Osy kúngi keıbir tarıhshylar aýzyn ashsa boldy, Atam Qazaqtyń barlyq sózi men tarıhyn ózge ulttarǵa aparyp telıdi. Aıtatyndary orys aıtty, parsy aıtty, arap aıtty, qytaı aıtty bolyp kete beredi. Týra bir qazaqtyń tańy solarsyz atpaǵan sıaqty. Aqıqatynda, munyń bári kerisinshe bolǵan, ıaǵnı búkil álem elderiniń tarıhy óz bastaýlaryn Qazyq jurttan (Qazyǵurttan, Qazaqtan) alady.

Arabtar Anes sahabanyń kezinde 125 tańbaly qazaqtyń quramynda bolǵan. Biz bunyń deregin Adaı – Kelimberdi - Muńaldyń - Jaýly - Eskeldi atalyǵynan órbıtin Súgir jyraý Begendikulynyń (1894-1974) «Shejire jyr» dastanynan tabamyz:

              «Ybyraıym, Kenǵan eki aýyl                                                   

              Aljasyp dinge talasqan,  

              Kenǵannyń bir áýleti       

              İshe bergen araq-sharaptan.

              Ybyraıymnyń áýleti

              Kelemesin qaıyryp

              Aqan taýdyń etegi (Aq taý, Aq Man taýynyń M.Q.)

              Arapa bizge bolsyn dep (Ardyń apasy (anasy) bolsyn dep M.Q.)

              Alty taqta araptan (Qazirgi Arap jurty (Arabıa) M.Q.)

              Áji baryp dám tatty.

              Áji bilimdi bulaqtan (Táz áke biliminen, Tájiniń túbiri Áji M.Q.)

             On segiz myń ǵalamdy

             Sonda Súleımenge suratqan

             Musylman, kápir birigip

             Aralasyp júrgende

             Qulshylyq úshin Qudaıǵa

             Muhambetke úmbet bolǵanda

             Bir dindegi halyqpyz,

             Atamyz Ánes sahaba,

             Musylmannyń balasy

             Júz jıyrma bes tańbaly

             Osy otyrǵan kópshilik

             Sol Ánestiń aýmaǵy.

             Arabtar asyp ketipti

             Mekke, Medıná bolad dep

             Musylman dinniń qaqpaǵy,

             Asan qaıǵy, Qaztýǵan

             Alty jurt ketken bul jerden

             Ánesten týǵan Jabal-dy,

            Túp atamyz Maıqy bı,

            Jaıylhan men Seıilhan.

            Seıilhannyń balasy

            Segiz arys túrikmen

             ...Qazaq pen Qalpaq bir týys

             Jaqyn eken arasy,

             Qazaq pen Qalpaq - eki aýyl

             Alaý batyrdyń balasy,

             Qalpaq eken aǵasy.

             ...Aqarys pen Janarys,

             Kishisi – atam Bekarys –

             Úsh ananyń balasy.  («Jyr darıa», 448-449 better). Jyr oqıǵasy Mańǵystaýda, ıaǵnı qazirgi Aqtaý qalasy men Kendirli aımaǵynda bolǵany jáne olardyń ol jaqqa osy óńirden ketkeni «Araptar asyp ketipti» dep aıtylyp tur.

Ybyraıym aýyly – Alshynnan taraıtyn Shybyntaı (Qypshaqtar), ıaǵnı Balyqshylar.  Shyb pen Qyptyń túbiri (túbi, atasy) Yb (yp) bolatyny osydan.

         «Qazaq bir degen el edik,

          Qaıyrly halyq atanǵan.     

          Ósip óngen qatardan:  

          Úısin, Arǵyn, Alshyn dep,

          Úsh júz bolyp atanǵan» (Qashaǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy». Almaty, 1989. 101 bet).

Kenǵan aýyly – shejirede aıtylatyn aǵaıyndy Alshyn men Kenshinniń kishisi Kenshinimiz osy. Kenshinnen jetirý taraıdy. Jetirýlar álemge áıgili Rım ımperıasynyń negizin qalaǵandar. Kenǵannyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy Mańǵystaýdaǵy Kendirli shyǵanaǵy.

Jyrda alty taqta arabtardyń 125 tańbaly qazaqtan bólinip shyǵyp otaý tikkeni, qazaqtardyń kúni keshe Altyn Ordadan jańa otaý bolyp bólinip shyqqan ózbekterdi  «óz aǵam» degeni sıaqty, Qaraqalpaqta Qazaqtyń aǵasy delinedi. Jyrda Qazaqtyń qarashańyraq ıesi ekendigi aıqyn sýretteledi. Al araq-sharapty ishe beretin Kenǵannyń bir áýletiniń jolyn qýýshylar búgingi batys, slaván (orys) elderi ekendigi eshkimge de daý týǵyzbasa kerek. Jyrdaǵy «On segiz myń ǵalamdy, Súleımenge bıletken» asa bilimdi Áji babamyzdyń  beıiti de osy Manqystaýda, Taýshyq kentiniń teristik jaǵynda 13-15 km. jerde, kúni búginde de «Áji baba» áýlıe dep atalady. 

Al, Súleımenge kelsek, on segiz myń ǵalamdy bılegen Dáýittiń uly Súleımen (Súleı-Man) atamyzda qazaqtyń naǵyz bel balasy. Áıtpese, onyń Súleı degen aty qazaq eli arasynda «Súleı» - «Ol, naǵyz Súleıdiń ózi ǵoı» - dep,  eń birinshi, uly degen maǵynada qoldanysta bolmaǵan bolar edi. Súleı Man – Súleı Mannyń balasy dep aıtylmaǵan bolar edi. Qazaqtyń «Syr súleıi», «jyr súleıi», «kúı súleıi» deıtinderi osydan. Súleımenniń tegi qazaq bolmasa, onyń esimi qazaqtyń sózdik qorynda osyndaı maǵyna da qoldanylmaǵan bolar edi. Súleımen paıǵambar Syr óńirinde (qazirgi Túrkistan) ǵumyr keshken. Súleımenniń anasy Iapa  sol óńirdegi Aqmeshit jerasty meshitine jerlengen delinedi. Syr súleıi degen sózdiń tolyq maǵynasy, Súleımen Syr óńiriniń urpaǵy (balasy) degen sóz. Shynynda da uly Atamyz osy óńirde ǵumyr keship, osy óńirden «on segiz myń ǵalamǵa» ádildikpen bılik júrgizgen.  Súleımenniń ata jurty búgingi qazaq dalasyndaǵy Manqystaý men Syr óńiri.

Arabtar kezinde qazaqty  ózderinen taratýǵa tyrysqan. Ol jaıly Shákárim atamyz:

        «Arabsyń» degen sózdiń túbi shirik.

        «Pálenshe sahabanyń zatysyń» dep,

        Aldaǵan din jamylǵan óńkeı júlik.

        Adamnyń tuqymynan — Nuq paıǵambar,

        Úsh uly — Ham, Sam, Iafas, mine, osylar.

        Iafastyń bir balasy Túrik degen,

        Órbigen sonan ósip talaı jandar.

        Bolady arab jurty — Samnyń uly,

        Biledi shejireniń bári muny» (Sh.Qudaıberdiuly «Qazaq qaıdan shyqty»).

Qazaq halqy, sonymen qatar  álem halyqtarynyń kópshiligi kóshpeli Arabtardy ejelde, tipti kúni búginde de Aǵarlar (Agarıane) dep ataıdy. Aǵardyń sóz túbiri Aǵa ǵoı. Demek, Arabtar da joǵary da kórsetkenimdeı Qaraqalpaq, Ózbek sıaqty Qazaqtan enshi alyp bólek shyqqan kóp balasynyń biri. Osylaısha,  álem elderiniń barlyǵy da qarashańyraqta otyrǵan qazaqtar úshin «aǵa» bolyp tabylady. «Quraıysh taıpasy Mekkedegi tekti taıpalardyń biri ekenin jurt biledi, al  Muhammed sol Quraıyshtyń burynǵy ótken ataqtylarynyń atasy – Qosaı áýlıeniń tikeleı urpaǵy ekenine eshkim de shek keltire almaıdy. Nasaralar men ıahýdıler quraıyshtardyń, ıaǵnı kóshpeli arabtardyń (agarándar) Ismaıl men Ibragım urpaqtary ekenin atam zamannan biledi. Muhammedtiń óz ákesi Abdolla týraly da Mekke jurtynda ǵıbratty áńgimeler jetkilikti» (A.Quntóleýuly «Muhammed Paıǵambar» Almaty-2003. 124 bet).

Jalpy búkil álem Arabtarǵa telip júrgen Islam dini Qazaq qaǵanattyǵynyń aıasynda dúnıege kelgen. Týra osyǵan uqsas pikirdi B.Rústemovtyń «Tarıh jáne zaman úndestigi» atty eńbeginen tabamyz: «Islam tarıhy jalpy álemdik, musylmandyq jáne túrki órkenıetinde mańyzdy oryn alady. ...Paıǵambardyń isin jalǵastyrýshy alǵashqy uly tulǵalar Ábý Bákir, budan keıin Omar, Ospan jáne Álı. Olardyń kezinde memleket basqarý Halıfat, al bıleýshiler – halıfter dep ataldy.

Ákeden balaǵa berilip kelgen ǵasyrlar boıyna jınaqtalǵan bilimniń, tájrıbeniń jáne olardyń ózderi jergilikti turǵyndar arasynda qurmet pen bedelge ıe bolýynyń nátıjesinde, olardyń keıbireýleri bıleýshi men din basyna aınaldy. Baba túkti Shashty Ázız  (8-9 gasyrlar) Ábý Bákirdiń urpaǵy bolyp tabylady. Ol óz zamanynda bıleýshi (Mekkeniń), áıgili dinbasy boldy (búginde súıegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qumkent aýylynda). Onyń ákesi Keremet Áziz de Mekkeni bılegen. Qumkentte týǵan qudiretti bıleýshi Edige de Baba túkti Shashty Ázizdiń urpaǵy, onyń kezinde, Aqsaq Temir qaıtys bolǵannan keıin Altyn Orda anaǵurlym qýatty ımperıaǵa aınaldy. Móńke bı Edigeniń urpaǵy sanalady. Áıgili qazaq batyrlary Eset pen Bekette Edigeniń urpaqtary. Edige bı men Móńke bı jaıynda profeessor Muhtar Qul-Muhammed aýqymdy ári tanymdyq ǵylymı zertteý jumysyn júrgizdi. Tamyr jelisi Ábý Bákirge keltiriletin áıgili orys knázy Iýsýpov ta Edigeniń urpaǵy. Altyn Orda handarynyń biri Mamaı da (Reseıdegi Mamaı qorǵany Mamaıdyń qurmetine atalǵan) Ábý Bákirdiń teginen. Mamaıdyń shóberesi Rýs tarıhynda Uly knágına ataldy, ol Ivan Groznyıdyń sheshesi» (Juldyz 11-12 2006 jyl. 142 bet). Joǵaryda kórsetilgen Halıf laýazymy da óz tegin Manqystaýdan alady. Qalıpan atamyzdyń ómir súrgen jáne jerlengen jeri de Manqystaý. Qalıpan atamyzdyń qorymy ornalasqan jer Aqtaý qalasy men Fort Shevchenko qalasynyń arasyndaǵy tas jol boıyndaǵy Saıyn Shapaǵatov eldi mekenine jaqyn jerde.

Arap, Arabıa – sóz túbiri Ar. Iá, Iá kádimgi ózimizdiń Arystar degendegi Arymyz. Ar sózi kúni búginde de qoldanysta. Namys sóziniń balamasy. Ár azamattyń qorǵaýǵa tıisti ary men namysy: Ar-ımany, Atamekeni, Otbasy.

Tarıh taǵlymy:  Adam da osy úsheýi túgel bolmasa ondaı adamdardy Uly Atalarymyz Arsyz dep ataǵan.

Arap ataýy Arabıa turǵyndarynyń jalpylama ataýy. Arap degen ataýdy olarǵa bergen bizdiń atalarymyz. Tolyq maǵynasy joǵarǵy jyrda aıtylǵandaı «Ar Apa». Analyq tekti bildiredi. Qaz Adaı shejiresinde Ar qorǵaýshylardyń qarashańyraǵy Adaı – Kelimberdi – Muńal – Jaýly – Jary bolyp taratylady. Jary rýy ataýynyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy)  «Ar» bolatyny osydan. Atam Qazaq ta sóz túbiri (óz túbi) eshqashan jańylysqan emes jáne jańylyspaıdy da. Jańylysatyn adamdardyń sanasy, ıaǵnı bilim deńgeıleri men aqyldary ǵana.

 «Adaıdan eki bala – úlkeni Qudaıke, kishisi Kelimberdi.

Qudaıkeden eki bala – úlkeni Tázike, kishisi Qosaı.

Kelimberdiden alty bala: úlkeni Qunanorys, Aqpan, Balyqshy, Jemeneı, Tobysh jáne kenjesi Muńal. Muńaldar Adaı atanyń kenje nemeresi, ıaǵnı olardyń qarashańyraǵynyń ıesi. Adaı atamyzdyń jaqqan oty Muńaldarda, sondyqtan olar «Muńal oshaq» dep atalady» (Qaz Adaıdyń shejire dereginen).

 «Arabıa túbeginde Islam dini paıda bolǵansha arabtar taıpa-taıpa bolyp kóship-qonǵan. Taǵdyrlary naǵyz bizdiń qazaq qoǵamyndaǵy taıpalarǵa uqsas. Olar da ejelden qalyptasqan ádet-ǵuryp dástúrlerimen ómir súrip, árbir taıpa nemese rý basynda aqsaqaldar «sheıh» otyrǵan. Olar ásirese «qanǵa-qan», «kózge-kóz», «janǵa-jan» dástúrin myqty ustaǵan, ıaǵnı qun kegin búkil rý bolyp, mindetti túrde qaıtarǵan.

Arabtar taıpalyq qurylymnyń jón-joralǵylaryn qatań saqtaǵan. Bul salt myńdaǵan jyldar boıy eleýli ózgeriske ushyramady dese de bolǵandaı. Taıpalar, rýlar shańyraqtarǵa, atalastarǵa bólindi.

Arab eli qonaq bolýdy jaqsy kóredi jáne ózderi de qonaqjaı. Qonaqjaılyq dástúrlerin kıeli qaǵıda sanaıdy. Qonaqqa keń dastarhan jaıyp, baryn berip syılaıdy. Moınyna qan júktegen qonaqtyń ózinen dastarhan ústinde kek qaıtarylmaıdy. Ata jaýyń bolsa da, qurýly turǵan úıińniń bosaǵasynan ishke bas suqsa boldy, qanyń qaraıyp tursa da, óshpendilik qoldanbaıdy. Tútin tútetken oshaǵyńnyń tabaldyryǵynan attaǵan meımanǵa, quı qara bolsyn, quı tóre bolsyn meıli, sońǵy qoı, aqyrǵy túıe soıylady. Meımandy kúte almaý súıekke túsken tańbadaı, óıtip jer basyp júrgennen, tirileı jerge kirgenniń ózi artyq. Qonaq adam ıis shyqqan jerge tútin ańdyp kelmeıdi, ot ıesiniń qurmetine, abyroı-dańqyna bola keledi, qonaq – qyryqtyń biri qydyr, qonaq álemde, aınala tóńirekte ne bolyp jatqanyn aıtýshy, jaqsynyń da, jamannyń da jyl qusyndaı habarshysy, qonaq qýań shóldegi qudyq sýyndaı bilimniń de, ilimniń de bulaǵy. Qalaı degenmen de, kóshpendi arab taıpalarynyń dástúri boıynsha, dál bizdegideı qonaqjaı bolýdyń máni orasan zor.

Arab taıpalarynyń salty boıynsha, basyna bórik kıgen árbir erkek kindik – sarbaz sanyna jatady. Olar jaıylymdaryn, qudyqtaryn, mal-múlkin, bala-shaǵasyn at ústinde júrip, bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen qorǵady, kórshilermen tatýlyq, dostyqqa serttesip, múmkindiginshe ýádelerin buzbaýǵa tyrysty. Olar odaqtar quryp, aýyzbirlikterin qyz berip, qyz alý arqyly qudalasý jolymen nyǵaıtyp otyrdy. Álsiz, adam sany az taıpalar ózara birigip, ne myqty taıpalardyń qol astyna ótip, áý basta azan shaqyryp qoıǵan attarynan aıyrylyp qalǵan kezderi de boldy.

Al, keıbireýi jan-jaqty, aýqatty taıpadan bólinip shyǵyp, óz aldyna bólek rý qurady. Biraq olar, túpki atalarynyń atyn joımaı, «baný», ıaǵnı balasy degen qosymsha anyqtaýshy dástúri de bolyp otyrdy. Olarda jeke bastyń erkindigi qatań saqtalatyn. Deıturǵanmen de, arabtar óz taıpasyna asa jaýapkershilikpen qarady. Egerde kimde-kim ortaq erejeni buzsa, taıpalastary ony tasattyq istep, óz arasynan alastaı alatyn, taıpasynan qýylǵan adam músápir qalge túsip «qalı» atanatyn. Ol barlyq adamgershilik qasıetinen aırylyp, taıpa dástúrinen tys qalatyn.

Arabtar óz taıpasynyń alys-jaqyn atalastarymen tyǵyz baılanysta boldy. Týystyqtyń «alys-jaqynyna» aıryqsha mán berdi. Jaqyn týys qýanysh qaıǵyńdy birge kóteretin qandas-muńdas odaqtasyń, kek alý solardyń moınyna birdeı júkteledi, týystyqtyń alys-jaqyny, ásirese ólgenniń sońyndaǵy murasyn bólý kezinde ańǵarylady. Arabtardyń salty boıynsha, murager jaqyn týysynyń mal-múlkine ǵana ıe emes, onyń ataq-dańq, kisilik qasıeti men betke shirkeý qylyqtaryna da, sol sıaqty alajaq-berejaq qaryzdaryna da murager. «Jaqsydan jaqsy týady, jamannan jaman týady» - arabtar osy qaǵıdany berik ustaǵan. Sol sebepti de óz nar túıeleriniń tuqym-tuqıanyna deıin jaqsy biletin arabtar ata tekterine erekshe mán berip, jeti-segiz atasyn jatqa aıtady.

Kóshpendi jurttar sıaqty, arabtar da áıel eshqashan erkekke teńestirilmegen. Kóbinde úı sharýashylyǵymen aınalysqan áıeldiń mindeti – qazan-oshaq, as-sý qamy. Ol bala ósirip, ul-qyz tárbıeleıdi. Mal baǵý, eginshilik kásibi – erkekterdiń mańdaıyna jazylǵan tól isi. Qyz bala jóninde, boıjetkenshe qyzyna ákesi qoja, bosaǵa attaǵan soń oǵan baıy qoja. Baıy ólse, onyń aǵa-inileriniń birine mıras.

Shamań kelse, qalaǵanyńsha áıel al, oǵan arabtarda shek qoıylmaıdy. Kóp toqaldyń biri bolý – áıel basyna baq-daýlet ákelmegenimen, balary ash, jalańash bolmaıtyn.

Áıelder arab salty boıynsha er adamdar men teń dárejede bolmaǵanymen, kúndelikti tirlikte tap sondaılyq, óltirse úni shyqpaıtyndaı beıshara emes-ti. Sebebi ol áıeldiń de sózin sóıler erkek kindik týystary bar. Olardy esepten taza shyǵaryp tastaý – ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin. Sondyqtan jazyqsyz áıeldi talaq etip tastamas buryn, erkekter tún uıqysyn tórt bólip uzaq oılanady, al tastaǵan jaǵdaıda, onyń uzatylyp kelgendegi jasaýy men dúnıe-múlkin erkek basymen tartyp alý ne qysymshylyq jasaý-burynǵy qaıyn jurtymen araqatynasty úzdi degen sóz, ıaǵnı araz bolý. Arty úlken daý-janjal. Ul tapqan áıeldiń mereıi eriniń aǵaıyndary arasynda birden-aq aspandap sala beredi. Ol ul emes, erteńgi nan tabar jumysker men naıza ustaıtyn sarbazdy dúnıeniń jaryǵyna keltirdi degen sóz. Qyzyl shaqa at baılar tal besikte ińgáláp jatyp-aq sheshesin qorǵaı bildi.

Ejelden kele jatqan ádet-ǵuryptary boıynsha, arabtardyń Muhammed Paıǵambar shyqqan quraıysh taıpasynda nekelesý, ne ajyrasý jáıitteri de neshe túrli boldy. Nekelesip turmys qurýdyń birinshi joly – erkek jaǵy qyz jaǵynyń úlkenderine elshi jiberip, kelisip, qalyń mal, t.b. ártúrli syılyqtar daıyndaý arqyly quda túsedi. Al baı bolsyn, jarly bolsyn, qalyń mal, kıit, ilý jáne sút aqy – osy úsh nárse eshqashan toqtalmady. Ol «ata kúshi, ana súti» dep qalyptasqan ádet-ǵuryp.

İlý – qyz bergen jaqtyń kıitine qarsy beriletin yrym. Mysaly, kıitke jamby bolsa, kúıeý jaqtan ilýge jamby beriledi, qyz jaqtan túıe, at berilse, kúıeý jaqtan ilý de solaı beriledi. Al «sút aqy» ilýden bir dáreje tómen, ilý jamby bolsa, sút aqy – túıe, ilý túıe bolsa, sút aqy at bolady. Arabtarda «óli-tiri» atalatyn taǵy bir ǵuryp bar, oǵan bir mal nemese zat berý kerek. Óli-tiri bergen soń, dástúr boıynsha kúıeý jigit qalyńdyǵyna jasyryn barsa da aıyp bolmaıdy.

Arab taıpalary jazy-qysy júni tútelgen eski qara kıiz úıde turatyn. Osyndaı úıdi qalqıtýdyń kóp qıyndyǵy joq, on shaqty syryqty jerge qadadyń da, kıizben tumshaladyń. Kıiz úıdiń jan-jaǵynan qazyq qaǵyp, kıizderdi jel baýlarmen baılap tastaıtyn. Mundaı úı qara jerdiń topyraǵyn sýyrǵan jel-quzyńa  da myńq etpeıtin. Jaýyn-shashyn bolǵan kezde qosqa sý kirmeý úshin, shatyrdyń etegin topyraqpen kómip, aınalasyna or qazyp tastaıdy. Qostyń ishi ár kezde kıiz shymyldyqpen ekige bólinedi. Bir jaǵy áıelder men balalarǵa, ekinshi jaǵy – erkek kisilerge. Jerge kıiz, tekemet tóseıdi, olar jantaısań jastyq, qısaısań tósek bolady. Qazan kóterip, ot jaǵatyn oshaq kıiz úıdiń ortasynda, tútin túndik arqyly burqyrap taza aýaǵa kósh asady, al otynǵa túıe japalary men qula túzden shaýyp alǵan qýraǵan butalardy jaǵady. Mine, bul tabıǵı qubylystar ejelgi qazaq taıpalaryna da tán qubylys ekenin tarıhtan bilemiz. Teginde, qazaqtardyń ádet-ǵurpynyń deni arab taıpalarynyń turmys-tirshiligine uqsas bolǵanyn kóremiz.

...Kóne arab taıpalarynyń dástúri boıynsha, bir atadan týǵan eki er balanyń bireýi qara shańyraqty, ıaǵnı otaýdy ustap qalady da, al ekinshisi ol shańyraqpen qosh aıtysady. Joǵaryda aıtylǵan ańyzǵa qaraǵanda qara shańyraqtan kimniń ketetinin Ibrahımnyń báıbishesi Sara sheshken. Sóıtip, Ibrahım tula boıy tuńǵyshy Ismaıldy jibergisi kelmegenmen, ata-baba saltynan asyp kete almaǵan» (Amanbaı Quntóleýuly «Muhammed Paıǵambar» Almaty. 2003 33-38 better). Olardyń da qoldanatyn ata-salty dál bizdegideı «úlken uldar enshi alyp, bólek otaý tigedi de, eń kenjesi qarashańyraqta qalady».

 «Qazaqtar sekildi Arabtarda án men jyrǵa qumar bolyp, kez kelgen arab óz janynan óleń shyǵara alǵan» (Quran. Almaty «Bilim» qoǵamy. Moskva, 1990. 645 bet).

Arabtar Ú11 ǵasyrda Islam dinin qabyldaǵanǵa deıin bizder sıaqty 360 áýlıeni kıe tutqan. «Biz Muhammed 630 jyly Mekkege barǵanda 360-put qudaıdy Qaǵbadan shyǵaryp tastaǵanyn jaqsy bilemiz» (Quran. Almaty. «Bilim» qoǵamy 1990. 629 bet).

 «Túrkiler arabtardy «tázik» dep ataǵan, osydan shyǵaryp, Tázekeler, abarab ne arabtan kelgender degen uǵymdy bildiretinine kóz jetkizýge bolady» (Bul derekter Á. Span men  M. Abylhannyń «Ermembet bı» atty kitabyndaǵy Ánes Saraıdyń alǵy sózinen alyndy (8 bet).

Bul derektiń qundylyǵy, sol zamandardaǵy túrkilerdiń Arabtardy Tázike dep ataýynda.  Adaılardyń shejire deregi boıynsha Tázike Adaıdyń birinshi nemeresi, ıaǵnı birinshi býyny bolsa, Arab pen Evreılerdiń atasy Semıtter Adaıdyń jetinshi nemeresi Buzaýdan taraıdy.  Bul Adaı shejiresinde aıqyn kórsetilgen.

Arab pen ebreıler óz tekteriniń qaıdan shyqqanyn óte jaqsy bilgen. Áıtpese olar álemge áıgili  qalalarynyń atyn Meke (Man áke) men Madına dep atamaǵan bolar edi. Meke – Man áke dep, atalyq tekti bildirse, Madına analyq tekti bildiredi.  Eki qalanyń ataýy da bizder Mańǵystaýlyq MAD (Ma Adaı-Qara) patshalyǵynan shyqqanbyz dep aıǵaılap tur.

Arap - Ar Apa. Arabıadaǵy ekinshi dinı astananyń qyz bala esimimen Madına atalatynynyń syry osy. Qazaqtyń jalpaq sózimen aıtqanda búgingi Araptar men Evreıler bizge jıen bolady.  Jıen dep Atam Qazaq Qyzdan týǵan urpaqty aıtady. Apa (Aba) degen túbirden týyndaıtyn Papa men Babanyń tegi osy. Atam qazaqtyń Ata-Baba deıtinderi de osydan. Myna kórshi orystardyń áıelderin Baba deıtinderi de osydan.

Tarıh taǵlymy: Bólingendi bóri jeıdi. Búgingi Arap elderindegi bolyp jatqan alasapyran osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq.

Qojyrbaıuly Muhambetkárim

Mańǵystaý