Búkil musylmandardyń qorǵanshysy bolǵan Osman ımperıasy ózge eldiń terezesimen teń ómir súrip, órkenıeti damyp kele jatqan shaǵynda aǵylshyndar qalaı da bul ımperıany aıaǵyn shalýdyń jolyn qarastyrdy. Sol ýaqytta aǵylshyndar Abdýl Azız ıbn Muhammed ál Saýdpen birlesip ózderiniń álsizdikterin bile otyryp ımperıaǵa tikeleı emes ony ishteı quldyratýdyń josparyn tizdi.
Osy tustaǵy ýahabızmniń eń basty qoldaýshylary Muhammed ıbn Saýd pen onyń uly Malık Abdýl Azız boldy. Aǵylshyndar (qazirgi) saýdıalyqtardy barlyq qajetti qarý-jaraqpen qamtamasyz etti jáne olardyń qoldaýymen ımperıanyń ishinen búlik shyǵarý úshin arnaıy dinı mázhab qurdy.
Bertin kele atalmysh mázhab ustanýshylar qatary tez ósip olar barlyq zamanaýı mázhabtarǵa, dinı ustanymdarǵa ashyq túrde qarsy shyǵa bastady. 1788 jyly ýahabızmdi dáripteýshiler ózderiniń ustanymdaryn alǵa tartyp aǵylshyndar bergen qarýdyń kúshimen Kýveıt jerine basyp kiredi. Sodan soń Baǵdad jerine deıin jetip Karbalany basyp alyp ondaǵy Paıǵambar ﷺ nemeresi Hýseınniń qabirin jermen jeksen etýge kirisedi.
Ýahabshylar 1803 jyly Mekke qalasyn odan ári 1804 jyly Mádına qalasyna kirip kóptegen qabirlerdi buzyp olarǵa zıarat etýge úzildi-kesildi tyıym salady. Osylaısha ýahabshylar Hıjaz dalasyn ózderine qaratqannan keıin Sham ólkesine betteıdi. 1810 jyly ýahabshylar Homs, Aleppo, Najf qalalaryna kirip úlgeredi. Alaıda, ýahabshylardyń aǵylshyndardan qarý-jaraq jaǵynan qoldaý kórgeni belgili bolyp aramy pıǵyldary áshkere bolǵannan keıin Damask halqy olarǵa qarsy turady da olardy qalaǵa kirgizbeı jiberedi. Ol ýaqytta ál Saýd aǵylshyndarmen jaqsy qarym-qatynasta ekenin bútkil musylmandar biletin jáne ýahabshylar da osyndaı qatynastyń arqasynda paıda bolǵanyn ýaqyt óte kózi ashyq musylmandar ańǵarady.
Endigi jerde ýahabshylar qatary kóbeıgennen keıin olar dinmen qatar Osman ımperıasyn qulatyp onyń ishindegi basqa dinı mázhabtardyń jolyn kesý úshin saıası ómirge aralasa bastaıdy. Biraq mundaı jospardy ımperıa quramyndaǵy mázhabtyń ókilderi bilmeýi tıis qupıa jospar bolatyn.
Ýahabızmniń negizin salýshy Muhammed ıbn Abdýl Ýahhab Hanbalı mázhabynyń ókili keıbir dinı máselelerde óziniń kózqarasyn asyra siltep onymen sanaspaǵandarǵa qarsy shyqqan tulǵa. Ol Quran men súnnetti túsinýdegi kózqarasynyń saldarynan kóptegen ıslam ǵulamalary tarapynan synǵa ushyraǵan. Máselen, Abdýl Ýahhab Muhammed Paıǵambar ﷺ qabirin zıarat etýge tyıym salǵany bylaı tursyn ony isteýshi úlken kúnáhar degen. Sondaı-aq, kimde kim sol qabirdi zıarat etýge arnaıy saparǵa shyqsa ol namazyn sapar retinde qysqartyp oqı almaıdy sebebi, ol kúná jasaý jolyna shyqty, degen úkim shyǵarǵan. Buǵan dálel retinde Paıǵambardyń myna hadısin keltiredi: «Úsh jerden basqa jerge sapar shekpeńder: Haram meshiti, Aqsa meshiti jáne Paıǵambar ﷺ meshiti». Sondaı-aq, Abdýl Ýahhabtyń kózqarasy boıynsha Haram, Aqsa, Paıǵambar ﷺ meshitterinen basqa jerlerge arnaıy jumys saparmen nemese qonaq shaqyrýymen t.b. osyndaı sekildi jaǵdaılarda barýǵa bolady biraq, qulshylyq qylamyn degen nıetpen barýǵa tyıym salynady. Osyndaı úkim shyǵarǵan Abdýl Ýahhab óz kezeginde musylman ǵulamalary tarapynan kóptegen synǵa ushyrap elden qýyldy.
Osyǵan baılanysty sol ýaqytta ózge mázhab ókilderi Paıǵambardyń qabirin zıarat etýge bolatyndyǵyn alǵa tartyp myna hadısti dálel retinde keltiredi: «Buǵan deıin men senderge qabirlerdi zıarat etýden tyıǵan edim. Endi budan keıin (qabirlerdi) zıarat ete berińder». Osy hadıske súıengen búgingi ıslam ǵulamalary Paıǵambar ﷺ qabiri zıarat etýge eń laıyqty jer dep sanaıdy.
Elden qýylǵan Abdýl Ýahhab 1740 jyly patsha ál Saýdtyń qoldaýymen Dırıa taıpasyna sapar shegedi. Atalmysh taıpa Abdýl Ýahhabty qushaq jaıa qarsy alyp barlyq qonaqjaılyǵyn kórsetedi. Ýaqyt ótip halyq arasyna sińisken Abdýl Ýahhab endigi jerde óziniń dinı nasıhatyn júrgize bastaıdy. Saldarynan Dırıa taıpasy men onyń janynda ornalasqan eldi meken halqy Abdýl Ýahhabtyń kózqarasyn quptap ýahabshylar qatary kúrt óse bastaıdy. Buǵan qosy jergilikti taıpanyń kósemderi de Abdýl Ýahhabty óz qamqorlyqtaryna ala bastaıdy. Osyndaı árekettiń nátıjesinde «ýahabıa qozǵalysy» paıda bolady jáne bul qozǵalys úlken qoldanysqa ıe bolyp halyq arasynda nasıhat jáne dinı úkim shyǵarýshy arnaıy mázhab retinde júzege asady. Abdýl Ýahhab halyqqa júıeli túrde dárister júrgizýin jalǵastyrady, buǵan qosa patsha ál Saýd óziniń qaramaǵyndaǵy qarapaıym halyqqa 10 jyl boıy ýahabıa baǵytyn ustanýdy buıyrady. Osydan keıin 1757 jyly ýahabshylar sany taǵy artyp Anzara, Ýaına degen kórshiles taıpalardy basyp alyp onda ózderiniń ıdeologıalaryn taratýmen bolady. Osylaısha Dırıa ýahabshylardan qurylǵan ári bul baǵytty nasıhattaýshy negizgi taıpaǵa aınalady.
1765 jyly ál Saýd patsha ómirden ótip «ýahabıa qozǵalysynyń» áreketi birshama tómendeıdi. Alaıda, 1788 jyly 13 jyl uıqyda jatqan ýahabshylar ózderiniń baǵytyn odan ári jandandyrý maqsatynda qaıta bas kóteredi. Ál Saýd ómirden ótip onyń ornyna Abdýl Azız patsha keledi. Abdýl Azız Abdýl Ýahhab bastaǵan bútkil halyqty jınap urpaqtan urpaqqa jalǵasatyn bılik ordasyn qurýǵa shaqyrady. Halyq bir aýyzdan patshanyń bul bastamasyn qoldap atalmysh bılik ordasy qurylady. Sóıtip, bul ordany búginge deıin Najd pen Hıjaz dalasyndaǵy halyqty bıleýshi bolyp urpaqtan urpaqqa jalǵasqan ál Saýd uldary basqara bastaıdy. Aıta ketý kerek, mundaı ál Saýd bıliginiń basty dinı ustanymy Abdýl Ýahhabtyń baǵytynyń negizinde qalandy. Bıliktiń ustanymy ýahabızm bolǵannan keıin bul mázhab kórshiles elderge tez tarady. Patsha Abdýl Azız dereý áskerı kúsh jınap Kýveıt eline qaıta basyp kiredi. Osy turǵyda Abdýl Azızdiń qoldaýymen aǵylshyndar Kýveıtti ózderine qaratpaq boldy. Buny bilgen Kýveıt halqy dereý Osman ımperıasynan kómek suraıdy. Imperıanyń qoldaýyn kórgen Kýveıt kóptegen Reseı, Germanıa, Fransıa sekildi úlken alpaýyt elderdiń alaıtqan kózderinen aman qaldy.
Ýahabshylar arab túbeginde úlken qoldanysqa ıe bolyp kelesi qadamdaryn Irak, Sham jerlerine qaıta basty. Qajet bolǵan jaǵdaıda ýahabshylar ózderine qarsy kelgen musylmandarǵa qarýly shabýyldar uıymdastyryp turdy. 1772 jyly Muhammed ıbn Abdýl Ýahhab ómirden ótip onyń ornyna uly keledi. Ákesiniń jolyn qýǵan ıbn Muhammed Saýdıa bıligimen birigip ýahabızm mázhabyn saıası baǵytta qoldanyp Osman ımperıasyna qarsy shyǵady. Sóıtip musylmandar arasynda mázhab aralyq shıelenister odan ári kórinis tabady.
Ál Saýd pen aǵylshyndar arasyndaǵy tyǵyz baılanys bútkil halyqqa belgili boldy budan bólek aǵylshyndar ál Saýd urpaǵynyń jeke memleket qurýyna jáne bul úshin olarǵa qarý-jaraq bergenderin jasyrmaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Eger aǵylshyndardyń mundaı jan-jaqty qoldaýlary bolmaǵanda ál Saýd urpaǵy búginde mundaı dárejege jetpegen bolar edi. Aǵylshyndardyń bul áreketterine qarsy bolǵan Fransıa eli ýahabshylardyń taralýyn qoldamaǵan edi. Sonymen qatar Osman ımperıasy da óz kezeginde shyrmaýyqtaı shyrpyp kele jatqan ýahabshylarǵa qarsy jan-jaqty soqqy jasasa da olardyń jaıylǵan tamyrlary ár jerden qaıta jandanyp jatty. Sóıtip, ımperıa Mysyr patshasy Muhammed Álıden ýahabshylardy elge kirgizbeýge baılanysty sheshimder qabyldap, dereý shara qoldanýdy talap etti. Alaıda, Mysyr patshasy ımperıanyń bul talabyn oryndaýǵa asyǵa qoıǵan joq. Ásilinde Muhammed Alı Fransıa tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolǵan edi. Sebebi, Muhammedtiń taqqa kelýine Fransıa úkimeti yqpal etken bolatyn.
1811 jyly ýahabshylardyń qozǵalysyna qarsy Fransıa patshasy óziniń áskerin jumyldyrǵan Týson esimdi ulyn Mysyr eline kómek retinde jiberdi. 1816 jyly Mysyr ásker basy Ibrahımmen birikken Týson áskeri birlese otyryp ýahabshylarǵa qarsy úsh aıǵa sozylǵan shaıqas uıymdastyrady. Nátıjesinde, oısyrata jeńilgen ýahabshylar sharasyzdyqtan keri Dırıaǵa qashyp qutylady. Buǵan qosa Ibrahım áskeri isin sońyna deıin jetkizý úshin Dıráǵa at basyn buryp ondaǵy ýahabshylardy taǵy qyryp saldy. Osylaısha ýahabshylar men aǵylshyndardyń jyldar boıy qurǵan aram pıǵyldy josparlaryn jermen jeksen boldy. Degenmen, bul ýahabshylardyń tamyry túgeldeı kesildi degen sóz emes.
Sheıh Taqıdın Nabhanıdiń jazǵan
«Osman Imperıasy qalaı quldady»
atty kitabynan alynǵan.
Aýdarǵan: Jalǵas ASQATULY
E-islam.kz
