QR Prezıdentiniń jýrnalısıka salasy boıynsha syılyǵynyń laýreaty, QR Mádenıet qaıratkeri, Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń jáne Qazaqstan Jastar Odaǵy syılyǵynyń ıegeri, fılosofıa ǵylymdarynyń kandıdaty Bolatbek Tólepbergenniń «Ulttyq ıdeıa – táýelsizdik tuǵyry» atty kitabynyń tusaýkeseri ótkeli jatqan tusta avtordy atalǵan eńbegi týrasynda suhbatqa shaqyrǵan edik.
- El táýelsizdigin alǵan jyldardan beri qyzý talqylanyp kelgen eń ózekti taqyryptyń birin zertteýińizge ne sebep boldy jalpy?
- Qazirgi qazaqtyń ulttyq ıdeıasy týraly shynaıy áńgime endi bastalǵan syńaıly. Shyndyǵynda, nege bulaı dep, tarıhymyzdyń ótken-ketkenine oı júgirtsek, bir aqıqat aldan shyǵady. Ol — azattyǵymyzdy alyp, bostan ómirimizdegi ulttyq ıdeıamyzǵa degen eń jaqyn, shyn janashyr, basty jaýapker tulǵalarymymyzdyń saraptamasynan ýaqyttyń tezi basqasha kórinis tapqany. Nátıjesinde ulttyq ıdeıa boıaýy qanyq shyqpaıtyny shyndyqqa jaqyn. Endi búgin qarasaq, tastúıin ǵalamdaný barysyndaǵy qaýqar — tóltýma bolmys pen ulttyq ıdeıa — bárinen buryn ulttyq qaýipsizdik eken. Qosh delik, endeshe qaýip qanshalyqty? Múnyń quıtyrqylyǵy sonda — kózge uryp, kókirekten ıterip emes, baıqatpaı ǵana mysqaldap enip jatqany. Osy tusta atalǵan taqyrypqa shama-sharqymyzsha óz úlesimizdi qossaq degen oı kelgen.
- Saýal kúlkili kórinse de qoıaıyn. Ózi bizge ulttyq ıdeıa degen kerek pe?
- Pyshaq kesti jaýap kerek! Batystyń basqynshyl pıǵyldaǵy rýhanı ekspansıasyna qarsy turyp, eldiń betin beri buratyn "jedel járdem" ulttyq ıdeıa aýadaı qajettigi osy tusta bilinedi. Onyń ústine keńes kezinde qazaqtyq qalpymyzdan ajyrap qala jazdaǵan bizge taza ulttyq sananyń áleýmettik qýatynyń tıgizer áserin aıtpasa da túsinikti. Bir ǵana mysal, rýhanı-mádenı joıdasyzdyqtyń qaıda apararyn der ýaǵynda ańdaǵan alpysynshy jyldardaǵy Eýropa elderiniń amerıkandyq shoý basqynshylyqty memlekettik deńgeıde úzildi-kesildi jónge salyp, ázer degende tyıǵanynan sabak alsaq ıgi.
- Al, jaqsy. Osy eldiń damýy úshin ulttyq ıdeıanyń róli qandaı?
- Azattyǵymyzdy alyp, alaqaılaǵan toqsanynshy jyldar ıdeologtarymyzdyń aldyna úlken mindet artqan edi. Dál osyndaı syn sát, talmaýyr tusta ulttyq ıdeıanyń atqarar róliniń orasan ekenin Amerıka kınematografıasy kórsetip berdi. Ótken ǵasyrdyń basyndaǵy AQSH-taǵy daǵdarysty jaǵdaıda ushqyr óner — kınodan basqanyń bári qaýqarsyz bolyp qaldy. Myń san ult pen ulystyń basyn biriktirip, asqaq "amerıka armanyna" bastady. Búgingi aıdarynan jel esken AQSH-qa álgi faktordyń tıgizgen yqpalyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Iaǵnı, amerıkandyqtardyń kıno óneri halyqtyń rýhyn kóterip, namysyn janyp qoımaı memlekettin aıbyndy ıdeologıalyq quralyna aınaldy. Qaryshtap damyǵan qazirgi álemde aldyna jan salmaıtyn kıno óndirisi — sonyń aıǵaǵy. Al bizde azattyqtan soń ań-tań jurtty abdyratpaı alǵa bastaıtyn, jigerin shyńdap, kemel keleshekke shaqyratyn kórkemdik sheshimi kelisti talantty týyndylar kerek edi bizge. Zıalymyz bas bolyp, tarıhshylarymyzdyń, etnograftarymyzdyń, t.b. alqaly keńesimen júzege assa degen janashyrlyq tilek tus-tustan qaý berdi. Bir nárse aıqyn. Ol — Rabındranat Tagor aıtqandaı: "Árbir ulttyń boryshy — álem aldynda óziniń ulttyq bolmysyn tanyta bilý. Eger de halyq álem damýyna esh nárse qospasa, onda bul adamzat tarıhynda eshqashan da keshirilmes, ólimnen de zor ulttyq qylmys retinde qaralýy tıis".
- Siz «Ulttyq ıdeıany-táýelsizdiktiń tuǵyryna» teńepsiz. Nege bulaı?
- Óz damýynyń belgili bir jetistikti kezeńine jetken kez kelgen el ulttyq ıdeıasyn qalyptastyrýǵa degen qajettilikti sezinedi. Álemdik tájirıbe kórsetip bergendeı, ulttyq ıdeıa el damýynyń túbegeıli jańa satysyna kóterilýdiń orasan zor maqsaty jolyndaǵy qoǵam men memlekettiń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı jáne basqa barlyq kúshterin biriktirý mindeti týyndaǵan tusta paıda bolady. Ulttyq ıdeıa etnostyq, dinı, mádenı jáne ózge de qaýymdastyqpen birikken adamdar tobynyń bólisetin ujymdyq jady, maqsat-murattary men arman-ańsarlarynyń, dúnıetanymynyń, kózqarastary men qundylyqtarynyń keshendi jıyntyǵyn bildiredi.
Ulttyq ıdeıa el táýelsizdiginiń berik tuǵyry. Ulttyq ıdeıasy joq eldiń táýelsizdigi turlaýsyz. Sondyqtan táýelsizdiktiń baıandy bolýynyń birden-bir alǵysharty men temirqazyǵy – ulttyq ıdeıa degen tujyrymǵa keldim.
- Sonymen bizge ózi qandaı ulttyq ıdeıa qajet?
- Óziniń táýelsiz damýynyń jıyrma bes jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Qazaqstan úshin de bul taqyryp kókeıtestiligimen kózge túsip tur. «Ulttyq ıdeıa» tirkesiniń ózi arnaýly ǵylymı ádebıettermen qatar, buqaralyq aqparat quraldarynda meılinshe keńinen qoldanylyp, aqyrynda qoǵamdyq sanada bekitildi. Damýdyń búgingi kezeńinde ulttyq ıdeıa nemese jalpyulttyq ıdeıa qajet pe, qajet bolsa, onyń máni men mazmuny qandaı bolý kerek, ol qazaqstandyq qoǵamnyń ár alýan dinı jáne etnostyq quramymen qalaısha qıýlasady, ulttyq ıdeıany qalyptastyrý kerek pe, álde ol ózi qalyptasa ma, ony ornyqtyrýda basqa eldiń tájirıbesin qabyldaý kerek pe, álde ózindik etnomádenı jáne dástúrli áleýmettik ótkenniń tálimine súıený kerek pe degen mazasyz suraqtar qazirgi qoǵamdyq pikirtalastyń ózegin qurap, sheshimin tabýdy talap etetin asa keleli máselege aınalyp otyr. Bul turǵyda men saralaı kele dál qazirgi ýaqytta qazaqtyń birligi men tutastyǵy biz úshin ulttyq ıdeıa bolatyn ustyn degen ustanymǵa keldim.
- Jalpy atalǵan kitap ǵylymı-pýblısıstıkalyq eńbek pe?
- Iá. Bul eńbegimde zertteý nysanym – ulttyq ıdeıa túsinigi jáne qazaqstandyq qoǵamnyń tarıhy men qazirgi kezeńindegi biriktirýshi ıdeıalardyń rýhanı-adamgershilik qyrlaryn táýelsizdik uǵymynyń tuǵyry retinde zerdeledim. Qazaqstandaǵy ulttyq ıdeıa qalyptasýynyń barysyndaǵy onyń rýhanı-adamgershilik negizderiniń tujyrymdyq erekshelikterin áleýmettik-fılosofıalyq turǵydan tarazyladym. Osy maqsatqa sáıkes zertteý barysynda mańyzdy degen myna jaıttarǵa basa nazar aýdardym:
- Qazaqstandyq qoǵamda ulttyq ıdeıa qalyptastyrýdyń rýhanı-ıdeıalyq alǵysharty retindegi Alash ıdeıasy men qozǵalysynyń róli men mańyzyn taldaý;
- qazirgi zamanǵa ótýdiń jańartýshylyq úderisi barysynda qazaq ulttyq ıdeıasynyń keńestik dáýirdegi transformasıasyn kórsetip berý;
- Qazaqstannyń táýelsizdik alýynyń nátıjesinde ulttyq ıdeıa qalyptastyrý negizinde el birligin qamtamasyz etýdiń rýhanı negizderin anyqtaý;
- jahandaný jaǵdaıyndaǵy qazaqstandyq qoǵamda ulttyq ıdeıany ornyqtyrýdyń úrdisteri men keleshekterin zerdeleý.
- Sonymen ózi qalaı oılaısyz, qazirgi kezde «Ulttyq ıdeıamyz» ústem túsip tur ma?
- Shúkir, ulttyq gvardıamyz, ulttyq ýnıversıtetterimiz, ulttyq kitaphanalarymyz, t.b. ótken jıyrma bes jyldyqtarda jasaqtalyp, onymen búgingi urpaq maqtana alatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Degenmen, ulttyq ıdeıańyzdyń taǵdyry shynaıy otanshyl ári bıik kásibı sheber sanattaǵy memleketshil tulǵalardyń jaýapkershiliginde. Olaı deıtinim, Ulttyq ıdeıa ustyny — tek atynda ulttyq ataýy bar mekemeler emes, ulttyq ekonomıka, ulttyq saıasat, ulttyq ádebıet pen óner, ulttyq el basqarý erekshelikteri, ulttyq memlekettik saıasat. Mine, bular qazir qoǵamnyń tamyr búlkiline aınalyp, sart-surt jumys isteıtin ýaqytyna jetti dep bilemin.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
Bolatbek Tólepbergenniń «Ulttyq ıdeıa – táýelsizdik tuǵyry» atty kitabynyń tusaýkeseri 24 mamyr kúni QR Ulttyq Akademıalyq kitaphanasynda ótedi.
Suhbattasqan: Aısáýle Beısenhan
