Qarapaıym halyq, ásirese, Almaty men Astana syndy alyp qalalarda júrgen halyq «makler» degen uǵymmen jaqsy tanys. Kóringenniń bosaǵasyn panalap, páterden-páterge kóship júrgen aǵaıyn jyljymaıtyn múlik saýdasy men jaldaý salasynda deldaldyq kórsetetin maklerlerdiń qyzmetine jıi júginedi. Zamanyna saı osy maklerler de qyzmet aıasyn keńeıtip, túrli uıym, kompanıalar astyna birigip, búginde «rıeltor» atanyp júr. Qazir baspana jaldaý men satyp alýǵa qatysty Iá, jurtshylyq solaı oılaıdy. Sana degen dúnıege osy oı kirip alǵan.
Rıeltor degen kim?
Rıeltor jyljymaıtyn múlikti jalǵa berýshi (satýshy) men klıenttiń arasyndaǵy kelisimdi retteıtin kompanıa nemese uıym qyzmetkeri.
Elimiz táýelsizdigin alǵan jyldary rıeltor kásibi bizge de aqyryndap ene bastaǵan. Alaıda, tek 2000 jyldardan beri qaraı ǵana tanymaldyqqa ıe bolyp, tabysty qyzmet túrine aınaldy.
Aýyldan qalaǵa nápaqasyn tabýǵa kelgen kez kelgen qazaq rıeltor qyzmetin áıteýir bir paıdalanyp kóredi. Bul kásip ıeleri adamnyń tabannan tozyp páter izdep sharshaýyna jol bermeıtin yńǵaıly qyzmet kórsetkenimen, qaltańyzdy qaǵyp alatyny taǵy bar. Shyndyǵyna kelgende, bul salada áli rettelmegen, sheshilmegen talaı másele bar.
Birinshiden, rıeltorlardy arnaıy oqytpaıdy. Basqa elderdi qaıdam, bizdiń joǵarǵy oqý oryndarynda mundaı mamandyq túri oqytylmaıdy. Sol sebepti kez kelgen adam rıeltor bola alady. Osynyń saldarynan rıeltor men klıent arasynda túrli túsinispeýshilik, dóreki qarym-qatynas ta bolýy bek múmkin.
Memlekettik esep boıynsha, Qazaqstanda rıeltolyq qyzmet kórsetetin 2 myńnan astam kompanıa bar. Al, onyń 15-ine ǵana resmı sertıfıkat berilgen. Attestasıadan ótken rıeltor mamandarynyń sany bar joǵy 200 ǵana kórinedi. Demek, qalǵan birneshe myńdaǵan rıeltor zańsyz aqsha taýyp júr.
Negizinde atestattalǵan maman Jyljymaıtyn múlik týraly zańdy jaqsy biledi, etıket erejelerin saqtaıdy, kılentpen sóılesýdi, ortaq til tabysa bilýdi jaqsy meńgeredi. Tártip boıynsha rıeltor aradaǵy deldal ǵana emes, barlyq kelisimdi úılestiretin uıymdastyrýshy. Biraq Qazaqstanda jaqsy, sapaly qyzmet kórsetetin mamandar joqtyń qasy.
Rıeltorlyq qyzmet aýadan aqsha jasaý emes pe?
Ádette qarapaıym jurtshylyq jumys istep, aqsha tabý maqsatynda qalaǵa keledi. Kele sala ózderi aqsha tappastan buryn rıeltordyń aqsha tabýyna múmkindik beredi. Olaı deıtinimiz, eki qolǵa bir kúrek izdep qalaǵa kelgen jurtshylyq birinshi baspanasyn saılap alýǵa kirisedi. Birinshiden, qalany jaqsy bilmeıdi. Ekinshiden, páter ıelerimen ortaq mámilege kelip, páterdi ózderi-aq jaldaýǵa bolatynyn eskermeıdi. Úshinshiden, aıaqqa tozyp, páter izdegennen rıeltodyń qyzmetine júgingendi jón kóredi.
Jaqsy, isine adal rıeltor jolyqsa meıli. Áı, biraq mamandanǵan rıeltor bizdiń elde qaıdan bolsyn...
Sonymen, qalaǵa kelgen adamdardan rıeltor qalaı paıda kóredi? Páter satý nemese jalǵa alý jarnamasyn ornalastyratyn birneshe saıttarda rıeltodyń telefon nomeri jazylyp turady. Páter izdegen kisi sol nomerge telefon shalady. Mundaıda qoldy-aıaqqa turmaıtyn rıeltorlar klıentke páterdi kqrsetáp, páter ıesimen jolyqtyrady. Eger sizge páter unamasa, kóńilińizden shyǵady-aý degen «óz varıanttaryn» usynady. Aqyry basyńyz aınalyp, baspana kerek, birine toqtaısyz. Al kúni boıy erinbeı birneshe páter kórsetip, shaýyp júrgen rıeltoryńyz sizden 15 myń teńge alady. Devalvasıa, ınflásıa degendi syltaýratyp 20-25 myń teńge suraýy da múmkin. «Men úshin kádimgideı júgirdi ǵoı» dep oılaısyz. Al ol klıent taýyp bergeni úshin páter ıesinen de dál sol somany alyp kete barady. negizinde, rıeltor sizge páter taýyp bergeni úshin emes, qojaıynǵa klıent taýyp bergeni úshin ǵana aqy alýy kerek. «Ańqaý elge aramza molda» degen osy rıeltor qyzmetinde ról atqarady.
«Páter taýyp berdi, qaltamdy qaǵyp aldy»
Ótken jydyń tamyzynda Almatyǵa kelgen Jasulan Serikov 4 jigit bop páter jaldap turady. Almatyǵa kelgen sáttegi basynan ótkergenin bylaı áńgimeleıdi.
«Kelgen kezde neniń ne, kimniń kim ekenin bilmedik. Páter izdep, sandalýǵa jaǵdaı da, ýaqyt ta bolmady. Internetten páter izdep, aradaǵy deldal arqyly Baǵanashyldan páter jaldadyq. Ol kezde ýaqyt tym tyǵyz boldy. Aradaǵy júgirgen jigittiń qolyna 15 myń teńgeni ustattyq. Jańa jyldan keıin dollar kóterildi dep, teńgemen tóleıtin páter aqymyzdy da kóterdi úı qojaıyny. Sosyn páter aýystyrýǵa nıettendik. Sál pysyqaı bolǵan túrimiz birneshe aıda. Ózimiz izdeıik dedik. Kók bazardaǵy «Jetim buryshyna» baryp, páter qaradyq. Onda da adamdar rıeltor ekenin keıin uqtyq qoı. Páterdi aparyp kórsetedi. Kórsetkeni úshin 2 myń teńge, unatyp, jaldaıtyn bolsań, álgi adamǵa 20 myń teńge berýimiz kerek eken. «Jetim buryshtaǵy» rıeltorlyqtyń «jabaıy» túri ekenin sol jerde túsindim. Keıin rıeltor basqa klıentpen sóılesip burylyp ketkende, úı ıesimen kelisip úlgerip, rıeltor jigitti «laqtyrǵanym» bar. Olar qalaı qyzmet etse, biz de solaı áreket etýimiz kerek qoı, áıtpese bul úlken qalada qaltańdy qaǵyp alǵysy keledi bári», - dedi Jasulan.
Bul jigitterden basqa rıeltor qyzymetine júgingen qanshama adam bar. Kópshiligi onyń páter ıesinen de óz aqysyn alatynyn bilmeıdi. Sondyqtan taýyp bergeni úshin «berýge mindettimiz» degen oı qalyptasyp qalǵan.
Qazaqstan rıeltorlary Qaýymdastyǵy ne rettep otyr?
Búginde elimizde Qazaqstan rıeltorlary Qaýymdastyǵy jumys isteıtinin bireý bilse, ekeý bilmes. Bul qaýymdastyq rıeltor qyzymetini sany men sapasyn, tabys tabý kózderin retteıtin, júıege keltiretin organ. Alaıda, Qazaqstandaǵy birneshe myńdaǵan rıeltorladyń 200-i ǵana arnaıy attestasıadan ótkenin eskersek, bul qaýymdastyq barlyǵyna birdeı jaýap bere almaı qalady.
Qazaqstan rıeltorlar Qaımdastyǵynyń múshesi Larısa Stepanenko «kompanıa qyzmetkeriniń sany 3 adamnan kem bolmaýy kerek, mamandary 50 paıyz attestasıadan ótken bolýy tıis, tirkelip, zańdy jumys jasaǵanda ǵana» sertıfıkat beriletinin jıi aıtady. Alaıda sertıfıkatsyz rıeltorlar sany kún sanap artyp keledi. Óıtkeni klıentten de, qojaıynnan da aqsha alyp, jaqsy tabys kózin tapqan rıeltorlar isin zańdastyrýǵa asyqpaıdy.
"Qazaqstandaǵy eshbir joǵary jáne arnaýly oqý oryndarynda rıelterler ázirlenbeıdi.
Qazaqstan rıelterler qaýymdastyǵynyń rıelterler mektebinde ǵana bastaýysh jáne kásibı bilim jetildirý kýrstary bar. Bul mekteptiń jumys istep jatqanyna 6-7 jyldyń júzi bolyp qaldy. Óz kýrstarymyzdy jasaýǵa amerıkan rıelterler qaýymdastyǵy kómektesti", - degen edi Qazaqstan rıeltorlarynyń birikken qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Gúlshara Dúısembaeva.
Dese de, kýrstaryn oqyp, isterin zańdastyrýdy jón sanamaıtyn rıeltorlar búginde qalaýlarynsha qarajat taýyp, «qalta qaǵyp» júr.
«Qolynan kelse, ózgeler de qalaǵan qarajatyn tapsyn!»
Senesiz be? Dál osylaı dedi eki jyldan beri rıeltor bolyp jumys jasap júrgen Daryn Ózbekov (Keıipkerdiń aty-jóni ózgertildi).
«Biz de jetisip júrgenimiz joq. Biz de aýyldan osy aqsha tabý úshin keldik. Rıeltorlar aqshany tek qojaıynnan alsyn, klıentten almasyn degen Zań joq. Sondyqtan, bizge eshkim eshqandaı tártiptik shara qoldana almaıdy. Ras, biz eki taraptan da aqsha alamyz. Qarap otyrsań, aqylǵa qonymdy. Biz qojaıynǵa da, klıentke de qyzmet kórsettik. Sol sebepti ekeýinen de aqsha alsaq, onyń nesi aıyp? Bilesiz be, Qazaqstanda rıeltor qyzmeti áli tanyla, moıyndala qoımaǵan. Sol sebepti de bizdi túsinetinderge qaraǵanda, «jabaıy» ispen aınalysady dep oılaıtyndardyń sany kóbirek. Qoldarynan kelse, ózderi istep kórsin de», - deıdi qatqyl sóılegen suhbattasymyz.
Baıqasańyz bulardyń bar ýáji «Zań joq, ózimiz bilemiz» eken. Sol sebepti de bul iske de qatysty bir zańnyń keregi ras. Zań demekshi, Gúlshara Dúısembaevanyń aıtýynsha, 2013 jyly Qazaqstan rıeltorlarynyń birikken qaýymdastyǵynyń joǵaryǵa rıeltor qyzmetin zańdastyrýdy usynǵan. Alaıda bul usynys Zań retinde bekitilmek túgili, áli qaralyp ta úlgermepti.
«Alaıaqqa tap bolý da qıyn emes»
Rıeltorlardyń bar syltaýy «ondaı Zań joq» boldy. Endeshe zańgerler de deıdi? Zań júzinde olardy retteýge bolmaı ma? Bul týraly zańger Kamısha Esmuhamedqyzynyń pikirine júgindik.
«Qazirgi tańda deldaldyq qyzmetter birneshe túrge bólinip, jyljymaıtyn múlikti, jerlerdi, nysanalardy satatyn maman retinde kóbi rıeltor atymen tanıdy.
Búginde ekiniń biri rıeltor bolyp, qyzmetin emin-erkin atqarýda. Sebebi bul kásipke arnaıy bilim alýdyń qajeti joq. Ata zańymyzda bul qyzmet túri zańmen bekitilmegen, sondyqtan shyǵar rıeltorlardyń mindetteri men jaýapkershiligi naqtyly eshkim aıta almaıdy. Zań júzinde qyzmeti bekitilmegen soń rıeltorlardyń qyzmeti qazirgi tańda óte qyzý, ári ózderi ereje men talaptardy qoıyp zańsyz paıda taýyp júrgeni ras.
Rıeltorlardy arnaıy agenttikter arqyly, olardy rekomendasıa arqyly, naryqta qansha jyl tájirbıesi baryn bilip habarlasqan jón, áıtpese azamattar alaıaq rıelltorlardyń jeteginde ketý ǵajap emes
Zańnamamyzda ıaǵnı Azamattyq kodekste 33 zańdy tulǵa retinde tanylady, sebebi olar jeke kásipker retinde tirkelip óz betinshe kórsetken qyzmeti boıynsha, jaýapqa tartylady. Alaıda bul zań naqtylap rıeltorlardyń qyzmetin sapasyn, ári jaýapkershilikpen mindetemelrin naqty ashpaıdy, egerde rıeltorlardyń zańy qabyldansa, alaıaqtardyń, ári zańsyz paıdaǵa kenelip otyrǵan realtorlardyń qalyń qarasy azaıar edi», - dedi zańger.
Al ekonomıs Daýlet Estanov «Qazaqstandaǵy rıeltor qyzmetiniń gáp» ekendigin aıtady.
«15-20 ǵana kompanıanyń baryn eskersek, myńdaǵan rıeltorladyń zańsyz júrgeni anyq. Olar sertıfıkattalmaǵan. Tikeleı kontaktiniń úı qojaıynymen emes, rıeltorlamen júretindikten, qarapaıym jurtshylyq soǵan arandap qalady. Memleket búdjetine eshqandaı shyǵyn keltirip jatqan joq dep qaraýymyzǵa bolmaıdy. El ekonomıkasyn qarapaıym halyq quraıdy. Al rıeltorlar sol qarapaıym halyqtyń qaltasyn qaǵyp júr», - deıdi Estanov.
Qazaqstan rıeltorlary Qaýymdastyǵy retteı almaı otyrǵan júıeni zańgerler men ekonomıser qansha aıtqanymen, bul is naqty Zańmen bekitilmeı, bir júıege túspeıin dep tur.
Aqbota Musabekqyzy
