1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقسان كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا ءىى جالپى قازاق قۇرىلتايى ءوتىپ، الاشوردا مەملەكەتى قۇرىلعان بولاتىن. وكىنىشكە وراي، اتالعان مەملەكەت نەبارى 2 جىل 3 اي تاۋەلسىز ءومىر ءسۇردى. الايدا، ءدال وسى ۋاقىت ارالىعىندا الاش ارىستارى قولىنان كەلگەنىنشە تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. ايتسە دە، ءۇش جاقتى قىسپاقتا قالعان الاشوردا باسشىلارى سول كەزدەگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ كەڭەس ۇكىمەتىن امالسىزدان مويىندادى.

كەشە استاناداعى «امانات» ينتەللەكتۋالدىق پىكىر سايىس كلۋبىندا الاش اسكەرىنە قاتىستى باس قوسۋ ءوتتى. اتالعان باسقوسۋدا نەگىزگى باياندامانى بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، تاريحشى بەرىك ءابدىعالي جاسادى. تاريحشى دوڭگەلەك ۇستەلدە الاش اسكەرىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى جاريالاپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ويتكەنى، ول بۇرىن سوڭدى جۇرت نازارىنا ۇسىنىلماعان ومبىدان تاپقان الاش اسكەرىنە قاتىستى ۆيدەونى كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا ۆيدەوداعى ون شاقتى قازاق اتامان دۋتوۆقا وققاعار بولعان ازاماتتار.

– بۇرىن «دۋتوۆتىڭ كونۆويى، ياعني وققاعارى – قازاقتار بولىپتى» دەگەن دەرەكتى ءار جەردەن وقيتىن ەدىك. كولچاكتىڭ ورىنباسارى بولعان موريس جانەن دەگەن فرانسۋز گەنەرالىنىڭ جازبالارىندا دۋتوۆ كولچاكتىڭ قابىلداۋىنا قازاق وققاعارىمەن كەلگەنى ايتىلادى. جالپى، دۋتوۆ قوعام نازارىن وزىنە اۋدارتىپ ءجۇرۋدى جاقسى كورگەن ادام. سول كەزەڭدەگى گازەتتەردە ونى قازاق اسكەرى كۇزەتەتىنى تۋرالى ءارتۇرلى، اراسىندا ءتىپتى كۇلكىگە اينالدىرعان جازبالار بار. باسىنا بورىك كيگەن وققاعاردىڭ سۋرەتى دە باسپا ءسوز بەتىندە باسىلعان، – دەيدى بەرىك ءابدىعالي.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، اتالعان ۆيدەونى فرانسۋزدار 1919 جىلى  تۇسىرگەن. ويتكەنى، بولشيەۆيكتەرگە قارسى كۇرەستە كولچاك اسكەرىنە فرانسۋزدار مەن اعىلشىندار قارۋ-جاراق، كيىم-كەشەك، قارجىلاي كومەك بەرگەن. ال الاشوردا باسشىلارى كولچاكپەن وداقتاس بولعاندىقتان اتالعان كومەكتى وزدەرى دە العان. مىنە، وسىنداي الىس-بەرىس كەزىندە فرانسۋزدار 1919 جىلى سەمەيدە بولىپ، قالانى ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ العان كورىنەدى.

جالپى، الاش تاريحىنا قاتىستى اشىلماعان تىڭ دەرەكتەر شەت ەلدىڭ مۇراعاتتارىندا ءالى كۇنگە دەيىن بار. الايدا ولاردى الىپ، ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋدى جەكەلەگەن ازاماتتار ءوز قاراجاتىنا جۇزەگە اسىرىپ ءجۇر. ماسەلەن بەرىك ءابدىعالي جوعارىداعى قۇندى دەرەكتەردى ءوزىنىڭ جانە قالتالى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ەلگە اكەلگەن. ويتكەنى، ۇكىمەت تاراپىنان الاش تاريحىنا دەگەن نەمقۇرايلىلىق كوزقاراس ءالى كۇندە دەيىن بار. سونىڭ سالدارىنان الاش ارىستارىنا قۇرمەت كورسەتۋ جاعى كوڭىل كونشىتپەي وتىر. ماسەلەن بيىل ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى جەتىم قىزدىڭ تويىندايدا اتالىپ وتپەدى. ال، «ماڭگىلىك ەل بولامىز» دەپ وتىرعان مەملەكەت الاش ارىستارىن ۇلىقتاۋدى نازاردان تىس قالدىرماۋى كەرەك ەدى.

شىن مانىسىندە الاشورداشىلار كەڭەس ۇكىمەتىنەن جەڭىلسەدە كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ناقتىراق ايتساق، ولار قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ، بولاشاقتا تاۋەلسىزدىك الۋعا نەگىز قالاپ كەتتى. قازىرگى تاڭدا ورىستىڭ شوۆينيست ساياساتكەرلەرى وداقتاس ەلدەردىڭ شەكاراسىن بەلگىلەپ، بولەك رەسپۋبليكا ەتكەنى ءۇشىن لەنيندى ايىپتاپ ءجۇر. الايدا، ولار بولشيەۆيكتەردىڭ بۇلاي ەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن ەسكەرە بەرمەيدى. ويتكەنى، ول كەزدە كوممۋنيستەردىڭ الاش ارىستارىنىڭ ايتقانىن ورىنداۋدان باسقا امالى جوق ەدى. سەبەبى، اتالعان ۋاقىتتا الاشوردا مەملەكەتىنىڭ باسشىلارىنىڭ قولىندا قۋاتتى بولماسا دا اسكەر بولاتىن. مىنە، وسى الاش اسكەرى شەكارامىزدى شەگەندەۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى.

سەرىك جولداسباي

استانا