Osydan bir ǵasyr buryn qazaq halqynyń táýelsizdik jolyndaǵy alǵashqy saıası qozǵalysy Alashtyń kósemi jáne memleket qaıratkeri Álıhan Bókeıhannyń kópshilik bile bermeıtin taǵy bir qyry jastarǵa degen senimi men olarǵa saıası, tipti ǵylymı salada jol kórsetip, qoldap otyratyny. Biz muny Mustafa Shoqaıdyń ómiri men kúresi týraly doktorlyq dısertasıa jazý barysynda naqty baıqaǵan edik. Talantty jastarǵa kóp mán berip olarǵa erekshe kóńil bóletin Bókeıhan jastardyń tegine de qaramaǵan. Túrki musylman halyqtarynyń mádenı, ǵylymı jáne saıası órkendeýine úles qosyp paıda keltirý ol úshin birinshi orynda turǵan. Osy oraıda 1910 jyldardyń basynda onyń kózine Peterborda zań fakýlmtetinde oqyp júrgen stýdent Mustafa men medrese bitirip kitap jazǵan Zákı Ýálıdi túsedi. Ekeýine de olar emıgrasıaǵa ketkenge deıin, baǵyt baǵdar berip qoldaý kórsetip otyrady.
1927 jyly Bartold Ystambulǵa kelgende Zákı Ýálıdı, Aqdes Nımet Qurat jáne Ábdiqadyr Inan
Osy máselede ózim túsinbegen bir máseleni de atap ótkim keledi. Taıaýda Mustafa Shoqaı týraly 12 tomdyq jınaq shyǵaryp, shoqaıtaný ǵylymyna baǵa jetpes úles qosyp otyrǵan profesor, akademık Kóshim Esmaǵambetov sol 12 tomdyq jınaqtyń birinshi tomy bolǵan Mustafa Shoqaı týraly monografıasynda meniń Shoqaı týraly zertteýime toqtalyp: “Mustafa Shoqaıdyń saıası ústazy Záki Ýálıdı” dep tujyrym jasaǵanymdy aıta kelip bylaı deıdi: “Mundaı jalǵan tujyrymdar M. Shoqaı sekildi álemdik deńgeıge kóterilgen qaıratkerdiń tarıhı ornyn belgileýde oqyrmandarǵa teris túsinik beredi. Sol sebepti M. Shoqaı jóninde túrli burmalaýshylyqtarǵa jol bermeýde jáne onyń shyǵarmashylyq murasyn saqtap qalýda qazaq qaıratkeriniń túpnusqa eńbekterin jınastyryp, tolyq jınaǵyn shyǵarý – kezek kúttirmeıtin is”. Avtordyń siltemesinde kitabymnyń aty qana bar, alaıda qaı betten mundaı pikirimdi kórgenin jazbapty. Óıtkeni ondaı pikir meniń kitabymda joq. Sonsoń, meniń, mundaı tujyrym aıtýym múmkin de emes. Óıtkeni Mustafa men Zákı ekeýi de 1890 jyly týǵan túıdeı qurdas jáne alǵash tanysyp birge jumys isteı bastaǵan kezderde 20-dan jańa asqan jas jigitter. Qalaısha birine biri ustaz bola alady. Qaıta ekeýiniń arasynda kóptegen pikir aıyrmashylyqtary men minez qaıshylyqtary bar. Men bulardy kitabymda reti kelgen jerde kórsetip otyrdym. Menińshe, Álıhan Mustafa Shoqaıdyń saıası ustazy der edim. Ózim syılaıtyn, tipti 12 tomdyqty daıyndaý barysynda qol jetkize almaǵan keıbir túp nusqa materıaldardy taýyp berip kómektesken aqsaqal ǵalym aǵamyzdyń bul máselege muqıat taǵy qarap, jibergen qateligin kitabynyń kelesi basylymdarynda túzetedi degen úmittemin.
Al endi Zákı Ýálıdı bolsa, estelikterinde Bókeıhandy óziniń saıası ustazy retinde ataıdy. Zákı Ýálıdı estelikterinde Reseı musylmandary men Túrkistan máselelerine qanyq bolýynda Álıhan Bókeıhannyń eleýli eńbek sińirgenin aıryqsha atap ótedi. Mine biz onyń bul sózin Bókeıhannyń oǵan saıası turǵydan ustazdyk etkendigine dálel retinde alyp otyrmyz.
Emırasıaǵa ketkennen keıin álemdik deńgeıde tanymal uly ǵalym bolǵan Zákı Ýálıdı 1890 jyly, 10 jeltoqsanda Bashkurtstannyń Isterlıtamaq aýdanyna qarasty Kúzen aýlynda ǵylymı otbasynda týdy. Sheshesi Úmmúl Haıat ákesiniń medresesinde bilim alǵan, arab-parsy tilderinde erkin sóılegen, zıaly adam bolatyn. Zákı Ýálıdı estelikterinde bala kezinde parsy tilin sheshesinen, arab tilin ákesinen úırengenin aıtady. Ýálıdıdiń ákesi Ahmed Shah ta ǵalym edi, óziniń medresesi de bar-tuǵyn. Ahmed Shah, armıada orys tilin bilmegendikten kóp qıynshylyq kóredi. Sol sebepti, ulynyń jastaıynan orys tilin de úırenýin qamtamasyz etken. Ýálıdı eseıe kele Útektegi naǵashysy jáne fılosofıalyq arabsha kitaptar jazǵan Habıb Najjardyń qasynda biraz ýaqyt bolyp bilimin tereńdetti. Sóıtip erte jastan ǵylym jolyna túsken Ýálıdı 1906-1908 jyldary ákesi qajylyq saparǵa shyqqanda onyń medresesin basqaryp muǵalimdik jasady. Ákesi kelgennen keıin Orynbor, Qazan, Ýfa, Astrahan qalalarynda ǵylym ordalarynda boldy. Sonda Emılánov, Nıkolaı Ashmarın jáne N. F. Katanov syndy ǵalymdarmen tanysty. 1910 jyly Qazanda Qasymıe medresesinde “Túrik jáne arab ádebıeti tarıhy” pániniń muǵalimi retinde qyzmet istedi. Osy kezde “Túrik – tatar tarıhy” degen eńbegin jazyp 1912 jyly jaryqqa shyǵardy. Osy kezde Qazan ýnıversıtetinde Katanovtyń qoldaýymen profesor Bogodorıtskıı, profesor Hvostov jáne Harlampovıch syndy ǵalymdardyń fılologıa jáne tarıh sabaqtaryna qatysyp otyrdy. Sonymen qatar nemis jáne fransýz tilderinen sabaq aldy. Bartoldpen de osy kezde tanysty. Qazan ýnıversıtetinde “Túrik – tatar tarıhy” atty eńbegi joǵary baǵalanyp ýnıversıtettiń “Tarıh jáne arheologıa qoǵamyna” múshelikke saılandy. 1914 jyly Peterbor ýnıversıteti ony zertteýler júrgizýi úshin Buhara handyǵyna jiberdi. Onyń osy saıahaty Qazan jáne Tashkent Arheologıa qoǵamdarynyń jýrnaldarynda jaryq kórdi. Keıin basqa da maqalalary Reseı ǵylym ordalarynyń jýrnaldarynda basylyp turdy. Sondaı-aq ol bul sapary kezinde Júsip Balasaǵunıdiń “Qutadǵý bilik” (Qutty bilik) atty túrki halyqtarynyń áıgili jádigeriniń bir qoljazbasyn taýyp ǵylymı ortaǵa tanystyrdy. Jas Zákı Ýálıdıniń osy ǵylymı tabystary belgili orys ǵalymdarynyń joǵary baǵasyna ıe bolady. Bul Katanovtyń nazarynan tys qalmady. Ýálıdı onyń ózine degen iltıpatyn bylaı dep jetkizgenin málimdeıdi: “Shyǵys túrik jáne Monǵoldardan shyǵystaný jolyna qazirge deıin úsh adam, atap aıtqanda Dorjı Banzarov, Shoqan Ýálıhanov jáne men (Katanov) túsken edik. Barlyǵymyz orys mádenıetine búkil bolmysymyzben berildik. Ózim shamandyqty tastap shoqynyp orystarǵa qyzmet istep júrmin. Dorjı men Shoqan 35 jasqa tolmaı botqadan qaıtys boldy. Óıtkeni orys joldastarymyz olarǵa jáne maǵan osydan basqa eshnárse úıretken joq. Endi sen tórtinshisiń. Ózińdi bulardan saqta. Meniń ortam ıslam syndy myqty mádenıetke ıe emes edi. Bizdiń bolmysymyz joıyldy. Orystarǵa da jatpyz. Sen kúshti bir mádenı ortanyń perzenti bolǵandyǵyńdy esten shyǵarma”. Onyń osy keńesinen keıin Ýálıdı Qazan ýnıversıtetiniń tanymal shyǵystanýshy profesorlarynan tartyna bastaǵanyn, Bogorodıtskıı men Hvostov syndy basqa salanyń ǵalymdaryna jaqyn bolǵanyn aıtady. Ýálıdıdiń shákirti profesor Tunjer Baıqara onyń Katanovtyń keńesinen keıin ishimdikten boıyn aýlaq ustaǵanyn jazady. Ýálıdı osy kezde Túrkıa úshin paıdaly bir iske de muryndyq boldy. Katanov úıdegi kitaptaryn satatyn bolǵan soń, Ystambuldaǵy Iýsuf Aqshoraǵa hat jazyp osy kitaptardy túrikter satyp alsa degen ótinish bildirdi. Sóıtip túrikter dúnıejúzilik birinshi soǵys bastalardan buryn Katanovtyń kitaphanasyn satyp aldy. Ol kitaptar qazir Ystambul ýnıversıtetiniń Túrkologıa ınstıtýtynyń kitaphanasynda.
Peterbor ýnıversıtetiniń aldyndaǵy Ýálıdı músini
1915 jyldyń aıaǵynda Zákı Ýálıdı Reseı Dýmasy Musylman Fraksıasynyń Búrosynda jumys isteýge Peterborǵa attanady. Ol kezde qalada túrik tildes oqýshylar, zıalylar jáne orys ǵalymdary arasynda pikirtalastyrǵan jıyndar bolyp turatyn. Mundaı jıyndar Sálimgereı Jantórın, Álıasqar Syrtlanovtyń jubaıy Ámına Syrtlanova, Siráli Lapın sekildi Reseı musylmandarynyń kórnekti qoǵam qaıratkerleriniń nemese Vılgelm Radlov ispetti ataqty orys shyǵystanýshylarynyń úılerinde, ıa bolmasa, Peterbor Musylmandary Qaıyrymdylyq Qoǵamynda ótkiziletin. Bul jıyndarǵa Zákı Ýálıdı qatysyp júrdi. Sonymen qatar ol jıyndarǵa Mustafa Shoqaı, ázirbaıjandyq Álı Ákber Topchýbashy, túrikmen Kakajan Berdıev, qazaq Isa Qashqynbaı, tatar Ilás Alkın, Sultanbek Mámlıev jáne Mustafa Shahquly syndy jastar kóp qatysatyn. Jınalystarǵa jastardan basqa Álıhan Bókeıhan, Álımerdan Topchýbashy, Mahmýt Hoja Behbýdı, Múnevver Karı, Ahmet Baıtursynuly jáne Mirjaqyp Dýlatuly sekildi sol dáýirdiń kórnekti saıası jáne zıaly tulǵalary da keletin edi.
Nemis tekti orys shyǵystanýshysy Radlovtyń úıindegi bas qosýlarda tarıh pen til týraly qyzý talqylaýlar bolyp jatatyn. 1899 jyly jubaıy qaıtys bolǵannan keıin Radlov kúndiz jumys istep, al keshkisin úıinde dostary, shákirtterimen otyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Jastarmen qatar Bartold, Samoılovıch sekildi keń tanymal orys shyǵystanýshylary men Sadrı Maksýdı Arsal, Álıhan Bókeıhan sıaqty Reseı túrki musylman zıalylary da qatysqan osy keshkilik jınalystarda túrki halyqtarynyń mádenıeti, tarıhy jáne tili týraly máseleler áńgimege arqaý bolatyn. Qart túrkitanýshy jınalysqa qatysqandarǵa tereń bilimi men tájirıbesi arqyly baǵyt-baǵdar berip, aıtylǵan máseleler týrasynda oı-óristerin keńeıtýge arnalǵan kitaptardy tanystyratyn edi. Bul jıyndarda árıne Bókeıhannyń da Ýálıdı jáne ózge jastarǵa óziniń kózqarasyn bildirip tájrıbesin bólisip otyrǵanynda kúmán joq.
Ǵylymǵa jan tánimen berilgen Zákı Ýálıdı 1917 jylǵy Aqpan jáne Qazan tóńkeristerinen keıingi alasapyran jaǵdaılarda, eń qıyn qystaý kezderde de ǵylymdy esten shyǵarmaǵan. Máselen, Qazan tóńkerisinen keıin qurylǵan Bashqurt avtonomıalyq úkimetinde Qorǵanys jáne İshki ister mınıstri bolǵan Ýálıdı keıin tutqyndalyp túrmege jabylady. Ol túrmede jatyp “Noǵaılar tarıhy” degen kitabyn támámdap úlgeripti. Ekinshi ret Túrkıada 1944 jyly dúnıejúzilik ekinshi soǵysta nemisterdi jaqtap úgit nasıhat taratqany úshin sottalyp 15 aı túrmege jabylady. Sonda “Jalpy Túrki tarıhyna kirispe” atty qomaqty eńbegin jazyp shyǵady.
Profesor Gúlchın Chandarlyoǵlu asıstent kezinde profesor Zákı Ýálıdımen birge (1966 jyly)
Zákı Ýálıdıdiń shákirti bolǵan Ystambul ýnıversıtetindegi ustazdardan estýimshe, Ýálıdı joldasy Ábdiqadyr Inanmen Basmashylarǵa qosylyp Ózbek qyshlaqtarynda bólshevıkterge qarsy qarýly kúres júrgizip júrgende bir zıratqa bekinip jaýmen atys júrgizip jatady. Sonda zırattaǵy bir beıittiń qulpytasyndaǵy ádemi jazýdy kózin shalyp qalady da, joldasyna: “Áı, Ábdiqadyr, myna beıittiń jazýy keremet eken. Men oq atyp dushpandy toqtata turaıyn sen qaryndashynmen onyń sýretin jasap al. Ekinshi biz bul jaqtarǵa kele alamyz ba, kele almaımyz ba?” depti.
Al Basmashylar jeńile bastaǵannan keıin, shekara asyp Eýropaǵa bet alǵan Ýálıdı jol jónekeı kitaphana jáne kitap dúkenderine soǵyp kitap jınap otyrǵan. Atap aıtqanda, Irannan ótip bara jatqanda Meshhed kitaphanasyna soǵady, sonda qoljazbalar arasynan áıgili arab jıhankezi ıbn Fazlannyń qoljazbasyn taýyp alady. Keıin, 1932-1935 jyldary arasynda Avstrıada Vena ýnıversıtetinde sol taqyrypta doktorlyq dısertasıa qorǵaıdy.
Zákı Ýálıdı Irannan Aýǵanstan men Úndistanǵa ótkende sol jerdegi kitap magazınderinen kóp kitap satyp alady. Bombaıda ásirese Babyr memleketi tarıhyna qatysty qundy kitaptar alǵanyn atap ótedi de, “qarýly kúresti tastap ǵylymı tarıhshylyqqa ótkende kitaphanamnyń negizin Meshhed, Kabýl jáne Bombaıdan alǵan kitaptar qalady” deıdi.
Zákı Ýálıdı aqyrynda Eýropaǵa jetedi. Berlın men Parıj qalalarynda Ervard Sakav, Teodor Nóldeke, Ernest von Ló Kok, Jozef Markýart, Pol Pellıo, Jan Denı, M. Blosh syndy ataqty ǵalymdarymen tanysyp aralasady. Osy kezde ony Eýropanyń ǵylym ordalary jumysqa shaqyrady. Ser Edvard Denıson Ross Londonǵa shaqyrsa, fransýz ǵalymdar Jozef-Antýan Kastane men Gabrıel Ferran Parıjde ózderimen jumys isteýdi usynady. Biraq ol túrik ǵalymy Ryza Nurdyń usynysyn maquldap Túrkıaǵa ǵylymı jumysqa barýdy qabyldaıdy.
Ýálıdı Eýropada júrgen kezde Berlınge oqýǵa kelgen túrkistandyq stýdentter arqyly Ahmet Baıtursynulynan hat alǵan. Stýdentter ákelgen gazet jáne jýrnaldardy oqyp Túrkistandaǵy saıası jáne mádenı ahýal týraly málimet alyp turǵanyn estelikterinde aıta kelip, Ýálıdı 1924 jyly, 18 maýsymda Orynborda ótkizilgen “Qazaq pen qyrǵyz ǵalymdarynyń tuńǵysh kongresi” týraly málimetter jarıalanǵan gazetterdiń ishinen 28 maýsymdaǵy A. Baıtursynulynyń Ázimbek Birimjanǵa jazǵan bir hatynyń shyqqanyn atap ótedi. Baıtursynuly sol hatta “Bárimizden bárińizge sálem” dep jazǵan eken. Gazet qıyndylarynda Álıhan Bókeıhan, Názir Tórequlov, Halel Dosmuhamedov, Muhtar Áýezov, Ahmet Baıtursynuly, Myrjaqyp Dýlatuly, Sáken Seıfýllın, qyrǵyzdardan Ishandyq Arabaı ulynyń esimderi atalyp ótilgen. Zákı Ýálıdı bul hattyń shetelge shyqqannan keıin otannan ózine kelgen shyn júrekten sálem aıtylǵan tuńǵysh hat ekenin tilge tıek etedi.
Sóıtip ol 1925 jyly Eýropadan Túrkıaǵa barady. 1927 jyly Ystambul ýnıversıtetiniń Túrkologıa ınstıtýty belgili orys ǵalymy V. Bartoldty leksıa oqýǵa shaqyrady. Onyń sapary kezinde, burynnan tanys Ýálıdı qasynda bolyp leksıalaryn túrik tiline aýdaryp berip otyrady. Ýálıdı 1927-1932 jyldary Ystambul ýnıversıtetinde ústazdyq qyzmet atqaryp tarıhtan sabaq beredi. 1932 jyly túrik úkimettik qyzmetkerlerimen kelispeı qalǵan Ýálıdı Avstrıaǵa qonys aýdarady. Ol jerde de bos turmaǵan Ýálıdı doktorlyq dısertasıa qorǵaıdy. 1939 jyly Túrkıaǵa qaıtyp keledi. Ystambul ýnıversıtetindegi ustazdyq qyzmetine qaıta ornalasady. Ol bul qyzmetin 1970 jyly, 26 shilde kúni Ystambulda dúnıe salǵanǵa deıin jalǵastyrady.
Artynda 20-daı kitap, 400-deı maqala qaldyrǵan belgili ǵalym kóptegen shákirt te tárbıelegen. Onyń biri 1997-2002 jyldary meniń Mustafa Shoqaı týraly doktorlyq dısertasıama jetekshilik jasaǵan sınolog tarıhshy profesor Gúlchın Chandarlyoǵly. Ol kisiniń aıtýyna qaraǵanda, Ýálıdiń túsiniginde tarıhshy degen kóp til bilgen adam. Ýálıdı Ystambul ýnıversıteti tarıh fakýltetinde birinshi kýrs stýdentterine alǵashqy sabaqqa kirgende bylaı deıdi eken: “Stýdentter eger sender myqty tarıhshy bolam deseńder, aldymen myna jeti tildi meńgerinder: arabsha, parsysha, aǵylshynsha, nemisshe, fransýzsha, oryssha jáne qytaısha. Sonda sender myqty tarıhshy bolasyńdar.”
Zákı Ýálıdımen Álıhan Bókeıhannyń tanysýy 1912 jyly onyń “Túrik – tatar tarıhy” atty kitabynyń jaryq kórýimen tyǵyz baılanysty. Á. Bókeıhan Zákı Ýálıdıge osy eńbegine oraı iltıpat bildirip hat jazyp, úıine shaqyrdy. Ýálıdı ol kezde Ýfa qalasyndaǵf Sálimgereı Jantórınniń de ózin qonaqqa shaqyrǵanyn aıtady. Ekeýi de ony úlken tolǵanys jáne qýanyshpen qarsy alǵan. Sonymen 1912 jyldyń mamyr aıynda Ýálıdı aldymen Samara, odan keıin Ýfaǵa barady. Álıhan ony úıinde úsh kún qonaq etip kútip, kitabyna joǵary baǵa bildire otyryp, zertteýiniń aıasyn keńeıtýge keńes beredi. Álıhan tamyz aıyna taman taǵy da hat jazyp, Ýálıdıdi shaqyrady. Samara qalasyndaǵy Álekeńniń úıine barsa, Ahmet Baıtursynuly da qonaq bolyp otyr eken. Birneshe kún qonaq bolyp jatyp jatqan Ýálıdıge olar túrki tarıhyna qatysty osy zertteýine qazaqtyń handaryn da qosýy týraly keńes beredi. Osydan keıin Ýálıdı kitaptyń ekinshi tomyn jazý kerektigi jaıynda sheshimge kelip, aýylyna qaıtady. Álıhan men Ahmettiń osy ótinishterin Ýálıdı araǵa jyldar salyp aldymen Kaırde 1939 jyly arab áripterimen, keıin Ystambulda 1947 jyly latyn áripterimen túrik tilinde basylyp shyqqan kitabymen oryndaıdy. “Búgingi Túrkeli, Túrkistan jáne taıaý tarıhy” dep atalatyn 700 bettik qomaqty eńbeginde Qazaq handyǵy men qatar Alash Orda jáne Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Maǵjan Jumabaıuly syndy Alash qaıratkerleri týraly da jan jaqty málimet beredi. Bul, Túrkıada Alash qaıratkerleri týraly jan jaqty málimet bergen tuńǵysh eńbek edi.
Ýálıdıdiń “Túrik – tatar tarıhy” atty kitabyna 1912 jyly joǵary baǵa bergen basqa da adamdar arasynda orystyń belgili ǵalymy Bartold ta bolady. Ol “Islam álemi” atty jýrnal shyǵarǵandyqtan sol jyly Reseı musylmandary arasynda sapar shegedi, osy saparda Ýálıdı onymen tanysady jáne onyń bul saparynyń mańyzdylyǵy jaıynda Orynborda shyǵatyn “Ýaqyt” gazetinde maqala jarıalaıdy. Bul maqala Bartoldqa unaıdy. Sondyqtan ol hat jazyp Ýálıdıdi Peterbor ýnıversıtetine shaqyrady.
Ýálıdı 1914 jyly ózbekter arasynda júrgende saıası máseleler jaıyndaǵy áńgimeleri úshin báreýlerdiń sońyna túskenin baıqaıdy, sonda Bókeıhan men Bartoldtyń ǵylymı máselelermen shuǵyldanǵan ýaqytta saıasatqa aralaspaý jóninde bergen keńesteriniń esine túskenin aıtady. Ýfa qalasynda muǵalim bolyp júrgende de bul kenesti eshqashan esten shyǵarmaǵanyn keltiredi. Sonymen qatar ol Bókeıhannyń keńesi boıynsha Orta Azıa halyqtary týraly zertteýlerimen tanymal Gregorı Potanınmen tanysyp, kóp málimet alǵanyn aıtady. Ol kezde 80 jasqa taıaǵan jáne Sibir men Orta Azıa halyqtarynyń mádenıeti, tarıhy, jaǵyrapıasy jáne dastandary týraly ǵylymı maqsattan kóri ǵylymı lázzat alý úshin sol halyqtarǵa súıispenshilikpen qaraı otyryp jazǵan eńbekterin qushyrlana oqyǵanyn keltiredi. Zákı Ýálıdı osyǵan baılanysty estelikterinde Reseı musylmandary, onyń ishinde, ásirese, Túrkistan máselelerimen jiti tanys bolýyma ázirbaıjandyq Alımerdan Topchýbashy men qazaq Álıhan Bókeıhannyń eleýli eńbek sińirgenin erekshe rızashylyqpen atap ótedi.
Bókeıhannyń iltıpaty men qamqorshylyǵyna bólengen Zákı Ýálıdı men Mustafa Shoqaı 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin saıasatta aldyńǵy qatarda ról atqarady. Eki jastyń taǵdyrlaryndaǵy uqsastyq tek Bókeıhan sıaqty bir saıası kósemniń qoldaýyna ıe bolýlarynda ǵana emes edi. Ásirese 1917 jyly Aqpan tóńkerisinen keıin olardyń taǵdyr joldary barǵan saıyn kóbirek ushyrasa bastaıdy. Ulttyq avtonomıa qurý jolynda ekeýi de jetekshi ról oınaıdy. Bólshevıkterdiń óz elderine ulttyq avtonomıa bermeıtindikterine kózderi jetken kezde, ekeýi de shetelge ketip Túrkıa, Evropa elderinde bólshevıkterge qarsy keıde birge, keıde bólek kúres júrgizedi.
Zákı Ýálıdı estelikterinde Shoqaı men birge atqarǵan saıası jumystaryn baıandaǵanda qazaqstandyq tarıhshylarǵa áli de beımálim bolyp otyrǵan bir qatar máselelerdi tilge tıek etedi. Máselen, biz onyń estelikterinen Shoqaıdyń Túrkistan avtonomıasynda óz betimen emes, Álıhan jáne ózge alash jetekshileriniń nusqaýy boıynsha Orynbordan Qoqanǵa baryp jumys istegenin bilip otyrmyz. Ýálıdı Mustafa Shoqaıdyń Alash jetekshileriniń sheshimi boıynsha ketkenin, áıtpese 1917 jyly, qazan aıynyń aıaǵynda qyzyldardyń qolyna ótken Tashkennen qashyp kelgen Shoqaıdyń Orynbordan ketýdi qalamaǵanyn basa kórsetedi. Alash jetekshileri Shoqaıǵa Qoqanǵa barýyn jáne ol jaqtan basqa jaqqa ketpeı turýyn qadaǵalap aıtady. Sonymen qatar Ýálıdı Alash qaıratkerlerinin ózine de Bashqurt eline baryp saıası jumystarmen aınalysýyn keńes beredi. Orynborda eki kúnge jalǵasqan Alash jetekshilerimen bolǵan bas qosýdyń bolashaq taǵdyrlarynyń jolyn belgilegenin aıtqan Ýálıdı onda mynadaı sheshimge kelgendigin aıtady: Demokratıa jáne Reseı qurýshylar májilisi (ýchredıtelnoe sobranıe) ıdeıasyna adal bolý, Bólshevıkterdi eshqashan moıyndamaý, Ýkraınadaǵy sıaqty ólkelik avtonomıa baǵytyn ustaý, jeltoqsan aıynyń sońyna taman jalpy qazaq quryltaıy jáne bashqurt quryltaılaryn Orynborda jınaý, sondaı-aq, Túrkistanda da avtonomıa jarıalaý”. Osyndaı sheshimder qabyldanǵannan keıin Shoqaı Orynbordan Qoqanǵa attanyp ketedi.
Mine bul jaǵdaı bizge, Túrkistan avtonomıasynyń da Alash qozǵalysynyń quramdas bir bóligi ekenin kórsetedi. Bul da zańdy, óıtkeni Túrkistan avtonomıasynyń quramynda mıllıonnan astam Syrdarıaǵa qazaqtary boldy. Qazaq gazetiniń 1917 jylǵy bir sanyna qaraǵanda ol kezde Syrdarıada 1.021.000 qazaq ómir súrgen bolatyn. Iaǵnı Alash qaıratkerleri sondaǵy qazaqtardyń da múddesin qorǵamaq bolǵan. Alashtyń bedeldi múshelerinen Muhametjan Tynyshbaevtyń da sol avtonomıada jetekshilik etýi bekerden beker emes. Sol sebepten Túrkistan avtonomıasyn da Alash qozǵalysynyń sheshiminiń bir nátıjesi dep tujyrymdaǵan qate bolmasa kerek. Sondyqtan Túrkistan avtonomıasyz Alash zertteýleri, bizdiń oıymyzsha, tolyq bolmaıdy. Basqasha aıtqanda, Alash saıası qozǵalysy búgingi kóptegen tarıhshylardyń oılaǵanynan áldeqaıda aýqymdy da mazmundy.
Ýálıdı estelikterinde daýly taǵy bir máselege toqtalǵanyn kóremiz. Kóptegen Alashtanýshylar Álıhan Bókeıhan qazaq halqynyń Orta Azıadaǵy ózge túrki halyqtarymen birigip saıası odaq qurýǵa úzildi qarsy bolǵanyn aıtyp keledi. Ýálıdı estelikterinde bul pikirdi joqqa shyǵarady. Álekeń alǵashynda túrki tildes halyqtardyń birligine qarsy pikirde bolǵanymen, keıin bastan ótken saıası tájirıbeleri ony kórshiles túrki tildes halyqtarmen bir odaq qurýdyń qajettiligine alyp kelgenine kórsetedi. Ol bul týraly “Búgingi Túrkeli, Túrkistan jáne taıaý tarıhy” atty eńbeginde: “Álıhan bastapqy kezde qazaqtardyń ózge túrki ulttarmen etnıkalyq jáne mádenı baılanystaryna eshqandaı mán bermeı júrdi jáne kóshpeli ulttyń dinı fanatızmnen alys bolǵandyǵyn paıdalanyp orys mádenıetinen “qazaqtyq” negizde paıdalanýǵa kúsh jumsady… Ózge Alash qaıratkerleri sıaqty Álıhan da qazaq ulttyq qozǵalysynyń aıasynda jumys istep qazaq halqynyń qajettilikterin jaqynnan úırengennen keıin qazaqtardyń ózge túrki halyqtarmen mádenı jáne saıası kúsh biriktirýiniń mańyzyn túsindi.”
Sondyqtan, Eýropaǵa shyqqannan keıin Mustafa Shoqaıdyń jar salyp aıtyp júrgen, keıin 2005 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń “Ortalyq Azıa Odaǵy” dep zamanaýı saıasatqa yńǵaılastyryp kórshi týysqan elderge usynys etken, “Birtutas Túrkistan” ıdeıasy, kóp adam oılaǵandaı, Shoqaıdyń jeke pikiri emes, 1918 jyly Orynborda Alash jetekshileriniń kelisken, ortaq pikiri ekenin naqty aıtýǵa negiz bar.
Endi bul týraly Ýálıdiń jazǵandaryna úńilsek, Shoqaı Qoqan avtonomıasy qulaǵannan keıin qazaq dalalarynda tanystarynyń úıine túsip júrip tamyz aıy ishinde Samara arqyly Ýfaǵa jetti. Ol jerde Zákı Ýálıdıdi taýyp, onyń Iormatydaǵy úıine tústi. Shoqaı bul jerden Ýálıdımen birge Orynborǵa ótti. Osy qalada Alash lıderlerimen budan keıingi ult-azattyq qozǵalystyń baǵyt-baǵdaryn belgileý maqsatynda kezdespek edi. 1918 jyldyń 30 tamyzy men 7 qyrkúıek kúnderi arasynda Orynbor jáne Samara qalalarynda tizbekti birqatar jınalystar ótkizildi. Bul jınalystarǵa Alash kósemderinen Bókeıhan, Baıtursynuly, Dýlatuly jáne Tynyshbaev qatysty. Sonymen qatar, Qoqan Ókimeti múshelerinen Ýbeıdýllah Hoja da osy jınalystarǵa qatysýshylardyń arasynda boldy. Sonymen, Alashorda, Túrkistan jáne Bashqurt úkimetteriniń ókiletti qaıratkerleriniń basy osy jınalystarda qosyldy. Jınalystardyń qorytyndysynda bul úsh ókimettiń “Ońtústik-SHyǵys Avtonomıalyq Musylman Ólkeleri Odaǵy” degen atpen bir federasıa qurý jáne qazaq jáne bashqurt áskerlerin bir armıaǵa toptastyrý týraly sheshim qabyldandy. Ýálıdı jınalystarda federasıa josparynyń jan-jaqty talqylanǵanyn aıtady. Atalǵan federasıa jospary shamamen qazirgi Bashqurtstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Túrkmenstandy qamtıtyn, 4.010.139 sharshy shaqyrymdyq bir keńistikti jáne 1917 jylǵy esep boıynsha uzyn sany 15.673.680 adam jáne munyń 82 paıyzyn musylmandar quraıtyn halyqty qamtydy. Orynborda úsh ókimet basshylarynyń jınalysynda sondaı-aq “Shyǵys Reseı Musylmandary Odaǵy” týraly Sibir, Samara ókimetterine jáne Oral men Orynbor kazaktaryna usynys jasaý týraly da sheshim qabyldandy.
Orta Azıanyń úsh ókimetiniń jetekshileri Túrkistan Federasıasy jobasyna qoldaý izdeý barysynda Túrkıada túrik ultshyldyǵynyń ıdeıalyq negizderin salýshy Iýsýf Aqshoramen kezdesý ótkizdi. Ol, 1918 jyly qyrkúıekte Túrkıanyń Qyzylaı (Qyzylaıshyq) uıymy atynan İ dúnıejúzilik soǵysta Reseı armıasyna tutqynǵa túsken túrik áskerleri men ofıserleriniń Túrkıaǵa qaıtarylýy máselesine baılanysty Reseıde resmı saparda júrgen edi. Aqshora Ýfadaǵy eski dosy Múptı Ǵalımjan Barýdıdyń qonaǵy retinde Reseı Musylmandarynyń Din İsteri Basqarmasy Musylman Rýhanı Májilisiniń ǵımaratynda turyp jatqan edi. Sol ǵımaratqa barǵan Bókeıhan, Shoqaı, Ýálıdı jáne Tynyshbaevtardan quralǵan delegasıa Ońtústik-SHyǵys avtonomıalyq Musylman Ólkeler Odaǵy týraly oǵan málimet berdi. Sonymen qatar fransýz tilin biletindigine baılanysty onan bolashaq federasıalyq musylman ulttyq ókimetiniń Syrtqy İster mınıstri qyzmetin qabyldaýyn ótindi. Biraq, 12 qyrkúıek kúni ótken kezdesýde, Aqshora Túrkıa azamaty bolýyna baılanysty Reseı ishindegi qandaı da bir saıası qozǵalysqa belsene aralasýynyń múmkin emestigin alǵa tartyp, ózine usynylǵan qyzmetten bas tartty. Sonymen qatar Aqshora odaq atyn “Shyǵys Túrikteriniń Federasıasy” dep ataýdyń durysyraq bolatyndyǵyn kórsetti. Bókeıhan orystardyń bul odaqqa boılary úırengenge deıin, oǵan pantúrkızm tańbasy basylýyna sebep bolatyn árqandaı bir ataýlardan boıdy aýlaq ustaýdyń qajet ekenin, biraq ýaqyt óte kele ol attyń da qabyldanatyndyǵyn aıtty. Mine bul, bizge Bókeıhannyń 1917 jyly qazan aıynda “Qazaq” gazetinde jarıalanǵan “Qazaq Túrkistanmen bir avtonomıa bolsa, avtonomıa arbasyna túıe men esekti par jekken bolady. Bul arbaǵa minip biz qaıda baramyz?” degen pikirinen bir jyl ishinde bolǵan ýaqıǵalardan alǵan nátıjelerden keıin qaıtqanyn kórsetedi.
1918 jyldyń qyrkúıek aıynda Alashorda, Túrkistan jáne Bashqurt ókimetteri basshylarynyń jınalysynda belgilengen Reseı Musylmandary Odaǵy strategıasy keıinnen Shoqaıdyń Evropada bólshevıkterge qarsy júrgizetin ıdeıalyq kúresiniń negizin qurap ol “Birtutas Túrkistan” ıdeıasyna aınaldy. Shoqaı tek Qazaqstan men qazaq halqynyń ǵana emes, búkil Túrkistan men sol jerde ómir súrip jatqan búkil túrki halyqtarynyń táýelsizdigi úshin kúres júrgizdi. Bul, onyń Alash kósemderiniń ıdeıasyn jalǵastyrýy edi. Sondyqtan da Alash qozǵalysynyń tarıhy, onyń sońǵy túıini Mustafa Shoqaımen jalǵasyn taýyp Shoqaı dúnıe salǵan 1941 jylǵa deıin ulasady.
Al endi Álıhan men Shoqaı arasynda eshqandaı saıası kózqaras aıyrmashylyǵy joq pa edi degen suraq suralar bolsa, onda bar deımiz. Bar bolǵanda, oǵan aıyrmashylyqtan kóri, saıası kózqaras evolúsıasy degen durys. Shoqaı Parıjde Kerenskıı jáne Mılúkov syndy demokrattyq orystarmen birge jumys isteý tájrıbesinde Alash qozǵalysynyń avtonomıalyq memleket qurý maqsatyn táýelsiz memleketke kóterdi. Sóıtip búgingi táýelsiz Qazaqstan memleketiniń tarıhı negizderin jasady. Sondyqtan da Alash qaıratkerleri ishinde Keńestik ıdeologıanyń qaharyna eń kóp ilikken Shoqaı boldy. Keńes Odaǵynyń sońǵy jyldaryndaǵy jarıalylyq tusynda búkil Alash qaıratkerleri aqtalyp jatqanda Shoqaıdy birden aýyzǵa eshkim ala almady. Qazaqstan tarıhynyń sońǵy shyndyǵy retinde ol, tek búkil Alash qaıratkerleri 1989 jyly aqtalyp bolǵannan keıin qana, 1990 jyldardyń orta tusynan bastap tilge tıek etile bastady. Kezinde Shoqaıǵa qarsy jasalǵan Keńestik úgit-nasıhattardyń kúshtiligi sonshama, áli de bolsa onyń tarıhı patrıottyq tulǵasyna kúdikpen qaraýshylar tabylýda.
Zákı Ýálıdı óziniń eńbekterinde Álıhannyń tulǵasyna joǵary baǵa beredi. Álıhannyń qysqa ómirbaıanyn da keltirgen “Búgingi Túrkeli, Túrkistan jáne taıaý tarıhy” atty kitabynda Ýálıdı jazǵan maqalalarymen qazaq saıası qozǵalysynyń baǵyt-baǵdaryn belgilegen Bókeıhannyń óte eńbekqor, moraldyq jaqtan taza jáne joǵary rýhty ekenin aıtady. Ulty úshin qyzmet etýdi ózine prınsıp etken bir zıaly retinde tanylǵan Bókeıhannyń orys demokrattyq saıası qaıratkerleri ishinde de zor bedelge ıe qazaq jetekshisi retinde qurmettelgenin atap ótýde. Ýálıdıdiń pikiri boıynsha, Alash qozǵalysynyń Baıtursyn jáne Dýlatpen birge mosynyń úsh butynyń biri sanalǵan Bókeıhan Orynborda shyǵyp turǵan “Qazaq” gazetiniń rýhy edi.
Sonymen qoryta aıtar bolsaq, Álıhan Bókeıhanov tek uly isterge jetekshilik jasaǵan uly tulǵa ǵana emes, ol sonymen qatar eldiń bolashaq saıası jetekshileri bolýǵa talanty bar jastardy saıasatqa daıyndaǵan uly saıası ustaz da. 1910 jyldarda ol baǵyt-baǵdar berip saıasatqa baýlyǵan Zákı Ýálıdı men Mustafa Shoqaı bul pikirimizge dálel bola alady.
Ábdiýaqap Qara
Mımar Sınan Kórkem Óner Ýnıversıtetiniń profesory,
tarıh ǵylymynyń doktory
Eskertý: Maqala "Túrkistan" gazetine de jarıalandy.
