى، ىنتىماقتى ەلدەردىڭ ىرىسىن ۇرىسقا اينالدىرعىسى كەلەتىنى انىق بولىپ تۇر…
سودان سوڭ، «ءاي، سولاردى قويشى» دەيتىندەي، ۆلاديمير جيرينوۆسكيي ءجاي كوشەدەگى بىرەۋ ەمەس – رەسەي دۋماسىنىڭ ۆيسە-سپيكەرى، ساياسي پارتيا لدپر ءتوراعاسى. ەندەشە بۇل ساياساتكەرسىماقتاردىڭ سوزدەرى ساندىراق بولعانىمەن، تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى رەسمي تۇردە تويتارىپ، ولارعا قازاقستانعا كىرۋگە تيىم سالىپ، پەرسون نون گرات جاريالاۋ كەرەك. جيرينوۆسكييدىڭ دە، ليمونوۆتىڭ دا ساندىراعى ءبىر بۇل ەمەس، وزدەرى ماقتانا مالىمدەگەندەي تالايدان وتتاپ ءجۇر. تالايدان قازاق قوعامى ولاردىڭ ەلگە كىرۋىنە تيىم سالۋ كەرەكتىگىن ايتىپ كەلەدى. ال الەمدەگى ەڭ جۋاس («جۋاس» دەگەن ءسوز «جامان» دەگەننىڭ ءبىر ءتۇرى) قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سىلاپ-سيپاپ، رەسەيلىك ساياساتكەرلەردىڭ بەتىنە كەلمەي، الدارىندا قۇرداي جورعالاۋعا دايىن تۇراتىندىقتارى ەردىڭ عانا ەمەس، ەلدىڭ نامىسىن كەلتىرەدى… قاشانعى قورلىققا شىداي بەرۋگە بولادى؟ جەكە باسىڭا تيەتىن سوزگە شىداۋعا بولار، ەلدىڭ اتىنا تيەتىن سوزگە شىداۋعا بولمايدى!.. ەكى ەلى اۋىزدارىنا ءتورت ەلى قاقپاق قويدىراتىن كەز كەلدى. ءبىر ەلدىڭ پارلامەنتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى، ساياسي پارتيا ءتوراعاسى ەمەس… كەز-كەلگەن ساياسي ساۋاتى بار ادام باسقا ءبىر ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسۋىنا بولمايتىن حالىقارالىق قاعيدا بارىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك ەدى… ءبىراق جيرينوۆسكيي، ليمونوۆ سياقتىلارعا ءۇرىپ قالۋ ماقسات بولىپ تۇر.
ولاردىڭ بۇلاي ەركىن سايراۋلارىنا قاراعاندا ارتتارىندا ارقا سۇيەيتىن رەسەيدىڭ رەسمي كۇشتەرى تۇر دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. «جاماننىڭ ايتەۋىر ءبىر ساندىراعى كەلەدى» دەپ، ۇمىتتەنىپ، ولاردى سايراتىپ قويعاندار كىمدەر؟
ەندەشە «ساۋالىنا –جاۋابى» دەگەندەي، الگى جوعارىدا اتتارى اتالعان قالالاردىڭ پاتشالى رەسەي مەن كەڭەس يمپەرياسى كەزىندە تاريحي اتتارىن جويىپ، كۇشتەپ تاڭىلعان پاۆلودار، پەتروپاۆل، ۋست-كامەنوگورسك، سەمەي-سەميپالاتينسك اتتارىمەن قوسا، ەلدەگى ورىس تىلىمەن اتالعان بارلىق قالالارعا تەز ارادا وزدەرىنىڭ قازاقشا تاريحي اتتارىن قايتارىپ بەرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە، مۇمكىن، رەسەي قۇرامىندا قالىپ قويعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى ورىنبور قالاسىن، ومبى، تومبى، استراحان، ساراتوۆ، چەليابينسك وبلىستارىن قايتارۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ كەرەك شىعار… «جالىنعاننىڭ ەمەس… جاعالاسقاننىڭ جانى قالاتىن» زامان بۇل!
ۆ.جيرينوۆسكييدىڭ الماتىداعى وقىعان № 35 مەكتەبىندە ونىڭ سۋرەتى قۇرمەت تاقتاسىندا اسپەتتەلە ءىلىنىپ تۇرۋى – ەلگە نامىس! ونى بارىپ جۇلىپ الىپ تاستاپ، اتىن ءوشىرۋ كەرەك! ۇلت پاتريوتتارى، قايداسىڭدار؟ ەگەر وزبەكستانعا نەمەسە وزگە ەلگە اتتاپ باسسا، بۇل «يتتەردى» يت قوسىپ قۋار ەدى ولار… ءبىز قۇشاق جايا قارسى الدىق كەزىندە جيريكتى…
تاۋەلسىزدىكتىڭ باقانداي 23 جىلىنا اياق باسساق تا، ءبىر قالامىزعا قازاقشا اتىن قايتارىپ بەرە الماعان بەيشارالىعىمىزدىڭ ۇلكەن زالالىن ەندى كورە باستايمىز. ۇلت پاتريوتتارىنىڭ ايتقانىن – ۇلت مۇددەسى – مەملەكەت مۇددەسى دەپ قابىلداماي، جەكە باستارىنىڭ قامىن ەل مۇددەسىنەن جوعارى قويىپ، جيىرىلا قالاتىن بۇگىنگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ، ەرتىسبايەۆشىلدىقتىڭ، ىدىرىسوۆشىلدىقتىڭ زاردابى كۇننەن-كۇنگە كورىنە بەرەدى ەندى…
«ماڭگىلىك ەل» بولاتىن ەل ەڭ الدىمەن وتارسىزداندىرۋ يدەولوگياسىمەن اينالىسىپ، ۇلتتىق مۇددەلەرىن ۇلىقتايدى. جيرينوۆسكيي باستاعان رەسەيلىك ساياساتكەرلەر ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ ۋىزىنا، قاسيەتتى نەگىزىنە – جەرىمىز بەن تىلىمىزگە ءتىل تيگىزەدى. جاندى جەرىمىزگە جارا سالۋعا تىرىسقانداردى نەگە ءبىز اياۋىمىز كەرەك؟ ەلىمىزگە، جەرىمىزگە جاۋلىق تىلەگەندەردى اياۋعا، اقتاۋعا قىزمەت ەتەتىن «ساياسي كونبىستىكتى» – «ساياسي ساۋاتتىلىق» پەن «مادەنيەتتىلىك» دەيتىن بولساق، ونداي «ساۋاتتىلىق» پەن «مادەنيەتتىلىكتىڭ» كىمگە كەرەگى بار جيرينوۆسكييلەردەن باسقا… تورىمىزگە شىعارار كەڭپەيىل ەل بولساق تا، توبەمىزگە شىعارار نامىسسىز ەل ەمەس ەكەنىمىزدى كورسەتەر كەز كەلدى!
جيرينوۆسكيي كەزىندە ايتقانداي، «قازاقتاردا جازۋ بولماعان، ولاردىڭ دامىعان ءتىلى دە جوق» دەسە، وعان شىنىندا دا، قازاقشا ءھام مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي دە، جازا دا المايتىن ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىمىز ە.ىدىرىسوۆ باستاعان كوپتەگەن مينيستر، اكىمدەر مەن شەنەۋنىكتەرىمىز نە دەيدى، قالاي جاۋاپ بەرەدى؟ سوندىقتان دا، جيرينوۆسكييدى جەكپە-جەككە شاقىرعان عاني قاسىموۆقا كەزىندە ەشكىم سەنگەن جوق، ەل اياۋشىلىقپەن قارادى… ويتكەنى قانداي ەلدە پاتريوتتار پارتياسىنىڭ پارلامەنتتە وتىراتىن كوسەمى ءوز اناسىنىڭ، مەملەكەتىنىڭ ءتىلىن بىلمەيدى؟
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كەزەكتى حالىققا جولداۋى «قازاقستان – 2050» ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ جالعاسى رەتىندە جاريالاندى. ال وسى باعدارلامانىڭ ءوزى ۇلتتىق مۇددەلەرگە باسا نازار اۋدارا باستاۋىمەن ەل كوڭىلىنەن شىققان ەدى. وندا 2025 جىلى ەلدىڭ 95 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە، ياعني، قازاق تىلىندە سويلەيدى دەگەن بولاتىن. كەشەگى جولداۋدا دا قازاق ءتىلى تۋرالى جاقسى، ناقتى ايتتى. «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار! انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. قازاق ءتىلىن داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس، ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون»، – دەپ مالىمدەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. ەندى ايتۋ بار دا، ونىڭ ناتيجەسى – ءسوزدىڭ ىسكە اسۋى بار عوي… ول جاعىنا كەلگەندە «جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم» -دەگەن ساڭلاق سارانىڭ سارىنىنا سالىپ، سارعايا كۇتۋمەن كەلەمىز… 2025 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەر 95 پايىزعا جەتۋى ءتيىس ەل، ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولۋى كەرەك مەملەكەتتىك ءتىلدى ءقازىر حالىقتىڭ كەمىندە 75 پايىزى ءبىلۋى كەرەك. سوندا ەندى جىلىنا 2 پايىزى ۇيرەنگەندە، 10 جىلدا – 2025 جىلى 95 پايىزعا جەتەدى.
ال جاعداي مۇلدە كەرىسىنشە. ەندەشە، ەل تالابى مەن ەلباسى جولداۋى ورىندالۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دەڭگەيىن ارتتىراتىن بالاماسىز ءبىر عانا ماسەلە – ونىڭ ۇستەمدىگىن ورناتاتىن زاڭ قابىلداپ، اتازاڭنىڭ 7ء-شى بابىنىڭ ورىس ءتىلى تۋرالى 2ء-شى تارماعىن الىپ تاستاۋ كەرەكتىگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولۋى ءتيىس! 2011 جىلى وسى ماسەلەنى تالاپ ەتكەن مۇحتار شاحانوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇندەۋى – «138ء-دىڭ حاتى» جاريالانعاندا «قازاق ءۇنى» گازەتىنە 17 مىڭنان اسا قول قويىلعان قولداۋلار كەلگەن بولاتىن. ۇلتقا جاقىن پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار، قازاق ۇلتتىق كەڭەسى باستاعان ۇلت پاتريوتتارى، زيالى قاۋىم پرەزيدەنتتىڭ وسى «قازاقستان-2050» باعدارلاماسى مەن جولداۋلارىنداعى مەملەكتتىك ءتىل تۋرالى تۇجىرىمدارىن باسشىلىققا الىپ، مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداتۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. ويتكەنى، مەملەكتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىگى بولماسا، ماڭگىلىك ءتىل بولمايدى، ماڭگىلىك داۋ بولادى… ال ماڭگىلىك ءتىل بولماسا، ماڭگىلىك ەل قالاي بولادى؟
ەندەشە، بارلىق ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا ىرىتكى سالۋشى رەسەيلىك ساياساتكەرلەرگە ءوز قارسىلىقتارىن بىلدىرۋلەرى كەرەك. ايتپاقشى، ءبىزدىڭ اسا قۇرمەتتى اسسامبلەيا مۇشەلەرىمىز نەگە ۇندەمەيدى؟ نۇروتاندىقتار باستاعان، تاۋلىك بويى قايتالاۋدان جالىقپايتىن «ءبىر ەل، ءبىر مۇددە، ءبىر تاعدىرىمىز» قايدا ءبىزدىڭ؟ ورىستار باستاعان وزگە ۇلت وكىلدەرى نەگە ءۇنسىز، ءبىز «ءبىر ەل، ءبىر مۇددە، ءبىر تاعدىر» يەسى ەمەسپىز بە؟!. الدە بۇل ۇرانىمىز تەك قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە عانا قارسى قالقان با؟!.
قىسقاسى، تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ قاسيەتتى جەرىنە كوز الارتۋدى تيۋ كەرەك! كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىس جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا كوزقاراستار الۋاندىعىنا قاراماي ەلىمىز مۇددەسى ءۇشىن ءبارىمىز بىرگە بولۋعا ءتيىسپىز!
