Oljas Súleımenov 80 jasta
Oljas Súleımenovtyń arǵy atasy esimi «Orta júzge uran bolǵan Er Oljabaı» azattyq úshin shaıqastarda, bergi atasy «Úsh júzge aty málim Jaıaý Musa» atameken, týǵan jer úshin kúresterde talaı shyrǵalańdy bastan ótkerse, ómirin áskerı qyzmetke, el qorǵaý isine arnaǵan ákesi Omar jappaı jazalaý kezeńiniń qurbanyna aınaldy. Oljas ata-babasynyń kindik qany tamǵan atajurty Baıanaýyldan jyraqta, Alataý bókterindegi Almaty shaharynda qazaqtyń nebir jaqsylary men jaısańdarynyń taǵdyryna «Úshtiktiń» úkimi oqyla bastaǵan 1936 jyly dúnıege keldi. Bir jasqa jetpeı ákeden aırylsa da, buıyǵy tirlik keshken joq, tamyrynda lúpildep turǵan tekti tulǵalardyń qany ony soqtyqpaly soqpaqsyz jerge bastap, synǵa saldy!
Klasık aqyndar, aldymen, asqaq darynyn álemge pash etip, órkenıetti elderdiń zıaly qaýymyna ózderin moıyndatatady, Oljas ta sóıtti. 1961 jyly qazaq jeri: Baıqońyrdan alǵashqy ǵaryshker Iýrıı Gagarın «Vostok» ǵarysh kemesimen ǵalamshardyń tartylys kúshin keıin serpip juldyzdy aspanǵa samǵaǵan 12 sáýir kúni aqyn Oljastyń bir demde jazǵan «Adamǵa tabyn, Jer, endi!» poemasy qoǵamdyq sanany dúr silkindirdi! Qazaqstannyń sol kezdegi astanasy Almatynyń turǵyndary jalpy ádebıet tarıhynda buryn-sońdy múlde ushyraspaǵan tosyn jaıt: poema basylǵan paraqshalar ushaqtan qala ústine tastalǵanynda aspannan óleń jaýǵandaı asqan tańyrqaýly áserge bólendi!
Odan soń Uly Dalanyń jyraýlary jurtyndaǵy orystildi qazaq aqyny «Arǵymaǵymen» Reseı qalalarynyń qaqpasynan: «Ýa, arýaq!» dep, urandata shaýyp kirdi!.. Sol shaqta orys zıalylary baıyrǵy jaýgershilik zamanyndaǵy Qaztýǵan men Mahambettiń aıbyndy rýhtary atoılap turǵan óleńderge tań-tamasha qalyp, aqyndy eriksiz tyńdady. Sosyn, fransýzdar, odan soń ózge halyqtardyń shyǵarmashyl kúshteri Oljastyń Dala poezıasynan tamyr tartqan óleńderin óz tilderinde oqyǵanda burqyraǵan jýsan ısin jutyndy jáne ol ıistiń Shyǵys shaıyrlary jyrlaǵan ıranı baqtardaǵy raýshan gúlderdiń juparynan múlde bólek ıis ekenin sezindi.
Oljas ultjandy oıly azamat retinde zamanalar qoınaýyna úńile zer salyp, týǵan eliniń tarıhı jadynda kómeski tartqan babalar beınesin kórdi, únin de estidi. Baba tarıhtan jetken daýys júregin julqylap, namysyn oıatty. Qyzmetten qoly bosaǵan kúnderi tarıh oqýlyqtaryna engizilmeı, qasaqana tasada qaldyrylǵan aqıqattardy izdep, muraǵattardy aqtardy, kitaptardy paraqtady. «Máskeýge barǵan bette Lenın kitaphanasynan 1926 jylǵy sanaqtyń qorytyndylary jarıalanǵan jınaqty taýyp oqyǵanmyn. «Kazahı – samaıa krýpnaıa nasıonalnostSovetskogo Soıýza – 6 mln. 200 tysách chelovek» degen tusyn kóshirip te alǵanmyn. Al 1939 jyly sol 6 mıllıonnan astam qazaqtan 2 mıllıon ǵana qalǵan... Mundaı qorlyqqa tek qoı minezdi halyq qana shydaı alady. Al biz jylqy minez halyq emes pe edik?!» – dep jazdy.
Bir top jazýshymen birge 1967 jyly Pavlodar oblysyna kelip, óndiris oryndaryn aralady. Obkom men Ermak (qazir Aqsý) qalalyq partıa komıtetiniń jaýapty qyzmetkerleri jazýshylardy tarıhı-ıdeologıalyq mán-mańyzy joǵary eskertkish esebindegi ataman Ermak músininiń janyna aparyp, «Sibirdi ıgerýshi» kazak jasaqtary jaıynda madaq sóz aıta bastaǵanda otyzdan endi asqan qyzý qandy aqyn jerge bir túkirip, teris aınalyp ketti!.. Kóp uzamaı «Vystýplenıe ý památnıka Ermaký» óleńi dúnıege keldi. Budan soń 1985 jyly atajurty Baıanaýylǵa, babasy Jaıaý Musanyń 150 jyldyq mereıtoıyna qurmetti qonaq retinde keldi. Mádenıet úıiniń sahnasyna kóterilgeninde toıshyl qaýym tik turyp dý qol shapalaqtap qurmet kórsetti! Ǵımaratqa syımaı syrtta qalyp «Oljas!», «Oljas!» dep aıqaılaǵan jastardyń daýsy Aqbet taýǵa qaraı órlep bara jatty!
Uzaq jyldar boıǵy izdenistiń nátıjesinde Uly Dalanyń mádenıeti, turmys-salty, áskerı áleýeti, orys kinázdikterimen hám ózge eldermen san qyrly qarym-qatynasyna arnalǵan «Az ı Ia» kitabynyń jaryq kórýi keńestik qoǵamǵa tán emes aıryqsha qubylys boldy! Orys tarıhyn aqyndyq kózben ádil baıyptaýy ımperıalyq ıdeologıaǵa negizdelgen resmı tujyrymdarǵa kereǵar keldi. Sondyqtan, Súleımenovty saıasat sahnasynda ońdyrmaı súrindirýdi kózdegen sur kardınal Sýslov uıymdastyrǵan keńestik ǵylymı ortadaǵy pikirsaıysta Oljas óziniń suńǵyla biliminiń arqasynda qaptaǵan qarsylastarynan mereıi ústem tústi! Sóıtip, óz bedelin men ataq-dańqyn qorǵap qana qoımaı, eliniń abyroıyn aspandatyp Alataý bókterine oraldy! Bul jeńis 300 jyldyq bodandyq zardabynan eńsesi ezilgen qazaq eli men túrki halyqtarynyń ulttyq sanasynda maqtanysh sezimin týdyrǵan túrki álemindegi alǵashqy Jeńis edi...
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarmasynda tóraǵalyq etken kezinde (1983-1991) O.O. Súleımenovtyń árbir is-áreketi ádebı qaýymnyń ǵana emes, qarasha halyqtyń da nazarynda turdy. Kompartıa men qaýipsizdik organdary basshylyǵy bolsa ony jiti baqylaýda ustady. Sondaı jaǵdaıǵa qaramastan, 1986 jyly Qazaqstan Kompartıasy OK V plenýmynda D.A. Qonaev qyzmetinen bosatylyp, óz kadrlary onyń ózinen kúrt teris aınalǵan qıyn kezde tek bir adam – O.O. Súleımenov qana birinshi basshyǵa degen qurmeti men azamattyq ustanymynan tanǵan joq! Sol syndarly saǵattarda alańǵa bettegen jeltoqsanshy jastardyń bir toby: «Oljas!», «Oljas!» dep aıqaılap, ondaǵan myń adamǵa jalaýger bolar jaýjúrek tulǵany izdedi! Biraq, «albyrt minezdi jastardy aldap-arbap V plenýmynyń sheshimine qarsy shyǵýǵa úgittegen Súleımenov» dep kúdiktengen arnaýly qyzmet adamdary onyń júris-turysyn shektep tastaǵan bolatyn.
Kezinde bozbala Abaı Ahmet Rıza medresesinde bilim alǵan, kópshilik kitaphanasynan orys demokrattarynyń shyǵarmalarymen sýsyndaǵan, keıin Alash qaıratkerleri astana qylǵan Semeı shaharynda, amal ne, jeltoqsanshy stýdent Qaırat Rysqulbekovtyń aqtyq demi úzildi! Keńestik demokratıa men jarıalyqqa úmit artqan órimdeı jastyń túrmedegi qazasyna qabyrǵasy qaıysyp, onyń beıkúná qurban ekenin der kezinde jarıa etken tulǵalardyń biri Oljas edi. Budan soń qýǵyn-súrginge ushyraǵan birneshe jeltoqsanshynyń aqtalýyna yqpal etti, endi bireýlerine óz qarjysyna páter satyp áperdi!
Egemendiktiń alǵashqy ekonomıkalyq qıyn kezeńinde aılar boıy zeınetaqylary berilmeı taryǵyp júrgen egde analar Oljasty úıiniń aldynan tosyp alyp, nan men sútke dep aqsha suraǵanynda qaltasynda baryn solardyń qolyna ustata saldy. Ámıanynda kók tıyn qalmaǵan kúni ózinen kómek ótingenderge «satyp pul qylyńdar» dep, ústindegi bylǵary plashyn sheship berip ketti. Bul týraly bireýler biletin shyǵar, biraq kópshilik bilmeıdi.
Uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO kóleminde atap ótý jóninde másele kóterip, usynys jasaǵan da osy Oljas Súleımenov edi! Abaıdyń kindik qany tamyp, máıiti máńgilik tynshý tapqan óńir týraly jazǵan eki shýmaq óleńinde:
«Qaıǵy-sherden bastalmaǵan joq sári,
Qýarǵan shóp, tambaı kóktiń káýsári.
Zár sekildi, ý sekildi kádimgi
Gúl ataýly sap-sary...
Shyńǵystaýda jatyr mazar sazaryp» –
degen joldarda ý sekildi sap-sary gúlderdiń kórinisi arqyly Oljastyń atom synaqtarynyń zardabyn sýrettegenin senzýranyń jiti kózi baıqamady, tek zerek oıly oqyrmandar ańǵardy. Nemese «Japan dala jabaıy» óleńinde qazaq jeriniń Taras Shevchenko men Fedor Dostaevskııge, sheshender men ıngýshtarǵa katorga bolǵany úshin keshirim surap, «Bizder sonda, Katorgada týǵanbyz» dep jyrlaǵan aqynnyń Qazaqstanǵa qarata aıtqan:
«Bárin de sen synap kórdiń,
Al endi
Synaýlarǵa tıym salý jasasyn!» – degen
joldardyń astarly maǵynasynan aqynnyń ıdeıasyn túsinip, úreılengender boldy. Óıtkeni, keńestik zamanda, komýnıstik qoǵamda osyndaı qatpar syrly, ıirimdi oıly óleń jazbaq túgil, «Uly aqyn dúnıege kelgen qasıetti óńirdegi ıadrolyq synaýlarǵa tyıym salý kerek» degen oıdyń ushyǵyn sanaǵa uıalatýdyń ózi úreıli edi! (Óleńderdi aýdarǵan Qadyr Myrza Áli).
Mine, sóıtken Oljas Súleımenov KSRO Joǵary Keńesiniń depýtattyǵyna kandıdat kezinde, 1989 jyldyń 25 aqpanynda Qazaqstan Ortalyq televızıasy arqyly Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda ıadrolyq qarýlardy synaýdy dereý toqtatýdy talap etken Ashyq málimde jasady! Mundaı oqys is-áreketke baılanysty ne isterin bilmegen jurtshylyqtyń alǵashqyda abdyrap qalǵany ras. Áıtse de, kóp keshikpeı halyqtyq qozǵalys kúsh alyp, atomsyz beıbit ómir úshin kúres bastaldy! Ol ózi jetekshilik etken «Nevada-Semeı» antıadrolyq qozǵalysynyń qoryna óz qarjysynan 10 myń AQSH dollaryn (!) aýdardy. Aqyry, ádildik saltanat qurdy: 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» №409 Jarlyqqa qol qoıdy, sóıtip aınalasyna ajal sáýlesin taratqan atom ordasy jabyldy!
Táýelsizdik kezeńiniń alǵashqy jyldarynda shyǵarmashylyqpen jáne qoǵamdyq istermen aınalysqan Oljas Súleımenov 1995 jyly asa jaýapty memlekettik qyzmetke bekitilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Italıadaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi retinde alys saparǵa attandy. El-jurty aqynǵa aq jol tilep Almatydan Rımge shyǵaryp saldy. Jaýgershilik zamanynda Oljabaı batyr qorǵaǵan, bodandyq kezeńinde Jaıaý Musa ánmen áldılegen Ertistiń Baıanaýyl óńiriniń aqyndary da únsiz qalmady, Oljasqa óleńmen hat joldady.
Árıne, «Taýlardy alasartpaı, Dalany asqaqtatqan» birtýar perzenttiń tulǵalyq bolmys-bitimin jan-jaqty ashatyn tolyqqandy týyndy áli dúnıege kelgen joq. Ýaqyt úlken jaýapkershilikpen kirisýdi tileıtin tolaǵaı isti bolashaq urpaqtyń enshisine qaldyrady...
Oljasqa hat
Sóıle, Oljas!
Sóz kúter Qudaı senen!!!
Tunjyraısyń ún-túnsiz,
Muńaısa Álem.
Uly Dala atynan Uly Úrimge
Úsh qaıtara aıt endi duǵaı sálem!
Eliń aman tas-túıin qamaldaıyn!
Ata jurtyń atomsyz araldaıyn…
Sóıle endi,
Qazaqtyń uly Elshisi,
Qaz daýysty Qazybek babamdaıyn!
Alataýdyń almaly alaptary
Búr jardy áne sen jaqqa qarap taǵy.
Ýshyqqan joq jarasy Degeleńniń
Ushyqtaǵan boztorǵaı qanattary…
«Arǵymaqtar» tappaıdy tynys-tynym,
Serpilgeniń Seniń de durys búgin!
Uly Dala – Uly Rýs uqty, mine,
«Myń bir sózden» myńjyldyq týystyǵyn!
Myń ekinshi sózińdi bastap endi,
Bir bastyqtyr keýdesi asqaq eldi!
Jer Ana da, Adam da jalqy ekenin
Bul Adamzat túsiner Jasqa keldi!
* * *
Tyrna únimen tursa da jyrlap Dalam,
Ózge ólkeniń minezi jumbaq maǵan…
Dir etti ǵoı Ǵalamshar
Keı sátteri
Táńir kókte, Sen jerde til qatpaǵan!..
Juldyzdy oılar jatqanda jamyrap-aý,
Beıqam turǵan Sen mynaý,
Táńir anaý…
Perzentteri qadyryn uqqan kúni
Jer Ana da Adamǵa tabynar-aý!..
Keshir, Aǵa!
Dilmarsyp baramyn ba?..
On ǵasyrdyń zili tur qabaǵyńda!
Atylǵan nur jarylǵan juldyzdardan
Jarq etti de sóndi ǵoı janaryńda!
İzdegendeı boldym-aý ózińnen min.
Jerdi aınala jelgende boz ingen Kún,
Ǵaryshtaǵy bozǵyltym tumandyqtaı
Jaýdyraıdy jap-jaryq kózińnen muń.
Asqaqtatpas Dalany kúnshil jurtqa
Alasarmas Taý bolyp
Tursyń syrtta!..
Biraq Elshi bolý da ońaı emes,
Paıǵambarsyz ótken bul myńjyldyqta…
* * *
Sóıle, Oljas!
Sańqyldap, saırap búgin,
Qaıta estilsin Ǵaryshtan aıbatty úniń!
Qaıta oıansyn Tarıhty dúbirletken
Qyl shashaǵy jelkildep baıraqty Ǵun!
Eski jurtqa Edildi umytpaǵan
Emirense mańdaıyn buryp Dalam,
Qyryq qaqpasy Úrimniń syńǵyr qaqty,
Myń jarym jyl únsizdik qulyptaǵan…
Sýǵa salyp Aqynyn, órtke salyp
Synasa El, eńbegi esh ketpesi anyq!
Sen kúrsinseń ulıdy-aý uly túnde,
Kók Bóri Ana emshegin kókke saýyp!
Jer astynan estilse dúbir taǵy…
Tyrna daýsyn qus joly shubyrtady!
Kók Baıraǵy jelkildep Otanyna!..
Oralar, – dep oılap em, – Ǵun urpaǵy.
Boz Dalanyń ısinen talaı dana
Eltigende…
Shydaısyń qalaı ǵana?!
Boz jýsannyń bir talyn alyp erteń,
Men sońyńnan baraıyn jaraı ma, Aǵa!
Kóleńkeńe ińkar bop qanshama baq,
İzińdi de bul shaqta ańsar alap.
Perzenti ediń áıtse de Ǵalamshardyń,
Qaıda júrseń bolǵaısyń saý-salamat!
-İİ-
Saǵan arnap tógiltip tolǵaý Dala,
Úshburysh hat tyrnadan joldaýda, Aǵa.
Seniń isiń – Adamdy tabystyrý,
Meniń isim – óleńdi qorǵaý ǵana…
Ózim jurtta, oı-sanam júr qańǵyryp,
Shóje torǵaı tórde otyr, suńqar turyp…
Meniń ultan bolǵanym azdaı,
Bul el
Jyrymdy da qoımaqshy ultan qylyp!
Arym kónbeı jat jurtqa jaýtańdaýǵa,
Asaý jyrdy bul iniń arqandaýda!
Janarynda zerdemniń buldyraǵan
İńkarmyn men Bulanaı, Balqan taýǵa!..
Shaqta biraq shaıqalǵan teńiz keýde,
Shaǵala úmit shalǵaıdan kóz úzbeýde!
Er Tarǵynnyń izimen erteń iniń,
(Erlik emes),
Ketedi-aý El izdeýge!..
Sharasyzdan jat jurtqa basty bursaq,
Burqyldaıdy-aý janardan ashshy burshaq!..
Men Qyrymǵa qaratsam mańdaıymdy,
Tý jelkemnen til qatpas Dáshti Qypshaq!
Tý syrtymnan kúrsinbes Uly Dala!
Men kózimdi ıiltken Qyrymda ana
Mańdaıyma tıgizer ystyq ernin
Kim bar deısiń?!
Túsinem muny da, Aǵa!
Sondaı bir er shyqsa eger,
Oı, dúnıe-aı!..
Muzdap turǵan jon arqam jylyna ma?!
Syzdap turǵan júregim,
It kóılekti
Kıgen jerden sonda da sýyna ma?!!!
Shyqqyr kózdi sońyma bir qaratsam,
Jurt kóńili maǵan da buryla ma?!
Keshe ákeń Omardyń kindik qany
Tamǵan Baıan jaıymdy uǵyna ma?!
Sony oılaǵan Ertistiń jaǵasynda
Mendeı ini ózińe týyla ma?!
Osy sózdi aıtqansha, Aǵataı-aý,
Bursam etti mańdaıdy qubylaǵa!!!
Qaıda baram bul jerde týsam jylap?!
Kóńildi júr… degeni kil sandyraq.
Tostaǵanyn taýysqan qolyndaǵy
Tas balbalǵa turmyn ǵoı uqsańqyrap…
Ol da bálkim bul Elge kerek shyǵar,
Qoı kózinde qozdaǵan myń shamshyraq!
Mende arman bolar ma,
El-jurtymnyń
Qalaýymen mańdaıdy bursam jyraq.
Aıhaı, shirkin!..
Jat jerde Sen tárizdi
Kók Baıraqtyń túbinde tursam biraq!!!
Arman QANI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy
Pavlodar oblystyq fılıalynyń dırektory,
«Nevada-Semeı» qozǵalysynyń ardageri.
